Schrijver Reve, Gerard

Titel Avonden, De: een winterverhaal

Jaar van uitgave 1947

Bron NRC Handelsblad

Het is merkwaardig hoe men na een crisis, hetzij een oorlog of een economische depressie, altijd wacht op reactie van de jeugd. Het bestuur van de staat en all ander gewichtige functies blijven wel in handen van de oude dragers van het gezag, maar die willen toch de stem van de jonge mensen horen. De waarheid van de oude uitspraak, dat de toekomst aan de jeugd behoort, is nu eerunaal niet te ontkennen en de oude generatie, hoewel niet twijfelend aan haar bevoegdheid om de lakens uit te delen, wacht daarom nieuwsgierig en met een zeker ongeduld de actie af van de jongeren, zelfs al moet deze op den duur tot haar aftreden leiden. Zij heeft daarbij, ook al wordt dit lang niet altijd toegegeven, een zeker geloof in het belang van het oordeel van de jeugd, geenszins omdat zij het daarmee altijd eens is, maar omdat zij er rekening mee houdt, dat de jongeren, die in de crisis zijn opgegroeid, tot bepaalde nieuwe opvattingen zijn gekomen, welke de geest van de nieuwe tijd - for better or for worse - juister weerspiegelen. Zo is het ook in het letterkundige leven.

Maar heeft de crisis het volk, de wereld zo hevig aangegrepen, dat alle eerste reacties van de jeugd op geestelijk gebied voorlopig negatief schijnen, getuigen van een slappe machteloosheid, dan protesteert de oude generatie, die opgegroeid is in een tijd van groter idealisme en levenskracht, met al de verontwaardiging en gekwetste liefde van de vader voor de zoon, die hij het liefst hardhandig uit zijn narcose zou willen wakker schudden.

Belangrijk debuut Op een dergelijke uitbarsting van de zijde van een deel zijner lezers zal de 23jarige Simon van het Reve, schrijver van de roman De Avonden, waarvoor hij Maandag de Reina Pfinsen Geerfigs-prijs zal ontvangen, waar zijn debuut mee is bekroond, stellig moeten rekenen. Het verschijnen van zijn boek is een gebeurtenis in de Nederlandse letterkunde, welke men in belang zou kunnen vergelijken met de publicatie van Ernst Hemingway's The Sun Also Rises en vooral A Farewefl to Arins in de Amerikaanse literatuur. Van het Reve is daarom nog geen Henfingway, maar in zijn debuut hoort men even duidelijk als in het werk van de Amerikaan en deze stem zal velen even schril en onaangenaam in de oren klinken als die van Hemingway in de jaren na 1920, omdat beide schrijvers, slachtoffers van een zware schok, teweeggebracht door een ernstige crisis, de mogelijkheden welke het leven biedt tot vrijwel niets teruggebracht zien en omdat beiden in hun harde, vlakke stijl met uiterlijk cynisch vertoon hun gekwetst gevoelsleven uit alle macht trachten te beheersen.

Heniingway heeft voor zijn A Farewell to Arms het grote onderwerp gekozen dat hem dwingt een nihilistische levensbeschouwing te aanvaarden, het slagveld in Italië, het andere, betere, hoopgevende voor hem is het rustig verblijf op het land, dat een Italiaanse priester hem aanbiedt en de liefde voor de verpleegster, die hij ontmoet. Van het Reve's veel kleinere "slagveld " is het ouderfijk huis, waar zijn hoofdpersoon dagelijks scherp critisch en met alle onverdraagzaamheid

van de jeugd tegenover zijn ouders staat: de droom, het positieve element in zijn leven, bestaat ook uit heel kleine dingen, een speelgoedkonijntje dat hij leent, de negerfilm Green Pastures, die hem sterk ontroe@ en tenslotte de diep, gekwelde liefde voor zijn vader en moeder.

Het waarschijnlijk autobiografische verhaal hoort Van het Reve toe. Niet iedere jongeman heeft in zo'n kleinburgerlijke omgeving verkeerd, zoals niet iedereen in Italië heeft gevochten, maar in de ontgoocheling, de doffe verveling, het wachten op een of andere sensatie die uitkomst zal brengen, herkent men de stem, zoal niet van een gehele generatie, dan toch van een niet onaanzienlijk deel daarvan, van de jongsten, die min of meer verdoofd en zonder geloof uit de oorlog zijn gekomen, van wie alleen gezegd kan worden, dat zij "beschikbaar " zijn voor het een of het ander, zonder zelf tot welke keuze dan ook bewust te kunnen besluiten.

Van het Reve beschri ft een aantal avonden aan het eind van het jaar in het leven van een jongen, die, gevoeliger dan de meeste van zijn vrienden, sterk heeft gereageerd op de plotselinge onderbreking van zijn opleiding - een mislukking waarvoor de oorlog gedeeltelijk verantwoordelijk is, misschien ook de ouders, goedwillende mensen, wier huwelijksleven echter geheel in een routine is vastgelopen en die hun kind niets meer te bieden hebben. Een belangrijk deel van het boek bestaat uit de beschrijving van de reacties van de jongen op zijn ouders. Gebiologeerd wordt hij door de groteske, benauwende zieligheid van hun handelingen, hun stuntelige pogingen tot conversatie, waartoe hij zelf vaak het initiatief neemt, gedreven door het pijnlijk gevoel van liefde voor de twee, maar steeds weer teruggeworpen op zichzelf, omdat zij elkaar niets te zeggen hebben. Als een contrast is er het contact met de vrienden die althans hun machteloosheid gemeen hebben, maar die vrijwel nooit toch een werkelijk persoonlijke verhouding met e@ hebben, met elkaar de tijd doodslaan door het vertellen van verhalen over allerlei gruwelijkheden, zelden uit de oorlog, doch duidelijk geïnspireerd door de herinneringen aan de bezettingstijd, die net achter hen ligt. Er gebeurt eigenlijk niets, men krijgt steeds sterker het gevoel, dat men zich met de hoofdpersoon in een vacuum bevindt, maar dan het windstille midden van een typhoon, die nog niet is uitgeraasd. Intussen bewegen Van het Reve's figuren zich in dit vacuum, als in de verlannnende atmosfeer van een nachtmerrie, waarin men stil, moeilijk als door watten heen vooruitkomt. Gedeeltelijk intiiitief ongetwijfeld, doch ook geleid door een ontwikkeld stijlgevoel weet Van het Reve deze suggestie steeds vol te houden en wars van effectbejag in dit benauwende droomrealisme de juiste toon te treffen. Hij is er in geslaagd om zonder zich een enkele keer aan goedkoop cynisme schuldig te maken of in sentimentaliteit te vervallen een zuiver evenwicht te vinden tussen vlijmscherp observatievertnogen en een sterke gevoeligheid, waardoor"het platvloerse leven" dat de auteur beschrijft nu en dan in schrijnende poëzie wordt omgezet, die aan Elsschots vroege gedichten doet denken en even sterk ontroert. EEer inderdaad heeft men de zeer persoonlijke revanche van de jongste generatie in de letterkunde, die velen aanvankelijk zo heeft teleurgesteld. En hoe ontsteld vertegenwoordigers van oudere generaties zich misschien ook zullen tonen over dit boek, deze geestesgesteldheid vast staat, dat Nederland een nieuw, belangrijk talent bezit. Slechts een enkel reserve moet men maken: Van het Reve heeft met dit " winterverhaal " gedebuteerd op een wijze, die hij in later werk moeilijk zal kunnen overtreffen.