Met name Heumakers moet zijn publiekelijk gestelde vertrouwen in De Jong diep betreurd hebben. In zijn negatieve recensie over De Jongs bundeling van twee mythisch-mystieke novellen De inktvis (1993) verklaarde hij diens schrijverschap zelfs ,,gestorven''. Dit was wel het hardste geluid in de literaire kritiek, al logen de meeste andere reacties er ook niet om: ,,zweverige onzin'', ,,mal'', ,,mystieke grabbelton'', ,,curiosa''. De Jong bevond zich opeens in een wild west-tafereeltje; anders dan hij met zijn eerdere drie boeken gewend was, ontbrak het trompetgeschal en floten de kogels om zijn oren.
Die felle toon en uitgesproken meningen hebben mij in dit geval nogal verbaasd. Als een auteur na acht jaar zwijgen aankomt met vernieuwend werk en aldus zijn voorheen meer klassiek geënte schrijverschap een andere wending probeert te geven, is het onzinnig de eis van continuïteit, tegen beter weten in, te handhaven.
De inktvis, waarin De Jong uit is op een heldere formulering van de nog bruikbare, archaïsche, in het onderbewuste verankerde beeldtaal - en daarmee naar de betekenis ervan -, is in vergelijking met zijn vroegere werk nadrukkelijk a-psychologisch. Daardoor blijft de geharnast rationalistische lezer verstoken van houvast; mogelijk is dát, naast de gefnuikte lezersverwachting, een oorzaak voor de opgeroepen woede. Beter zou het dan zijn geweest met een analytisch signalement te volstaan en het oordeel op te schorten tot De Jongs lichtend pad zichtbaarder werd.
Of De inktvis een eenmalig uitstapje is, blijft vanwege het uitblijven van nieuw scheppend proza nog in het ongewisse, maar zijn essaybundel Een man die in de toekomst springt verschaft wél de nodige achtergronden bij De Jongs ontwikkeling en beantwoordt de nijpende waarom-vraag.
DE bundel opent met twee in den vreemde spelende verhalen, daarna volgen elf essays. In het eerste verhaal ,,De piramide van Haouarah'' vertelt De Jong hoe hij bij dat Egyptische bouwwerk afdaalt in een grafkamer vol fraaie wandschilderingen. ,,Maar diepere indruk maakt die bevende lichtvlek in de grafkamer. Daarboven, bij de ingang van de schacht, zit een van de mannen op zijn hurken. Hij houdt een stuk blik in zijn handen, vangt het zonlicht erin op en laat het weerkaatste licht door de schacht op de schilderingen vallen. () Het heeft een mythische allure: een man wiens werk het is om licht te weerkaatsen en de voorstellingen in een onderaardse ruimte zichtbaar te maken.'' Deze passage lees ik ook als beeld van De Jongs eigen aanpak in Een man die in de toekomst springt: hij laat zijn interpretatieve licht schijnen over allerlei door hem opgediepte kunstwerken (of hele oeuvres) in de schatkamer van het verleden.
De dertien stukken, die hun samenhang ontlenen aan zijn ideosyncratische blik, tonen een heel verscheiden culturele keuze: van het mozaïek ,,De schepping van Adam'' in Monreale, Caravaggio's ,,Opwekking van Lazarus'', Johannes Vermeers ,,De vrouw met waterkan'', Caspar David Friedrichs ,,Monnik aan zee'', tot Verzen (1890) van Herman Gorter, Bezette Stad van Paul van Ostaijen, Odysseus' laatste tocht van F.C. Terborgh, ,,Vader en zoon'' van Ida Gerhardt, Mystiek lichaam van Frans Kellendonk, en ,,het moderne exempel'' Patty Brard, de van de televisie bekende zangeres ,,die heeft besloten haar borsten te laten vergroten en ook de randen van haar wulpse lippen onderhuids een ietsje te laten opspuiten - zodat ze, de middelbare leeftijd nadeerend, de karikatuur van een seksgodin zal zijn''.
Zo bezien biedt Een man die in de toekomst springt, in de vorm van De Jongs confrontaties met zijn voorkeuren en fascinaties in het verleden, een reis door de tijd, van het antieke Egypte naar de postmoderne chaos.
De titel is ontleend aan het essay over de volgens hem nog altijd moderne Paul van Ostaijen, zijn eerste liefde in de poëzie van wie hij leerde dat het speelse een vorm kan zijn van het contemplatieve. ,,De typografie van Bezette Stad is een beeld van een ineenstortende wereld en tegelijk het enig mogelijk antwoord op de catastrofe van dansende, met alle wetten spottende vitaliteit. Dat is de belangrijkste impuls die het werk van Van Ostaijen in al zijn levendige en veelvormige onvolmaaktheid ook nu nog geeft: het is vitaal. Van Ostaijen is een man die in de toekomst springt.''
