Manu Adriaens
MARCEL MÖRING
In Babylon
Meulenhoff
474 blz., 1.100 fr. (gebonden: 1.500 fr.)
| Zondag wordt in het VPRO-televisieprogramma De Plantage bekendgemaakt wie de Generale Bank Literatuurprijs (de opvolger van de vroegere Ako-prijs) krijgt. Marcel Möring, die vier jaar geleden al de Ako-prijs won voor Het grote verlangen, behoort opnieuw tot de kanshebbers. In de familiekroniek In Babylon vertelt hij het verhaal van sprookjesschrijver Nathan Hollander, die samen met zijn veel jongere nichtje Nina, vijf dagen lang vanwege de sneeuw opgesloten zit in het landhuis van zijn oom Herman. Dat huis komt Nathan bij testament toe, op voorwaarde dat hij oom Hermans biografie schrijft. Manu Adriaens sprak in Rotterdam met Marcel Möring over zijn jongste boek en zijn schrijverschap. |
AAN de telefoon zei u dat uw nominatie voor de Generale
Bank Literatuurprijs u niet uit uw slaap houdt.
,,Ik heb daar een goede reden voor. Ik ben er namelijk van overtuigd
dat het een volledig onafhankelijke jury is. Die laat zich echt niet
leiden door overwegingen als: 'Deze schrijver heeft al een belangrijke prijs
gehad', 'Dit is een debutant' of 'Die verdient hem eigenlijk wel'. Nee, het
gaat 'm gewoon om het beste boek. Speculaties zijn dus zinloos. Wie zouden de
grote kanshebbers dan wel moeten zijn?''
Volgens de kenners zal het tussen A.F. Th. van der Heijden en u
gaan.
,,Ach, dan voeg ik daar meteen aan toe: misschien is K. Schippers
wel een heel goeie kanshebber. Het blijft toch een soort paardenrace. Ik heb
de boeken van de andere genomineerden toegestuurd gekregen, maar heb ze nog
niet gelezen. De jongste tijd ben ik zoveel op reis, dat ik al blij mag
zijn als ik een beetje aan schrijven toekom.
,,Oorspronkelijk zou ik zelfs niet eens naar De Plantage gaan.
Ik moest die dag normaal gezien in een forum in Parijs zitten met onder
meer Alain Finkielkraut. Dat leek me wel interessant, dus vertelde ik dat
De Plantage het zonder mij zou moeten doen. Nou, toen
brak echt een gruwelijke heisa los. Uiteindelijk heeft mijn uitgever dan maar
iemand gezocht om me in Parijs te vervangen.'' (steekt een sigaret
op)
Een Belgische sigaret?
,,Zoals in het boek, ja. (lacht) Ik mag eigenlijk geen reclame maken
voor Bastos, maar ik doe het toch graag. Voorts heeft In Babylon
maar weinig autobiografische elementen. Al vergis ik me daar wel eens in.
En vice versa.
,,Een paar weken geleden was ik in Antwerpen. De Nederlandse Taalunie had
er een workshop voor vertalers georganiseerd over Het grote
verlangen. Op een gegeven ogenblik wandelde ik met mijn Duitse uitgever en mijn
vertaalster naar de Schelde. We hadden het over mensen die uit het
vroegere Oostblok naar hier afzakken. Ik zei: 'Mijn familie bijvoorbeeld kwam in
de zeventiende eeuw uit Litouwen naar hier.'
,,En toen realiseerde ik me ineens: dat is helemaal niet waar, nu haal ik
iets uit mijn boek aan. Maar op dat ogenblik was ik er vast van overtuigd
dat ik een interessant verhaal over mijn eigen familie aan het vertellen
was. Zo zie je maar: op den duur wórdt het autobiografisch, omdat je het zelf
gaat geloven.''
'Soms is het niet zo erg geen geschiedenis te hebben', laat Nathan
zich ontvallen. 'Ik had wel zonder willen doen.'
,,Telkens als ik aan een nieuw boek begin, stel ik me min of meer
tot doel een eigen familiegeschiedenis te schrijven. Zelf heb ik nu eenmaal
een heel kleine familie. Voor een belangrijk deel komt dat omdat heel wat
mensen niet uit de kampen zijn teruggekeerd. Vandaar
dat ik een bijna draagbare familie van vier, vijf leden overhoud.
Maar dat heb ik nooit als erg ervaren. Iemand wiens hele familie in een
boerderijbrand omkomt, maakt precies hetzelfde mee.
