Voor altijd een buitenstaander
Nelleke Noordervliet: Uit het paradijs. Uitgeverij Meulenhoff.
Als er een handboek Literatuur bestaat waarin geschreven staat hoe
je goede romans maakt, dan heeft Nelleke Noordervliet daar in ieder geval
een exemplaar van. Uit het paradijs is alweer haar vijfde roman.
Die romans van Noordervliet zijn altijd goed gestructureerd en haar personages
hebben psychologische diepgang. Kom daar nog maar eens om. Uit het paradijs
begint met een visioen van David Berk die op een nacht denkt dat hij zijn
overleden moeder heeft gezien. Dat hij juist op dat moment aan haar denkt
is niet toevallig, want zijn halfbroer, diens vrouw en hun kind logeren
bij hem. Zijn halfbroer doet hem denken aan de familie waar hij, nadat
zijn moeder scheidde van haar eerste man, terechtkwam. Deze Vlaamse familie
Vervaecke ziet niet graag dat een van haar zonen verslingerd raakt aan
een Nederlandse, reeds gehuwde vrouw met kind. De familie komt dan
ook in opstand tegen deze binnendringster en probeert haar langzaam, maar
zeker het familiehuis uit te treiteren. Het kind dat zij van Jef
Vervaecke krijgt, is een troef tegen de familie. De familie faalt helemaal
in haar streven als de pater familias de vrouw van zijn zoon ook tot zijn
bijzit maakt. Er komt een kindje van, dat weggemoffeld moet worden, naar
de nonnen of anderszins.
Alhoewel de roman vanuit het perspectief van David Berk geschreven
is, het buitenbeentje in de familie Vervaecke, draait de roman rond de
moeder van hem. Door de herinneringen aan zijn moeder gaat ook zijn halfbroer
zijn geheugen oppoetsen. Daaruit blijkt dat beide zoons zeer verschillend
naar het leven van hun moeder kijken. David Berk ziet vooral de taaie
strijd die zijn moeder doormaakte om zich geaccepteerd te weten binnen
de familie Vervaecke. Alle vrouwelijke charmes gooit zij in de strijd.
En als de familie haar niet moet, dan gebruikt ze die charmes buitenshuis
waar ze in het geniep in een soort bordeel gaat werken. Uiteindelijk komt
ze terecht in een gesticht, waar ze zelfmoord pleegt of vermoord wordt.
Je vraagt je af wat Noordervliet beoogde met deze roman. Naast een
gedegen roman over een familie in verval, kun je Uit het paradijs
ook lezen als een aanval op het gezin als instituut. Wie eenmaal
de gevaarlijke krochten van de familie kent, de onderlinge naijver, de
strijd om de macht en de continue druk die gezinsleden elkaar opleggen,
kan niet meer spreken van het 'warme nest'. Dat het warme nest niet bestaat,
ontdekt David Berk voor het eerst als zijn moeder zijn vader verlaat. Daardoor
raakt hij letterlijk 'uit het paradijs'. Maar ook later in zijn leven komt
het paradijs nooit meer terug. Zijn eigen dochter is junk en woont samen
met een lapzwans van een man, van wie ze ook nog in verwachting is. Een
totaal ander meisje dan de dochter van zijn halfbroer die heel beschermd
wordt opgevoed en daardoor nog naïef in de goedheid van de mensen
gelooft. David Berk ziet in haar al hoe haar ziel ooit eens geknakt gaat
worden, zoals ieders ziel de opdoffer krijgt, waardoor het paradijs onbereikbaar
zal worden.
En wat zet je er tegenover. Wat doe je als je weet dat het paradijs
niet bestaat. Je kunt vluchten in cynisme, je kunt alle remmen losgooien
en maar raak leven, maar je kunt ook de weg van David Berk bewandelen.
Relativerend en kritisch observerend neemt bij de wereld waar. Hij ziet
de breukvlakken de beschaving. Hij ziet de onoprechtheid van mensen. Zijn
leven is een spel, waarbij hij de rollen van anderen al doorziet. Dat is
jammer, want zo blijf je altijd een buitenstaander.
Coen Peppelenbos
21 mei 1997 