Trouw, 4 maart 2000

De vloek van Madame Zeroni

NANDA ROEP

Als je voor een misdaad veroordeeld wordt, ga je naar de gevangenis of krijg je een alternatieve straf. Soms mogen criminelen zelf kiezen welke van de twee ze willen. Schooljongen Stanley Yelnats kiest ervoor te werken in Camp Green Lake in Texas. Hij is namelijk nog nooit op kamp geweest.

In tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, blijkt Camp Green Lake een droge, vlakke woestenij waar de temperatuur overdag schommelt rond de drieëndertig graden in de schaduw - als je tenminste schaduw kunt vinden. In de zinderende hitte moeten de gevangenen, allemaal jongens, een gat graven van anderhalve meter diep, met een diameter van eveneens anderhalve meter. Elke dag.

Helaas is Stanley ten onrechte vastgezet. Hoe dit gebeuren kon, wordt verklaard aan de hand van het gegeven dat Stanleys familie arm is en geen geld heeft om een goede advocaat in de arm te nemen.

Afgezien van de financiële situatie van Stanley's gezin, en afgezien ook van het feit dat elke jongen uit de familie Stanley wordt genoemd, omdat men het palindroom dat ontstaat als je achternaam Yelnats ernaast zet, zo leuk vindt, is er nog iets bijzonders aan de hand met de Yelnats: de familie wordt achtervolgd door pech. Volgens de familieverhalen is dat de schuld van Stanley's 'waardeloze-smerige-rottige-varkens-stelende-over-overgrootvader'. Deze voorvader heeft ooit een belofte gebroken die hij aan Madame Zeroni had gedaan, een oude Egyptische vrouw, en dat terwijl Madame Zeroni duidelijk had gewaarschuwd dat de overovergrootvader en al zijn nazaten tot in de eeuwigheid verdoemd zouden zijn als hij de belofte niet nakwam. Maar de overovergrootvader was jong, en 'eeuwigheid' zei hem niet veel...

De gevolgen van het verbreken van de belofte zijn groot. Stanley's opa verliest bij een overval van de legendarische Kissing Kate Barlow zijn fortuin. Stanleys vader lukt het maar niet een uitvinding waarmee je gymschoenen kunt recyclen, te realiseren. En Stanley wordt niet alleen gepest op school omdat hij dik en onhandig is, maar ook nog eens onschuldig veroordeeld. Wat een pech, inderdaad.

Terwijl het lijkt alsof auteur Louis Sachar alle tijd neemt om allerhande ditjes en datjes over Stanleys wedervaren te vertellen, is hij in werkelijkheid bezig verschillende verhaallijnen uit te zetten. Deze verhaallijnen moeten aan het eind van het boek bij elkaar komen. Dit verbinden van al die lijnen doet Sachar even traag als de uren verstrijken. De hitte zindert, de grond wordt moeizaam weggeschept en het verhaal glijdt langzaam maar zeker, voort.

Toch maakt de schrijver je nieuwsgierig. Naar de directeur van de jeugdgevangenis bijvoorbeeld, die een excentrieke, geheimzinnige vrouw blijkt te zijn met slangengif in haar nagellak. Of naar de ontwikkeling van Stanley, die gewicht verliest en zich ontpopt tot een nobele jongeman. Maar vooral ook naar het geheim van de gaten die de gevangenen graven. Al vrij snel blijkt dat ze dit niet alleen doen om hun karakters te vormen, zoals hun gezegd wordt, maar omdat de directeur op zoek is naar een verloren schat.

Sachar, een 44-jarige schrijver uit Austin, Texas, is in Nederland nog niet bekend. In de Verenigde Staten ontving Sachar rond de vijftien bekroningen voor 'Gaten', waaronder de Newbery Medal en het prestigieuze The National Book Award for Young People's Literature. Publisher's Weekly bestempelde het boek als 'Best Book of the Year'. Volgens de Houston Chronicle is een van de geheimen van Sachars succes dat hij informatie op een 'ladida-manier' verstrekt, waardoor vreemde gebeurtenissen nog gekker lijken.

Inderdaad brengt Sachar in alle kalmte nogal wat onwaarschijnlijkheden ten tonele. Zero, de vriend die Stanley in het kamp maakt, blijkt een nazaat van de Egyptische Madama Zeroni. Nadat Stanley deze Hector het leven heeft gered, is de vloek van de familie Yelnats voor eeuwig opgeheven. Dan verschijnt plotseling een advocate die Stanleys onschuld bewijst en hem uit het gevang weet te krijgen. De schat die Stanley ondertussen in het geheim heeft opgegraven, blijkt het gestolen fortuin van zijn opa, wat nog altijd zo'n twee miljoen gulden oplevert, zowel voor Stanley als voor Zero. Stanley's vader doet de uitvinding van zijn leven: niet om gympen te recyclen, maar om nare geurtjes te verdrijven.

'Gaten' is niet zozeer een spannende detective, als wel een boek dat de nieuwsgierigheid prikkelt. De ontknoping is weinig verrassend, omdat alles gestaag leidt naar hetzelfde doel. Nergens wordt verwarring gecreëerd en nergens wordt het echt gevaarlijk, zelfs niet als Stanley en zijn vriend onder een hoeveelheid levensgevaarlijke geelgevlekte hagedissen bedolven worden. Dit is zo'n boek waarbij je vanaf de eerste letter weet dat de held niet zal sterven. Alles komt op zijn pootjes zoals je al gedacht en verwacht had, en voor sommige kinderen is dat nu eenmaal het fijnste dat er is.