,,Net als Nathan denk ik trouwens dat het z'n voordelen heeft. Ik zit
nooit met het probleem dat ik ergens over zou willen schrijven, maar dat het
niet kan, omdat een of andere oom dan misschien kwaad wordt. Nee, ik hang
nergens aan vast.
,,Zo weet ik van mijn familie uit de jaren dertig helemaal niks. Dus kan ik die hele familie elke keer bij elkaar
verzinnen, wat een leuke bezigheid is. Daarnaast vermijden die omstandigheden ook
dat ik te veel in mijn eigen kringetje bezig hen. Ik móet wel naar de
maatschappij kijken, want zelf heb ik te weinig verleden om over te schrijven.''
U woont in Rotterdam. Als ik uw boek mag geloven: 'Een plaats
die zich, in tegenstelling tot Amsterdam, nooit liet voorstaan op haar
tolerantie jegens de joden en desondanks vaak toleranter was.'
,,In sommige periodes van de geschiedenis was dat beslist
zo. Oké, Amsterdam was altijd wel een commercieel centrum waar de
handigste en op vooruitgang gerichte vluchtelingen onmiddellijk een plaats
vonden. Maar dat wil nog niet zeggen dat het ook een tolerante stad was.
Nee, dat is weer zo'n typisch Nederlandse mythe. Vergeet niet dat Anne Frank
bij de Duitse politie werd aangegeven door Nederlanders.
,,Voor alle duidelijkheid: ik ben geen Rotterdammer van geboorte. Ik woon
hier nu een jaar of acht. Mijn jeugd bracht ik in Enschede door.''
Wist u al vroeg dat u schrijver wilde worden?
,,Op mijn dertiende al. Dat het toch tot m'n tweeëndertigste heeft
geduurd voor ik debuteerde, komt gewoon omdat ik eerst heel lang heb
getraind. Want er was geen opleiding voor. Toen ik eenmaal wist dat ik wilde
schrijven, besloot ik maar meteen niet meer te studeren. Dat leek me
zonde van de tijd.
,,Dus bedacht ik voor mezelf een soort opleiding: ik werkte gewoon alle
genres af, van proza tot theater. Intussen zocht ik allerlei baantjes
waarmee ik geld kon verdienen. Maar ik wilde geen losse dingen in literaire
bladen publiceren. Nee, mijn streefdoel was: meteen een roman op het niveau dat
ik voor ogen had. Dat werd Mendels erfenis.''
Inmiddels bent u al herhaaldelijk gelauwerd. Is uw tomeloze ambitie
daardoor een beetje getemperd?
,,Nee, die ambitie blijft even groot als vroeger. Ik wil nog altijd
wereldkampioen schrijven worden. Als ik niet meer door dat verlangen word
gedreven, is de lol er voor mij af.
,,Ik wil méér zijn dan zomaar een auteur wiens boeken men leest. Zo ver
mogelijk gaan in het ontdekken van nieuwe mogelijkheden, daar is het mij in
de eerste plaats om te doen. Op het gebied van literatuur ben ik een tikje
messianistisch, geloof ik. (brede glimlach)
,,Op de mavo ben ik twee keer moeten blijven zitten. Toen nam
mijn vader me mee naar een psychologisch adviseur. Die ontdekte dat ik hoogbegaafd was. Alleen ontbrak de leerprikkel, wat bij zulke
kinderen wel eens meer voorkomt. In Nederland hebben ze voor zulke jongens en
meisjes nu trouwens speciale klasjes. Maar in mijn tijd werd dat nog niet
onderkend.
,,Dus wat deed ik? Ik nam een abonnement bij twee bibliotheken en haalde
tien boeken per week. Dát is mijn echte opleiding geweest, want in die
boeken las ik tenminste de dingen die ik nog niet wist. In de klas daarentegen
zat ik alleen maar te dromen en te slapen.''
Wat vindt u van de wereldkampioen schrijven van dit jaar, Dario Fo?
,,Ik was aan de universiteit van Kopenhagen, met J. Bernlef en Eddy
Van Vliet, toen het nieuws bekend raakte. Op een bepaald moment verliet ik
even de zaal om met de mobiele telefoon te informeren wie de Nobelprijs had
gekregen. Ik hoopte dat het Claus zou zijn. Dat hoop ik trouwens al jaren,
want hem vind ik echt de grootste levende schrijver van het Nederlandse
taalgebied. En Harry Mulisch weet dat ik er zo over denk. (lacht)
,,Nou, toen vernam ik dat het Dario Fo was geworden. Ik kon mijn oren
niet geloven. En ook Eddy Van Vliet dacht dat ik een grap maakte, toen ik het
hem vertelde. Tja, ik vind het ronduit belachelijk.''