In een informatief opstel over mystiek, door hem gedefinieerd als ,,het belangeloze dat de essentie is van elke scheppende activiteit, het 'om niet' zich gevende'', komt het begrip ,,sprong'' nader aan de orde. In de taal van de mystici is de paradox de ultieme stijlfiguur - die dwingt je namelijk een sprong te maken, ,,van de ene logica naar de andere, van handelen naar niet-handelen, van weten naar niet-weten, van zelf naar niet-zelf.'' Van Ostaijen maakte die sprong en daarom dient hij als voorbeeld.
IN een recent vraaggesprek (NRC Handelsblad, 14.2.1997) wees De Jong op het voordeel van onthechting van het verleden: ,,Wanneer je je met essenties bezighoudt, stuit je vanzelf op oude beelden. Ik ben de confrontatie daarmee aangegaan. In de essays zijn dat oude wereldbeelden. Met de titel doel ik op de vitaliteit die ontstaat wanneer je met oude vormen breekt en je overgeeft aan de chaos.''
Onuitgesproken maar nog bepalender bij De Jongs zelfonderzoek in deze bundel is de vraag: wat nemen we uit de geschiedenis der mensheid mee naar de éénentwintigste eeuw? Hoewel de auteur zich - natuurlijk - als gids opwerpt bij dit door hem noodzakelijk geachte onderzoek, vermijd ik liever de ik-vorm in die vraag. De Jong wekt namelijk niet de indruk zijn inzinkingen, depressies en ander mentaal leed na de verschijning van Cirkel in het gras te vermelden uit onbescheiden, ego-gerichte getuigenisbehoefte, maar eerder om de louterende zoektocht te suggereren voor het huidige inzicht hem gewerd - sterkend leesvoer voor de medemens.
Maar De Jong is niet helemaal onbaatzuchtig. Die confrontatie met het verleden dient ook om zijn plaats in het heden te kunnen bepalen, als religieus mens én als schrijver. Door al die leerzame of juist te verwerpen invloeden van voorgangers te tonen legitimeert en definieert hij zijn eigen schrijverschap. Gorters poëzie bracht hem bijvoorbeeld in contact met de extase, maar het protestantse wereldbeeld bij Friedrich en Terborghs verstarde aristocratische afwijzing van de massacultuur verfoeit hij. Door de hem welgevallige verworvenheden van zulke schrijvers essaygewijs te benoemen en nader in te gaan op de verschillen met hemzelf, geeft hij de lezer aan het slot van de bundel in feite een zelfportret in handen. In dat portret zijn alle in de loop der eeuwen bij grote kunstzinnige voorgangers vergaarde, te behouden mystieke kenmerken subtiel gecumuleerd en tot een unieke eenheid geworden, Oek de Jong geheten.
De stukken in de bundel, geschreven tussen 1983 en vandaag, vormen tegelijk een beschouwende illustratie bij De Jongs in De inktvis uitmondende persoonlijke (mystiek-religieuze) levensbeschouwing en parallel daaraan bij zijn ontwikkeling als schrijver.
HET niet eerder gepubliceerde essay ,,Dronken van taal; over Frans Kellendonk'' beviel mij het best: niet alleen omdat beide auteurs elkaar goed gekend hebben, maar ook omdat De Jong Kellendonks werk scherp analyseert, intelligent bekritiseert en het na de postume heiligverklaring de juiste proporties teruggeeft. Zo noemt hij Kellendonks ironische geloofstheorie van het ,,oprecht veinzen'' - God is een heilzaam verzinsel en daarom doen wij alsof - onomwonden een wangedrocht. Daartegenover stelt hij dat het Godsgeloof net als het geloof in een ritueel onzin is - het gaat om de deelname, de vervoering: ,,Religie is ervaring''. Ook laat hij zeer overtuigend zien dat Kellendonk uit angst voor ondubbelzinnigheid vastliep in intellectualisme en dat zijn ware religie de stijl was, als vervanging van de magische taal uit zijn rooms-katholieke jeugd.
Oek de Jong zegt klaar te zijn voor het postmoderne gewoel waarin alles als materiaal kan dienen. De auteur, vindt hij, moet alleen goed schrijven en daarbij ,,niet bang zijn om steeds dieper weg te zinken in zijn kunst''. Hoe vitaal en onverwacht De Jongs sprong in de nieuwe eeuw ook mag uitpakken, zijn inzet blijkt - nog altijd - een zelfbewust, authentiek, integer en ongemakzuchtig schrijverschap.
Jeroen Vullings
