Voordat de lezer het meeslepende verhaal Victor Werker krijgt voorgetoverd, geeft Mulisch zijn literaire credo af. Wie een roman wil lezen om de tijd te doden met spanning en actie, kan het boek maar beter onmiddellijk dichtslaan , �de televisie aanzetten en op de bank achterover zakken als in een warm schuimbad'. Eer in De procedure iets tot leven kan komen is het noodzakelijk dat zowel de schrijver als de lezer zich voorbereiden door inkeer en gebed.

Drie overwegingen krijgt de lezer aan het begin van de roman mee. Romanschrijvers kunnen verdeeld worden in zinnenschrijvers (Nabokov) en boekenschrijvers (Dostojevski). Mulisch laat weten dat hij een oeuvreschrijver is en dat betekent dat ook De procedure niet afzonderlijk gelezen moet worden. Alles hangt met alles samen. Tweede overweging: De verteller van het verhaal is tegelijk ook niet de verteller'. Het verhaal vertelt zichzelf. Ofwel: de 72.654 woorden waaruit de roman bestaat, bestonden al voordat Mulisch er leven in ging blazen. Ze moesten alleen bezield worden.

De derde overweging is de mooiste. Hoe ontstaat een roman? Denk aan de filmopname van een fabriek die wordt opgeblazen. De lange schoorsteen zakt in elkaar tot er alleen een puinhoop is te zien. Er is een reusachtige stofwolk die door de wind wordt verwaaid. Draai de film langzaam terug. �In de lucht vormt zich een wonderbaarlijke stofwolk die omlaag trekt in het puin, dat zich vervolgens omvormt tot een gebouw, zigzaggend komt de schoorsteen overeind, muren verrijzen, net zo lang tot er een fabriek staat. Zo gaat het.'

Volgen na deze instructies de spanning en actie? De hoofdpersoon is nog maar amper geintroduceerd, of Mulisch maakt een omtrekkende beweging. 'Ik moet de fabel van Victor Werkermeteen weer onderbreken, net nu hij eindelijk gestalte heeft aangenomen. Die Burcht daar in de verte op de heuvel. Is dat niet Praag?' Jawel, plotseling is het 1592, de rabbi Low moet zich melden bij Rudolf II en krijgt de opdracht om een golem (een kunstmatige mens) te creeren. Als tegenprestatie zal de joodse gemeenschap met rust gelaten worden.

Het verhaal komt nu werkelijk op gang. Met zijn assistent Isaac lukt het L�w om uit klei een mens te maken. Jaren zijn ze bezig om Het Boek van de Schepping te bestuderen, de vijf A4-tjes in het hebreeuws, 'de hoogste ode aan de schrift, ooit geschreven'. Het gecreeerde wezen blijkt Lilith te zijn, een demon die volgens de bijbel jaagt op alleenstaande mannen en kinderen wurgt in het kraambed. In het zestiende eeuwse Praag heeft ze nog net de kans gekregen om Isaac te vermoorden en verandert dan in 'vergruizelde klei'.

In het eerste hoofdstuk heeft Mulisch de ingewikkelde principes uitgelegd waarmee Low en Isaac aan de slag gingen, al was het alleen maar om het aantal lezers terug te brengen. 'Zie zo, de opzet is gelukt. Wij zijn onder elkaar. De onreine meelezers zijn hals over gevlucht voor al die spookachtige letters.' De volhouders daarentegen hebben al actie en spanning gekregen. Het is de voorbode van een weergaloos verhaal.

Victor Werker borduurde voort op een andere reeks letters, het DNA dat door Watson en Crick in 1953 werd ontdekt. De grens tussen leven en dood heeft hij opgeheven. De eobiont heeft de basis onder het heilige respect voor het leven weggeslagen, schrijven de godsgeleerden van het Vaticaan in de Osservatore Romano. Victor Werker ontvangt dreigbrieven en rare zwijgtelefoontjes. Maar zijn hoofd siert wel de omslagen van Time en Der Spiegel. 'Ik ben de moderne microbiologie,' bedenkt hij.

De publicatie in een wetenschappelijk geschrift beslaat ongeveer 5 A4-tjes, even beperkt als Het Boek van de Schepping. Werker neemt de opdracht aan om een populair-wetenschappelijk boek te schrijven. Hij heeft alleen moeite met de vorm. 'Bij een romanschrijver, althans de goede, doet dat probleem zich vermoedelijk niet voor; ik ben niet zo op de hoogte, maar ik denk dat hij zijn boek schrijft op de manier, waarop dat boek geschreven wil zijn. Het is een machine die zichzelf bouwt en de lezer moet maar zien.'

Het is de zoveelste verdubbeling in de roman, want ook de eobiont is een machine die zich zelf bouwt. Daarmee is De procedure een vertelling over de uitleg van de wereldschokkende ontdekking, maar tegelijk een roman over het schrijven zelf. Zo maak je uit het niets een levend organisme, zo maak je uit stofwolken een roman. De microbioloog heeft het werk van God overbodig gemaakt, evenzogoed is de schrijver een schepper, net als God, die met zijn oeuvre een nieuw organisme creeert waarin alles met alles is verbonden. Deze theorie heeft Mulisch in andere boeken eerder uitgelegd, De procedure is er de demonstratie van, zoals de titel al aangeeft.

Maar met literaire credo's alleen schrijf je geen roman. Natuurlijk zorgt Mulisch voor actie en spanning, wat mij betreft even meesterlijk als in De Aanslag (1982), Hoogste tijd (1985)en De ontdekking van de hemel (1992). Victor Werker mag gevierd zijn als wetenschapper en leven hebben gemaakt, in het dagelijkse leven heeft hij de dood voortgeplant. Op het moment dat zijn vrouw een dood kind baarde, is hij halsoverkop het ziekenhuis uit gevlucht. Daarom heeft zijn vrouw hem verlaten, en daarom schrijft Werker nu brieven naar het dode kind, Aurora, in de hoop zijn vrouw terug te winnen. Prachtige brieven zijn het vanuit San Francisco, Venetie en Cairo. Werker komt aan zijn einde als de hoofdpersoon van Frans Kafka in Het proces, alweer een verwijzing naar de wereldliteratuur.

Zoals gebruikelijk bij Mulisch is het een ingewikkeld verhaal, op een eenvoudige manier verteld. Over De Aanslag en De ontdekking van de hemel schreef Frans de Rover twee uitzonderlijk fraaie boeken waarin hij alle literaire erwijzingen, spiegelingen en symboliek uitlegde. Het wachten is nu op zijn derde boek, want ook De procedure is een roman waarin niets lijkt wat het werkelijk is. Wie in een warm schuimbad wil gaan liggen, kan deze roman gevoeglijk overslaan. Die lezers haken na vijftig pagina's wel af. Maar de parels liggen gewoon voor het oprapen. De Mulisch-liefhebbers zullen er maar niet genoeg van krijgen: De procedure is rijk aan thematiek, meesterlijk van compositie en meeslepend op verhaalniveau.

Harry Mulisch: 'De procedure'. 304 pagina's. Uitgeverij de Bezige Bij. Prijs 49,90.