Zo denkt het Vaticaan er ook over.
,,Ja, maar de paus heeft duidelijk andere redenen dan ik om Dario Fo
af te wijzen. Mijn kritiek is puur literair: Dario Fo's werk stelt op dat
vlak niets voor. Ik heb zijn stukken vroeger gezien hoor, want ik was
theatercriticus. Leuk vormingstoneel, maar ook niet
meer dan dat. (zucht) Nou ja, volgend jaar Bob Dylan dan
maar.''
HOE valt het vandaag de dag mee om jood in Nederland te zijn?
Nathan vertelt dat hij niet gelooft in geloven, maar toch spreekt hij de
brooches [zegeningen] over brood en wijn uit: als een oefening in
zelfrelativering, in deemoed, in transcendentie.
,,Dat doe ik ook. Op vrijdagavond vieren we het begin van de sabbat.
En daar houdt het ongeveer mee op. Als jood ondervind je daarbij in dit
land geen specifieke moeilijkheden. Nederland is nu eenmaal zo
geseculariseerd, dat het hier niet meer uitmaakt wat je bent. Tja, er zijn natuurlijk
altijd gekken die rondlopen, maar waar níet?
,,Nee, een veel fundamentelere vraag is: hoe valt het mee om vandaag de
dag gekleurd in Nederland te zijn? Want nogmaals: onder de zogenaamd
tolerante houding van de Nederlanders gaat ook een groot ongemak schuil. Zeker ten
aanzien van gekleurde mensen.
,,Dat uit zich bijvoorbeeld in de steeds weer oplaaiende wrevel binnen
het Nederlandse elftal. Daar voelen de gekleurde voetballers zich duidelijk
nog altijd niet lekker. Dan móet er toch wel iets niet goed zitten, hè? Maar
ja, over dat soort dingen wordt hier nooit hardop gesproken, want
we willen de mythe van onze tolerantie niet doorprikken.''
En de politiek schiet tekort?
,,Niet alleen in Nederland staat de politiek machteloos op velerlei
gebied. 't Is iets typisch Europees, misschien zelfs iets typisch voor het
hele Westen. We weten blijkbaar niet hoe we democratisch en doortastend
kunnen zijn. Dat heeft de oorlog in Joegoslavië maar al te goed bewezen.
,,Volgens mij is die huidige inerte toestand in West-Europa fel gekleurd
door de filosofie van de jaren zestig en zeventig. Ineens was er een
verplicht oogluikend toestaan van allerlei dingen. Daar is een vorm van
machteloosheid uit voortgekomen die ik niet op prijs kan stellen.''
Misschien moet u zelf maar in de politiek gaan.
,,O nee. Ik vind dat je je als schrijver erg diskwalificeert door je
voor een politieke partij in te zetten. Ik
kan me hoogstens inzetten voor mijn eigen denkbeelden. Maar niet voor een of
ander -isme dat vastgelegd is in een programma.''
Tenzij voor pacifisme? U was ooit lid van Vrede Nu, een
beweging die mee ijverde om het vredesproces tussen Israël en de
Palestijnen te laten slagen.
,,Ik was daar inderdaad een tijd bij aangesloten.
Maar dat deed ik niet onder de noemer van pacifisme. Ik vind namelijk
niet dat je apathisch moet blijven toekijken als men je hard aanpakt of je
omgeving bedreigt.''
Beide partijen hebben onlangs het voornemen geuit om opnieuw aan tafel te gaan zitten.
,Ik ben helemaal niet hoopvol gestemd. Israël heeft momenteel de
slechtste regering die het na de oorlog had kunnen krijgen. De huidige premier
wil alleen maar het vuur dempen. Aan het creëren van een
dubbelstaat waarin twee volkeren samen kunnen leven, heeft die man volgens mij nog
geen seconde gedacht.''
'IK word gek van dat heen en weer gespring', klaagt Nina tegen
Nathan tijdens het lezen van oom Hermans biografie. De verwarrende structuur,
dat was juist ook de belangrijkste kritiek in een aantal recensies van
In Babylon.
,,Ik wist dat die kritiek er zou komen, dus heb ik het Nina zelf
alvast maar even laten zeggen. 't Is een constante in mijn hele werk.
Mendels erfenis, mijn debuut, was ook al een hardgemonteerde vertelling
waarin heden en verleden elkaar op een aparte manier afwisselden. En, tja,
dat je van de ene tijd zomaar in de andere duikelt, daar kunnen sommige
mensen blijkbaar niet tegen.
