Trouw, 6 juli 1994

Verdriet om Cilla, vreugde om het leven

LIEKE VAN DUIN

Peter Pohl en Kinna Gieth: 'Ik mis je, ik mis je!', vert. Cora Polet, Querido, 216 p., Fl. 27,50, vanaf 13 jaar.

Het boek kreeg in Zweden de prestigieuze August Strindbergprijs, ingesteld door de gezamenlijke Zweedse uitgevers, en bedoeld voor literatuur voor volwassenen. 'Ik mis je, ik mis je!' is inderdaad zo'n roman die net als Pohls vorige boeken alle grenzen tussen literatuur voor jongeren en voor volwassenen uitwist. Het gaat over dood en leven, erotiek/sex en onthechting, verdriet en vreugde, God en het kosmische, over kunst en soorten en graden van werkelijkheid. Een scala aan volwassen items, samengebald in het leven van een dertien-, veertienjarig meisje, dat zich uit in huilen en lachen, in vriendschappen en verliefdheden, in muziek, theater, poëzie en in haar dagboeken. Een kind nog, maar door de omstandigheden gedwongen om in een razend tempo volwassen te worden. In een verhaal dat niet verzonnen is door een schrijver die interessant wil doen, maar gebaseerd op iets dat waar gebeurd is. 'Ik mis je, ik mis je!' is zo'n roman die laat zien dat wat wij gewoonlijk de werkelijkheid noemen, fantastischer is dan sprookjes, maar tegelijkertijd dat er literaire fantasie voor nodig is om die werkelijkheid naakt en waar, van franje ontdaan, te beschrijven.

Kinna Gieth moet in 'Jan mijn vriend' (1991) en 'We noemen hem Anna' (1993) van Pohl vooral de existentiële levensdrift hebben herkend, de hevige behoefte aan vriendschap, de psychologische diepgang, de eerlijkheid, en de machteloze, maar bittere woede over het kwaad in de wereld.

Maar ook moet de vitaliteit haar aangesproken hebben waarmee Peter Pohl dit alles haarscherp op papier krijgt, zonder plichtplegingen en zonder zich veel aan te trekken van literaire conventies.

Dat knalt er meteen in het begin al uit: 'Het is april en thuis in de Rozenhof zitten twee meisjes, ze heten Cilla en Tina. Ze zijn een eeneiige tweeling en deze zomer worden ze veertien jaar. Maar Cilla zal dat niet meer meemaken - ze zal over niet al te lange tijd een autoongeluk krijgen en sterven. Dat is het afschuwelijkste wat me ooit is overkomen en ik vertel het meteen maar, want het is niet de bedoeling dat dit een spannend verhaal wordt met een slim bedacht einde, dat tot op de laatste bladzijde achtergehouden moet worden.'

Ziezo, het programma. De lezer weet waar hij/zij aan toe is.

Dan volgen er vijftig pagina's over het leven van de tweeling voor het ongeluk. Over hun leven in de 'Rozenhof', met een Franse vader, een Zweedse (tweede) moeder, en hun oudere broer Jonny. Over school, vriendjes, dagboeken, hun saamhorigheid en ruzies, over de muziek die ze maken: Cilla dwarsfluit en Tina viool, over hun bezetenheid voor toneel. Uiterlijk zijn de meisjes niet uit elkaar te houden, maar innerlijk zijn ze verschillend: Cilla is ernstiger, Tina oppervlakkiger, Cilla vraagt zich in haar dagboek af of ze ondanks dat ze met een jongen 'gaat', misschien lesbisch is, Tina is voortdurend met jongens in de weer en scheldt Cilla uit voor pot.

In dat gedeelte ook morbide grapjes over de dood, in een stijl die doet denken aan de brieven van jongeren in 'Achterwerk' (VPROgids), en dagboekontboezemingen als: ``Ik haat het om een tweeling te zijn!'' en ``Altijd een levensechte kopie naast me hebben, dat houd ik niet uit''.

En bittere passages over de 'Dodenweg', die langs de paradijselijke 'Rozenhof' loopt: ``De hel ligt er vlak naast en zo hoort het ook''. Een snerpende aanklacht over de achteloosheid van automobilisten en de desinteresse bij Verkeer en Waterstaat om iets aan die gevaarlijke weg te doen. Cilla zal er doodgereden worden, als ze, Tina achternarennend om de schoolbus te halen, oversteekt.

Dan het ongeluk. De onwezenlijke tijd erna. De herdenkingsdienst met 'Yesterday' van Lennon en McCartney. De zielloosheid van een woord als 'gecondoleerd'. De onbereikbaarheid van de andere gezinsleden omdat ieder zich opsluit in zijn eigen verdriet. Tina's nachtmerries waarin ze ruzie heeft met Cilla. Haar schrik als ze in de spiegel kijkt en 'Cilla' terugkijkt. Het werken aan het on-affe toneelstuk over ontwikkelingshulp dat Cilla aan het regisseren was. Het gevoel dat Cilla bij haar is en haar helpt. De jongens van de succesvolle band die, al voor Cilla's dood, een muziekstuk voor haar gecomponeerd hadden. De vriendinnen die steeds terugkomen, ook al weten ze niet wat ze moeten zeggen. Het samen huilen en lachen. Het literatuurkamp in de zomervakantie, waar ze met Cilla naar toe had zullen gaan. Een nieuwe verliefdheid, met een knappe jongen die Tina's verdriet niet aankan en haar na een mooi en extatisch begin laat zitten. Het gedichten schrijven tegen het verdriet. De psycholoog, die Tina over haar schuldgevoel heen helpt en zegt dat ze Cilla niet moet idealiseren.

Tina verandert. Ze wordt serieuzer, wordt meer Cilla. Schrikt daarvan: ze wil zichzelf blijven. Leest gulzig alles wat ze vinden kan over de krachten van het ik, de zin van het leven, God, het bestaan van andere werelden. Uiteindelijk gaat het goed met Tina. Huilen, praten, schrijven, toneelspelen en muziek maken hebben geholpen. Het verdriet blijft, maar de levensvreugde komt terug. Met als leidraad: ``Je bent pas sterk, als je je gevoelens durft te tonen'' en als slot ``Als iets fantastisch is, dan is het om vrienden te hebben''. Een veel positiever slot dan Pohls beide vorige boeken.

'Ik mis je, ik mis je!' is therapeutisch ja. New Age-achtig ook al. Maar door de manier van schrijven hindert dat niet. Sarcasme, ironie en ernst wisselen elkaar af. Herhalingen, zoals in de titel. Rake, precieze beschrijvingen van lichaamstaal. Het proeven en wegen van woorden. Vaak gaat het verhaal van de derde persoon: zij, Tina, vloeiend over in de eerste persoon: 'ik', afhankelijk van de afstand tussen verteller en onderwerp. Dialoogteksten zijn niet tussen aanhalingstekens geplaatst, hetgeen actief meedenkend, interpreterend lezen vereist. Een prachtig, heftig, complex, (troost)rijk boek is het, waarin de uitersten van het leven, deep down en hemelhoog, algemeen en bijzonder, elkaar raken, nee: aansteken.