Reve herlezen. GERARD REVE, Verzameld werk, deel I
Enkele beschouwingen bij deel I van het Verzameld Werk

Jeroen Vullings

1 Nooit heeft Gerard Reve (75) zich in zijn schrijversloopbaan schamper uitgelaten over zijn lezers. Natuurlijk creëerde hij wel het beeld dat zijn publiek voornamelijk uit huismoeders van middelbare leeftijd bestaat; juist vrouwen zouden de universele strekking van Reves weergave van de liefde weten te waarderen - soit.

Ik denk dat zijn lezerspubliek voor Reve belangrijker is dan voor de meeste andere schrijvers. Een vergelijking: W.F. Hermans gaf gedurende zijn leven sikkeneurig af op lezers die te dom zouden zijn om zijn boeken volledig te doorgronden en stelde zich daarmee als alwetende autoriteit hoog boven hen op. S. Vestdijk tilt in zijn essayistiek en studies z'n lezers op naar zijn niveau en verricht daarmee didactisch werk. Harry Mulisch weigert categorisch zich uit te spreken over de interpretaties van zijn boeken door lezers - op dat vlak wil hij met zijn publiek geen enkele relatie onderhouden.
Reve daarentegen slaagt er altijd in een onnavolgbare gevoelsband met zijn lezers aan te gaan, door zijn humor, zelfspot en emotionele uitvergroting, iets waarover Marten Toonder ooit opmerkte: ,,Hij is zijn eigen Bommel.'' Hij schrijft proza dat gelijke tred houdt met de hartslag van de lezer. Misschien is dat wel een verklaring voor het troostrijke en opwekkende dat van Reves werk uitgaat. Als ik een van zijn boeken opensla en een willekeurige bladzijde lees, schiet ik direct in de lach. Ik ken geen andere auteur die dat effect zo sterk teweegbrengt.

2 Tegelijk is niets zo erg als lui die met Reve dwepen. Het is een zwarte dag als een pas geïnitieerde Reviaan ongevraagd oude hits van Reve gaat opzeggen. Vermoedelijk door die suggestie van een unieke gevoelsband, lokt zijn werk zulke haatbare toe-eigening uit.
Tijd voor een bekentenis: ooit was ik zelf zo'n kritiekloze fan. Zo ook op 26 oktober 1984; op die dag vond in een Amsterdams restaurant de voorstelling van de novelle De Stille Vriend plaats. Het beeld dat mij van die bijeenkomst het scherpst bijstaat, is dat de vergramde auteur niet met een kroontjespen, maar met een ordinaire viltstift z'n handtekening in al die voorgehouden boeken kraste. Krap een jaar later verscheen overigens Harry Mulisch' meesterwerk Hoogste tijd en daardoor veranderde de Nederlandstalige literatuur voor mij geheel van perspectief.

3 De Reve-kunde heeft dikwijls te lijden onder hagiografische verheerlijking en een gemeenzame toon (,,Gerardje''), die mij uitermate stoort. Vaak zijn het ook niet de grootste geesten die over hem schrijven; doordat Reve geen lezer buitensluit, acht iedereen zich bevoegd wat over hem te melden: van acteur tot columnist.
Maar ook deugdelijke studies over Reve als Kort Revier, De God van je tante en Tussen chaos en orde bevredigen niet volledig. Meestal drijft zulk secundair werk op die paar in de artikelen opgenomen Reve-citaten; de beschouwende tekst steekt daar stroef en nogal eens overbodig bij af. De intensiteit van Reves proza staat niet alleen haaks op een academische betoogtrant, ieder gebruik van de ratio lijkt er welhaast mee onverenigbaar.

4 Dan zwijg ik nog over de besmettelijkheid van zijn stijl. Het is voor collega-auteurs heel hard werken om de symptomen daarvan te elimineren.
Er kan een universitaire scriptie/* te schrijven zijn*/ worden geschreven over degenen die door hem zijn ,,aangeraakt''. Sommigen blijvend, anderen tijdelijk: het eerste prozawerk van Kees Ouwens en Thomas Rosenboom getuigt bijvoorbeeld van zijn invloed. Voor hen bleek Reve geen kwade leermeester, maar juist bij mindere goden is dat epigonisme schrijnend om te zien. Vul zelf de namen maar in.