,,Het merkwaardige is dat vooral literatuurcritici het daar moeilijk mee
hebben. Want ik heb inmiddels tientallen lezers gesproken en de meeste
vinden daar absoluut géén graten in. Dat vind ik trouwens nogal
logisch. Met die technieken is men al jarenlang op de televisie vertrouwd. Zelfs
de meest eenvoudige soap kent de flashback en flashforward.
,,Ik hou gewoon niet van een rechtlijnig verhaal dat op het einde ook nog
eens netjes wordt afgerond. Een whodunit waarin Miss Marple
altijd in de laatste scène opduikt en zegt hoe het precies in elkaar zit, dat
vind ik zo flauw. Aan dat kinderachtige gedoe wilde ik me in In
Babylon niet laten vangen.''
Beïnvloeden gebeurtenissen makkelijk uw schrijven?
,,Nauwelijks. Als ik een knetterende ruzie met mijn vrouw heb - wat
goddank niet zo vaak gebeurt - en dat speelt zich om acht uur af, dan
loop ik zoals gewoonlijk om negen uur naar boven en ga rustig aan het werk.
Ook al denk ik op dat moment dat ze bij me weg zal gaan... Ik moet tot aan
mijn dood met mijn eigen werk leven, hè. Daar laat ik niks tussen komen. Noch
de tuin die verzorgd moet worden, noch mijn kinderen. En toch ben ik een
vrij goede vader, denk ik.''
'Talent is de grootste handicap die je kunt hebben', vindt oom
Herman.
,,Dat geloof ik ook, ja. Talent is zeer bedrieglijk. Talent
suggereert namelijk dat het allemaal niet zoveel voorstelt, dat het makkelijk gaat.
Terwijl ik juist iemand ben die als schrijver altijd op zoek gaat naar het
moeilijke. Bij het begin van elk nieuw boek bekruipt me het gevoel dat ik
het niet kan. En dat is goed.
,,Ook al mislukt het en komt het dus niet tot publicatie, dan heb ik
tenminste de zekerheid dat ik een nieuw terrein van mijn schrijverschap heb
verkend. Dat vind ik veel belangrijker dan weer eens een nieuw boek op de
markt brengen, want dat is geen kunst.
,,Nathan meent te weten wat Nina's grootste angst is: ledigheid. 'Jij
bent bang voor het nietsdoen', zegt hij. Zelf schrijf ik ook heel vaak, omdat
ik dan tenminste bezig ben. Uit verveling kan een boel goeds voortkomen,
zolang je die verveling maar probeert te verdrijven.''
Een schrijver moet behalve schrijven toch ook nog een beetje leven?
,,Nou ja, wat heet 'leven'? Dat klinkt in mijn oren altijd alsof ik
's avonds slechte cafés moet bezoeken, en daar geloof ik niet zo in. Ik sta
op, ik werk en ik ga naar bed. Tussendoor komen de kinderen thuis, moet er
worden gekookt en dienen allerlei andere onderhoudsklussen te
gebeuren. Daarom zit ook In Babylon vol met beschrijvingen van
lullige praktische bezigheden. Samen vormen die nu eenmaal het echte leven.''
U voelt niet de drang om groots en meeslepend te leven?
,,Nee, bedankt. Groots en meeslepend leven, dat laat over het
algemeen alleen maar een spoor van bastaarden en schulden na. In de jaren vijftig
kreeg een Italiaanse dichter, Salvatore Quasimodo, de Nobelprijs
toegekend. Die man had tot dan het bestaan van een kantoorklerk
geleid.
,,Toen ging hij de prijs in Stockholm afhalen en hij is nooit meer thuis
geweest. Hij hoerde en snoerde erop los. Gedichten schreef hij niet meer.
En twee jaar later was hij dood. Is dat dan 'leven'? Nee, dat vind ik
ondergang. Ik zit liever saai thuis te schrijven.''
FLAUBERT was de leermeester van Guy de Maupassant. Zijn er
collega's aan wie u veel dank verschuldigd bent?
,,Ik was al redelijk geschoold op het moment dat ik collega's leerde
kennen. Maar ik ben wel blij dat ik Oek de Jong had ontmoet voor ik mijn
eerste boek uitgaf. Ik had iemand nodig die me verzekerde: 'Jij kunt het. Nu
is het alleen nog een kwestie van planning en afmaken.'
,,Sprookjesverteller Nathan zegt: 'Waarom moet ik uitleggen waarom de
liefde verdwijnt tussen man en vrouw? Daar gaat de halve wereldliteratuur al
over. Ik houd me liever met de onduidelijke verschijnselen bezig.'
