Schrijver Krabbé, Tiin

Titel Vertraging : roman

Jaar van uitgave 1994

Bron Vrij Nederland

Publicatiedatum 13-08-1994

Recensent Jeroen Vullings

Recensietitel De maakbaarheid van de liefde : Nederlands proza

In'Vertraging'zie je de landschappen en wilde achtervolgingen al voorje: in de film. Maar de personages zijn nu al levensecht Tim Krabbé. Niemand zal ervan opkijken dat Tim Krabbés roman Vertraging verfilmd gaat worden: zijn boek is erop gemaakt. Krabbés vorige roman Het gouden ei, waarin ontsluierd wordt hoe een psychopaat een toeriste liet 'verdwijnen', leidde zelfs tot twee verfilrffingen : de Nederlandse Spoorloos en de Amerikaanse The vanishing. Toch is Vertraging geen kant-en-klaar scenario. In deze psychologische thriller wordt het heden hoofdstukgevdjs afgewisseld met het verleden. Die voorbije tijd speelt in het België van 1960 en de gebeurtenissen daar zouden zo'n fijnzinnige Engels televisiedrama op kunnen leveren: op reis leert de zeventienjarige Amsterdammer Jacques Bekker in een dancing in Oostende de kuise Belgische turnster Christa kennen. Ffij wisselt enige tijd hooggestemde brieven met haar uit, maar aarzelt kort na hun weerzien, in diezelfde dansgelegenheid, niet om op de avances van de twintigjarige secretaresse Moniek Ilegems in te gaan. Door haar wordt hij ingewijd in de liefde en vervolgens postaal aan de kant gezet. Later blijkt dat Moniek haar zinnen al op Jacques zette toen Christa haar argeloos zijn foto liet zien. Het was allemaal een geplande grap - en tegelijkertijd ook weer niet. Moniek verdringt haar amoureuze gevoelens om de macht over haar leven te hebben. In de mooie slotalinea van Vertraging staat het nog preciezer: 'Ze had het volbracht - iets onvergeeflijks, maar dat was ook steeds de bedoeling geweest. Een keus maken, daar ging het om. Niet of het de goede keus was - juist de verkeerde was goed, daar was meer kracht voor nodig. Ze kon trots op zichzelf zijn. Ze had een zet gedaan in een spel dat ze nog niet kon overzien, maar iets zei haar: een beslissende.'Dertig na die ervaring, in het heden van de roman, is de schrijver en quizmaster Jacques Bekker even in Australië. Op de terugweg van Nieuw-Zeeland naar Amsterdam is zijn vlucht vier uur vertraagd en hij besluit in die verloren tijd zijn naar Sydney geëmigreerde jeugdliefde Moniek op te sporen. Heel toevallig lukt dat meteen: 'En hij herkende haar, of eigenlijk was het andersom: het was alsof hij terug was in Oostende, en van daaruit in deze verre toekomst mocht kijken.' b"ddels is ze een beroemde zakenvrouw, 'Madame Twenty', die wegens allerlei frauduleuze praktijken juist op het punt staat voor de politie te vluchten. Jacques is bereid haar te helpen als ze zijn hulp inroept en vanaf dat moment komen ze in een maalstroom van oncontroleerbare gebeurtenissen terecht. Wat nog speels begint bij vennommingen en vluchtauto's, eindigt tenslotte wel erg serieus met geweldzodat van de

roman behalve een liefdesflim ook een'roadmovie'te maken is. Bij een ve@ng van die Australische passages zou het uitgestrekte en ongenaakbare landschap nog pregnanter worden dan in het boek; nu komt die verloren stemmen de omgeving al naar voren als dé plek om in te verdwijnen. Maar dat exotische past ook goed bij het wat glossy karakter vanVertraging.

Krabbés fatale helden zijn beroemde mensen met bijzonder veel geld die in den vreemde uiterst onalledaagse avonturen beleven. Om die reden is het niet altijd eenvoudig om in het door Krabbé nagestreefde realisme te geloven. Wanneer de geliefden - het verleden is onmiddellijk opgepakt met geringe overlevingskans in de woestijn stranden, verwacht je toch eigenlijk wel dat er een flying doctor uit het werk geparachuteerd wordt. Maar nee, een dronken belastinginspecteur fungeert dan als reddende engel. Niet de daadwerkelijke belevenissen van Krabbés hoofdpersonen roepen dan ook de spanning in Vertraging op, maar eerder de vraag hoe ze telkens op het onverwacht toeslaan- de noodlot zullen reageren. Door de geleidelijke ontraadseling van het - ogenschijnlijk onschuldige maar zo bepalende - onverwerkte verleden krijgen ze bovendien psychologisch meer diepte. Krabbé laat het verhaal zich aldus, als een film op papier, ontrollen. De hamvraag bij Vertraging is natuurlijk: wat zal er in Hollywood uitgereikt worden? Eerst het sombere en open einde, waaruit blijkt dat aards geluk niet voorhanden is en dat de dood de echte sarnenbrenger van geliefden is. Het is niet netjes om de dramatische afloop weg te geven, maar ik mag er wel over zeggen dat Christa niet hard genoeg gebeden heeft: ' "Och Jacques, " zuchtte ze, "ik bid dat er nooit een slechte vrouw mag komen in uw leven." ' Dan heeft ze buiten Moniek gerekend, die Jacques' fatum zal belichamen. Maar ook Krabbés thematiek loopt gevaar. Wanneer Jacques gadeslaat hoe Moniek aan een journaliste tegen betaling het verhaal van haar carrière uiteenzet en de schuld van haar uiteindelijk falen op een zakenpartner schuift, denkt hij: 'Wat deed het ertoe? Dat alles lag toch ver achter haar - wat kon het de vlinder schelen dat de rups ooit onrecht was aangedaan (...).'Die gedachte is van toepassing op de dertigjarige vertraging van hun liefde, niet op het gedeelde verleden waaraan beiden trouw zijn gebleven, Jacques beseft de reden daarvan: 'Ik had kunnen denken: secreet, en op de volgende verliefd worden, maar ik heb haar gebruikt om rnijn karakter te kiezen, en haar de idee van de liefde te laten worden.' In Sydney kreeg hij de kans 'trouw te zijn aan die dag, aan de Jacques die ik door haar ben geworden'. Ook denkt hij na over wat werkelijk en gedacht, echt en onecht is. 'Moniek zou voor niets dertig jaar in hem hebben voortgeleefd als hij niet, toen hij de kans kreeg, met haar was meegegaan. Ze was iets van buiten de werkelijkheid en om toch bij haar te kunnen zijn had hij samen met haar moeten verdwijnen in hun eigen luchtbel in de werkelijkheid.'Ffij is zich bewust van de maakbaarheid van hun liefde, van het kunstmatige, en waant zich - zoals menig Krabbé -personage - kort meester over het toeval. Misschien zou dit alles nog cinematografisch over te brengen zijn, maar de volgende fraaie vergelijking gaat zeker teloor: om een akelig iemand te kunnen doodschieten, moet Moniek haar vuurwapen uit een zwart rugzakje vissen, 'alsof daar het "weggaan " in zat dat ze dan nu maar zou pakken'. Wacht niet op de film.