NRC Handelsblad, 22 oktober 2004

 

Geen pingels over het halve voetbalveld

Bart Moeyaert: Dani Bennoni, Lang zal hij leven. Querido, 84 blz. EUR11,50

 

Karel Berkhout

 

Probeer het maar eens. Til een been op en schud met je voet. Grote kans dat niet je voet schudt, maar je been. Als dat zo is, zul je waarschijnlijk nooit echt kunnen voetballen.

In Dani Bennoni, Lang zal hij leven van Bart Moeyaert probeert de tienjarige Bing Kessels op het voetbalveld zijn voet te schudden. Op aandrang van de oudere Dani Bennoni, van wie hij wil leren

voetballen. De voet schudt niet. ``Natuurlijk doet hij dat nog niet, ik heb nog niets geleerd'', denkt Bing. Hij zal het nooit leren, denkt de lezer na deze pregnante scène. Dani Bennoni weigert om van Bing een voetballer te maken.

Het verhaal van Dani Bennoni beschrijft de pogingen van Bing om Dani alsnog te dwingen zijn leermeester te zijn. Bing zet Dani onder druk met een financiële schuld, die voortkomt uit een seksueel geladen geheim van hen samen. Bing manipuleert Martha, met wie Dani iets onbenoembaars heeft, want: `Martha en haar moeder zijn vrouwen. Ze moeten het voor kinderen opnemen.' Het levert alleen ruzie en een pak slaag op. Dani blijft ongenaakbaar, tot het noodlot hem treft.

Als Dani Bennoni een voetbalboek is, dan toch vooral een anti-voetbalboek. Geen pingels over het halve veld of doelpunten in de laatste minuut, maar een jongen die niet leert voetballen. Het voetbal in dit boek staat dan ook voor andere dingen. Het voetbalverlangen van Bing is de verbeelding van zijn levensverlangen. Zoals Dani niet alleen een voetbalheld is, maar het welhaast goddelijke middelpunt van de wereld van Bing en zijn boezemvriend Lenny en van de vrouwen rond Martha die cynisch praten over `Dani de God de Vader'.

Er zijn voetballers en er zijn andere jongens, oordeelt Dani. Bing wil niet bij de `andere jongens' horen, ook al imponeert hij iedereen met zijn handvaardigheid en danskunst. Hoewel zelfs zijn familie niet gelooft dat Bing kan voetballen, wil hij tot de uitverkorenen behoren. Voor hemzelf, maar vooral voor zijn broer Moon die er niet meer is. Als Moon terugkomt wil Bing hem een voetballende broer cadeau doen - want Moon was ook een stervoetballer.

De afwezigheid van Moon is de onderstroom waarop het verhaal van Dani Bennoni drijft. Het is 1939, ergens in een dorp. Moon is gemobiliseerd en zijn lot dreigt alle jongemannen in het dorp ten deel te vallen. Bings moeder `woont in bed, maar ze slaapt nooit' na Moons vertrek. Bing zelf mist Moon zo hevig, dat hij zich vastklampt aan alles wat Moon achterliet. Van Moons voetbalschoenen in de eerste zin van het boek - `Ik heb Moon zijn schoenen aan' - tot de kuil in zijn matras: `Van het liggen in Moon word ik blij.'

Moeyaert weeft de verhaallijnen vakkundig in elkaar in zijn beknopte novelle, waarin het begin en het einde in de tijd samenvallen. Zijn zinnen zijn kort en beeldend. De voetbalkunst van Dani Bennoni wordt gevangen met de zin: `Dani heeft twee ratten aan zijn benen hangen.' De verwarring van Bing met: `Mijn gedachten zijn bijen.' De ongrijpbare gevoelens tussen Dani en Martha met: `De één is de vonk, de ander is de brand, zo gaat het altijd tussen de mensen.'

Pregnanter is wat allemaal niet wordt gezegd. Moeyaert is als een tekenaar die zijn vel grotendeels wit laat, hier en daar een contour schetst en slechts op enkele plaatsen een detail ragfijn tekent. Zo wordt er haast niets gezegd over Bings zieke moeder, maar roept de geur van jodium haar plotseling op. `De keuken ruikt ineens naar mijn moeder. Het is lucht die in de gordijnen van haar slaapkamer hangt.' Pats, daar is moeder.

Soms laat Moeyaert te veel weg. Bings zusje Theresa zwijgt altijd, behalve als zij het een keer opneemt voor Bing. Meestal werkt Moeyaerts spaarzaamheid met woorden voortreffelijk. De kaalheid van de taal belichaamt de verlatenheid van de hoofdpersonen in een lege en dreigende wereld - en hun weerloosheid tegen het noodlot. Dat noodlot is de oproep voor Dani Bennoni voor de mobilisatie. Of Dani sterven zal, dat weten we niet. Wél is er plotseling het besef dat Dani - god of halfgod - sterfelijk is. Vooral als Dani van Bing een tekening heeft gekregen met de tekst: `Lang zal je leven'.

En wat doet de moeder van Martha na de onheilstijding? `Ze scheert als een voetballer met haar voet over de grond, en tilt haar been hoog op.' Dan zegt ze tegen tegen Bing en zijn vriend Lenny: `Ga voetballen.' Dani Bennoni is literatuur die aankomt als een trap met een voetbalschoen.