,,'t Is ook het motto van mijn schrijverschap. Een liefdesgeschiedenis
vind ik een te beperkt thema. Het veronderstelt namelijk dat liefde
een afgebakend terrein is waarbinnen je alles kunt analyseren. En dat is
een fout uitgangspunt. Liefde heeft nu eenmaal ook veel te maken met de
maatschappij.
,,In Het grote verlangen laat Sam van Dijk zich ontvallen: 'Ik
ken het verschil niet meer tussen seks en socialisme.' Dat is natuurlijk
ironisch bedoeld, maar er zit wel iets in. Ik heb een voorkeur voor het
diffuse, het ambigue: hoe dingen op elkaar inwerken. En hoe we de hele tijd
dénken dat we weten hoe iets in elkaar zit, terwijl tien jaar later blijkt dat
we er helemaal niks van af wisten. Kortom: het bijna klassieke probleem van
de relativiteitstheorie.''
Een centraal begrip in het boek is entropie: hoe in een gesloten
systeem orde onomkeerbaar overgaat in maximale wanorde. Volgens oom Herman
gaan we trouwens ten onder aan onze eigen entropie. Over de mens heeft hij
sowieso al geen optimistische visie: 'De mens is het excrement van de
schepping. Een dier dat zich alleen maar verbeeldt moreel te zijn.'
,,Oom Herman is natuurlijk een buitengewoon cynisch iemand, maar ik
ben het niet helemaal met hem oneens. We leren niks van de geschiedenis,
hoewel we daar toch al behoorlijk de tijd voor hebben gehad. Vooruitgang in
de zin dat het ooit beter wordt? Vergeet het. Aan de andere kant vind ik: de
mens is niet goed of slecht, de mens is gewoon niks. Van een boom kun je
evenmin zeggen dat hij goed of slecht is.''
OOK Internet zal de mens niet beter maken?
,,Natuurlijk niet. Het is een gewoon een fantastisch instrument dat
ik met genoegen voor het schrijven van In
Babylon heb gebruikt. Maar het doet niks fundamenteels met ons. Ik heb discussies
gehad met mensen die zeiden: 'Het Net zal van ons stammen maken' en al dat
soort flauwe kul. Waarom het Net? Waarom niet de nieuwe riolering?
,,Ik zal je iets vertellen. Als kind was ik zeer religieus. 's Avonds las
ik in het Oude Testament en de hele daaropvolgende nacht was ik met die
figuren in touw. Ik práátte zelfs met ze. Dan waren we samen onderweg en
sloegen we bijvoorbeeld ergens een kamp op. Tja, ik had blijkbaar een sterke
fantasie.
,,Geleidelijk is dat steeds meer afgenomen. Ik voelde dat vrij snel
aankomen. Toen ik in de zesde klas van de lagere school voor het eerst over
Darwin las, dacht ik: nou, dat wordt moeilijk. En het jaar erop was ik al zover
dat niemand me er nog van kon overtuigen dat Darwin ongelijk heeft.
,,Toch ben ik niet iemand die God en godsdienst volledig afschrijft. Ik
sta op het standpunt dat ik het niet weet. Dus ga ik me er zeker ook niet
druk in maken om het geloof in een Niet God te verspreiden. Laat ik het zo
zeggen: ik hoop dat Hij er is. En dan hebben we een paar hartige woordjes met
elkaar te wisselen.''
Volgens Zeno, Nathans broer, is spijt de meest vernietigende
menselijke emotie.
,,Ik heb maar van één ding echt spijt: dat ik ooit voor een krant
ben gaan werken. Niet omdat ik de job onplezierig vond, hoor. Maar ik merkte
dat het me te veel tijd kostte. Kijk, ik ben ook een tijd goud- en
zilververkoper geweest. Dat kun je tenminste behoorlijk doen, zonder dat het je
hele leven op z'n kop zet. Maar als journalist ben je niet om vijf uur klaar.
Journalistiek heeft me te lang van mijn echte doel afgehouden: de
literatuur.
,,Verder is er nauwelijks spijt in mijn leven. Het is een verkeerd
gevoel, dus probeer ik het te voorkomen. Vandaar ook dat het zo lang heeft
geduurd voor ik debuteerde. Van mijn eerste boek wilde ik beslist geen spijt
hebben.''
U heeft vijf jaar aan In Babylon gewerkt. Bent u
inmiddels al aan een nieuw boek begonnen?
,,Ja. Maar ik kan er nog niks over zeggen. Ik hou er voorlopig
rekening mee dat het een jaar of acht, negen zal duren vooraleer er een nieuwe
roman van me verschijnt. Tegen dan is iedereen me onvermijdelijk alweer
vergeten.''