5 Het Verzameld Werk van Reve zal in totaal zes delen beslaan. Met de publicatie van twee à drie delen per jaar zal de reeks aan het eind van het jaar tweeduizend voltooid zijn. Het eerste deel verscheen in een oplage van zevenduizend vijfhonderd exemplaren.
In het jongste nummer van het nieuwsblad voor het boekenvak, Boekblad (8 januari 1999), staat de uitslag van een onderzoekje naar de verkoop van het Verzameld Werk. Het loopt niet denderend, is de conclusie. Wie geïnteresseerd/* zijn*/ is,/* hebben*/ heeft het werk al in bezit. Bovendien zijn de meeste Reve-titels nog steeds in omloop. Sowieso is een Verzameld Werk-editie niet bestemd voor nieuwe lezers. In dit specifieke geval lijkt dus alleen een select publiek van hysterische Revianen op deze uitgave te wachten; zij kopen immers alles wat los en vast zit van en over hun idool.
Klopt dat? In de plaatselijke boekhandel ligt naast het Verzameld Werk het veel te dure boekje Zelf Reve Verzamelen. Handleiding tot een fatsoenlijke collectie, een gids met beschrijvingen van alle achtenzeventig boeken van Reve. In m'n studententijd spaarde ik, helaas niet alleen bij wijze van spreken, het brood uit m'n mond om de fraaie Athenaeum-Polak & Van Gennep Reve-uitgaven te bekostigen - waarna die reeks een paar jaar later onverbiddelijk in de ramsj kwam. Later, toen ik niet meer in Reve was, rekende ik een paperback-uitgave van een Reve-brievenboek bij de kassa af. Stond de dichter en literair criticus T. van Deel opeens in m'n nek te tetteren: ,,Reve koopt men gebonden.''

6 Gezien in een boekhandel: het eerste deel van Reves Verzameld Werk, de heruitgave van Hermans' debuut Conserve en Mulisch' nieuwe roman De procedure op één tafel. Daarboven hing een bord met de tekst: ,,Wie van de drie?'' Tja.
Tot begin jaren tachtig schreven zowel Hermans als Reve meestal formidabele boeken, maar daarna zijn ze toch over de gehele linie afgezakt. Bij Mulisch is het precies andersom: die begon matig en schrijft nu almaar betere, superieure boeken. Van deze ,,Grote Drie'' is Mulisch in onderwerpskeuze, thematiek, stijl en taal het meest internationaal, dat wil zeggen: het minst Nederlands.

7 De uitgever van Lulu Wang, Elle Eggels en Abdelkader Benali laat zich in het aan literatuur gewijde radioprogramma Knetterende letteren ontvallen: ,,Iemand als Gerard Reve heeft geen internationale uitstraling. Buiten de landsgrenzen verkoopt zijn werk niet.''
Buiten de taalgrenzen zal hij bedoelen: Reves bereik strekt zich uit van Rekkem tot Moddergat. Daarbuiten vinden ze er zelden wat aan: te saai en de ironie komt niet over.

8 In het eerste Verzameld Werk-deel staan, in de volgorde van het schrijven, de geschriften uit de periode 1947-1962. (De verzamelde brieven komen hopelijk in een vervolgeditie van dit Verzameld Werk uit.) Het boek opent met De Laatste Jaren Van Mijn Grootvader en bevat verder De Ondergang Van De Familie Boslowits, De Avonden, Werther Nieland, Melancholia, The Acrobat And Other Stories, A Prison Song In Prose, Tien Vrolijke Verhalen en het toneelstuk Commissaris Fennedy - geen slechte periode in Reves oeuvre.
Mijn ervaring is dat de voorkeur voor een bepaalde periode nogal eens generatiegebonden is. Voor wat het waard is: zestigers verkiezen De Avonden of Werther Nieland, vijftigers prefereren de brievenboeken Op Weg Naar Het Einde en Nader Tot U, dertigers en veertigers titels als Taal der Liefde en Het Lieve Leven, of uit een latere periode: Oud en Eenzaam en Moeder en Zoon. Twintigers? Die lezen Brusselmans - vergeef ze, ze weten nog niet beter.

9 Is alles al gezegd over Reve? De beroemde openingszin van De Avonden. Een winterverhaal luidt: ,,Het was nog donker, toen in de vroege morgen van de twee en twintigste December 1946 in onze stad, op de eerste verdieping van het huis Schilderskade 66, de held van deze geschiedenis, Frits van Egters, ontwaakte.''
Commentaar overbodig.

