Schrijver Lampo, Hubert
Titel Komst van Joachim Stiller, De
Jaar van uitgave 1960
Bron Het Binnenhof
Publicatiedatum 04-03-1961
Recensent Jos Panhuijsen
Recensietitel De komst van Joachim Stiller : Mislukking met kwaliteiten
Iedere roman, zelfs de meest naturalistische, die dus het meest tracht om de directe, gewone, dagelijkse realiteit weer te geven, brengt de lezer toch in 'n andere wereld dan de wereld die hij kent. Het is met andere woorden omnogefijk om een beeld te krijgen dat niet anders is dan het verbeelde. Volledigheid is uitgesloten. Zelfs een werk als Uysses van James Joyce, dat één dag in Dublin verhaalt en dat zo mooi is dat men het niet in één dag lezen kan, is niet volledig, ook niet voor de twee hoofdpersonen die er voortdurend in optreden.
Men kan dus moeilijk tegen een roman aanvoeren, dat hij, strikt genomen, niet klopt en dus in feite onmogelijk is. Het doel van de roman is niet om precies te kloppen, integendeel, hij moet meer doen dan kloppen, hij is altijd omnogelijk, niet omdat hij beneden de werkelijkheid bhjft, maar er bovenuit stijgt omdat hij meer dan mogelijk is.
Een goede roman is meer dan werkelijk, hij is waar, ook al is hij van het begin tot het einde verzonnen, ook al zou hij zich in een volkomen fantastische wereld afspelen, bijvoorbeeld de wereld van de droom en bevolkt zijn met wezens, die op deze aarde of, zover we weten, in het heelal niet voorkomen.
Als dit zo is, als het in de roman niet om de directe fotografie der werkelijkheid, maar om de waarheid van de werkelijkheid gaat, die in een verzonnen verbeelding geopenbaard kan worden, waarom kan men dan toch terecht bezwaar maken tegen de nieuwste roman van Hubert Lampo, die bij Stols-Barth te Den Haag verscheen en die De komst van Joachim Stiller heet?
In een droom
Lampo immers van de werkelijkheid uitgaande voert ons ook in een andere wereld, in een ander Antwerpen dan we met het oog alleen waarnemen, hij brengt ons in een geestelijk Antwerpen, dat op een tafereel uit een droom gaat lijken.
Is dat niet zijn goed recht? Ongetwijfeld als hij daarbij op de juiste manier te werk gaat. Maar dat doet hij naar onze mening en tot onze teleurstelling niet.
Een romanschrijver gaat op de juiste manier te werk als hij zijn verbeelding als een totaliteit realiseert, een samenhangend geheel, waarvan de delen in elkaar passen en elkaar onderling verhelderen.
In De komst van Joachim Stiller blijkt Lampo dit echter uit het oog te hebben verloren. Het boek is bijzonder goed geschreven, de kwaliteit van de taal is uitstekend.
Er wordt in verteld over de journalist, de stukjesschrijver en romanschrijver Frederik of Freek
Groenevelt, die in een Antwerpse krant dagelijkse overpeinzingen ten beste geeft over de dingen
van de dag, over het opbreken van een straat, over de vrolijke vooijaarstoiletten der Antwerpse schonen of over de naar zijn mening te grote dienstauto's van de Antwerpse wethouders, de gebruikelijke lieftalligheden of euvelen dus, die men in stukjes wel beschreven ziet.
Hij heeft daar nogal succes mee, want die stedelijke stukjes onderstrepen het stedelijke karakter van de krant, hij heeft ook een niet onbelangrijk succes met zijn romans en krijgt daarom van de jongeren heffige aanvallen te verduren.
Een huwelijk
Hij neemt die aanvallen bepaald niet zwaar. Als gevolg ervan maakt hij kennis met Simone Marijnissen, een jonge lerares, die onmiddellijk een grote indruk op hem maakt. Zij zit in de redactie van het jongerentijdschrift , dat Atomium heet, maar ze heeft reeds het betrekkelijke van het jonge verzet ingezien en zij voelt zich zeer tot Freek Groenevelt aangetrokken. Deze liefdesgeschiedenis , in feite de geschiedenis van een huwelijk, al maken de beide echtgenoten geen haast om dit huwelijk te wettigen, wordt bijzonder goed door Lampo verteld. Zij is meer dan werkelijk, zij is waar en dit is een soort transcendentie.
Maar Lampo is helaas met deze transcendentie en met deze eenvoudige geschiedenis niet tevreden, hij wilde een andere, een grotere transcendentie.
Hij voert in zijn verhaal een persoon in, die van alle andere personen verschilt. Op een bepaald ogenblik krijgt Freek Groenevelt een brief van een zekere Joachim Stiller. Die brief heeft oude postzegels en moet al jaren geleden geschreven zijn. Het is vreemd dat de post hem zonder strafport bezorgd heeft.
Wie is die Joachim Stiller, bestaat hij werkelijk of heeft men te doen met een misplaatste grap? Het is duidelijk dat Joachim Stiller geen kwaad in zin heeft, maar het blijkt, dat hij ook met anderen in contact wenst te komen, bijvoorbeeld met de wethouder van openbare werken, die naar de mening van Freek Groenevelt een te grote dienstauto heeft.
Deze wethouder ziet eerst in hem een politieke tegenstander, maar hij moet dat idee laten vallen. Lampo laat door invloed van Stiller nog andere vreemde dingen geschieden. Freek Groenevelt hoort bijvoorbeeld de beiaard spelen midden in de nacht, maar Sirnone hoort dat eveneens.
Verleden en heden
Hij ontdekt in een oud boek, dat Joachim Stiller een religieus schrijver moet zijn geweest uit het begin der zeventiende eeuw en hij herinnert zich tevens dat de Ame~se militair die bij een raketaanval te Antwerpen gedood werd ook Stiller heette.
Tenslotte komt het bijna tot een ontmoeting met de geheimzinnige briefschrijver, maar nog vóór die tot stand komt, wordt deze door een legervrachtwagen overreden en zijn fijk wordt naar het Stuiverberghospitaal overgebracht.
Als Simone, Freek en de wethouder op de derde dag na dit ongeval trachten het lijk nog eens te zien blijkt dit om onverklaarbare reden uit het Stuiverberghospitaal verdwenen.
Als men zover is, gelooft men het al lang niet meer. Het verhaal van Stiller is van een andere transcendentie dan het verhaal van Freek en Simone en ze zijn niet met elkaar te verenigen, er is geen totaliteit van verbeelding tot stand gebracht en de lezer weet niet wat hij met de roman van Hubert Larnpo moet aanvangen. ltj is niet verzonnen waar, hij is in zijn geheel genomen slechts ijl verzinsel.
Dat is jammer, want voor een groot gedeelte boeit De komst van Joachim Stiller ongetwijfeld en zelfs in deze vergissing blijkt het talent van de schrijver.