1> Frits van Egters in De Avonden (1947): ,,Kostbare tijd, die niet meer te achterhalen is, heb ik vermorst''; en ,,Alles is verloren, dacht hij, alles is bedorven. Het is tien minuten over drie. Maar de avond kan nog veel vergoeden.''
Reve betoont zich in zijn werk, meer dan enige andere Nederlandstalige schrijver, dé verdediger van de soevereine wereld. Al vanaf zijn debuutroman De Avonden confronteert Reve - in de terminologie van de filosoof Georges Bataille - de arbeidzame wereld (waar rechten, plichten, het goede en de zorg voor de dag van morgen hoogtij vieren) met de wereld van de soevereiniteit (het ,,amorele'' domein van de onbegrensde vrijheid, het kwaad en de erotiek). Zo bezien is De Avonden het tragische relaas van een jongere die aandacht eist voor de wereld van de soevereiniteit en zich afzet tegen de fantasieloze oudere garde die de arbeidzame wereld bestiert. Over de kantooruren van Frits van Egters en van zijn bezigheden in loondienst horen we niets, hoogstens over ,,de avonden'', de vrije tijd die hij uit gebrek aan talent voor het soevereine verbeuzelt.
Tragisch, want de mislukking van een sprong naar het soevereine leven is bij Reves helden ingebakken en het besef van dat onvermogen in het prozaïsche bestaan is altijd aanwezig. Een uitspraak uit het interview met zichzelf (,,Gesprek Met Van Het Reve'') in Tien Vrolijke Verhalen sluit daarbij aan: ,,In kunst wordt, als de kunstenaar talent en vakkennis heeft en niet te lui en te lamlendig is om zich rekenschap te geven, de waarheid geopenbaard. Die waarheid is lang niet altijd mooi. Die waarheid reinigt, bevrijdt, ontmaskert wat vals en onecht is [...].''

1> Een verhaal als ,,Haringgraten'' is onovertroffen in zijn portret van het paranoïde, van iedere vorm van goede smaak en menselijkheid ontdane communistische milieu, en ook bij het herlezen van De Avonden valt op hoe trouw Reve al die jaren/* gebleven*/ aan zichzelf is gebleven.
Toch was hij in de periode 1947-1962 druk doende zijn vorm te vinden; hij beproeft menig genre en waagt zich met Melancholia, The Acrobat en A Prison Song In Prose zelfs heel dapper aan het Engels.
Zelf zegt hij daarover: ,,In literair opzicht heb ik van wat eens een mal plan leek, enorm geprofiteerd. Het is een uiterst nuttige opgaaf met een nieuw, kleiner vocabulair te moeten werken. Men moet zich meer rekenschap geven, en schrijft niet zo gauw onzin. Het bevalt mij goed. Men behoudt door het gebruik van de andere taal, flink afstand tot het onderwerp.'' Inderdaad is zijn werk in het Engels ,,strakker'', maar dat gaat ook ten koste van het typerende Reviaanse gezanik, gekanker en geouwehoer uit De Avonden. Dat komt gelukkig weer (voorgoed) terug in Op Weg Naar Het Einde.

1> Bij leven komt zijn Verzameld Werk al uit. Is Reve uitgeschreven? Zelf wil hij nog één of twee romans schrijven, liet hij in een vraaggesprek weten. Waarom eigenlijk? Zijn recente publicatie Het hijgend hert doet niet bepaald uitzien naar meer van datzelfde. Hij zou nu beter over andere, door hem gelezen of gekende auteurs kunnen schrijven.
Over dat onderwerp, van Schopenhauer tot Hermans en Vasalis, doet hij in interviews tenminste weloverwogen en verhelderende uitspraken.

1> Ten laatste: op Gerard Reve is inmiddels van toepassing wat hijzelf in ,,Gesprek Met Van Het Reve'' over Toergenjew zei.
,,Toergenjew is de enige die de melancholie volledig weet te overmeesteren en dienstbaar te maken. Wie daarin slaagt, heeft het grootste tot stand gebracht dat een schrijver vermag te bereiken.''

GERARD REVE, Verzameld werk, deel I, Veen, Amsterdam, 870 blz., 1.800 fr. (gebonden).