Publicatiedatum 29-04-1966

Recensent Johan van der Woude

Recensietitel De lijdensweg van een geoloog

De roman als literair genre is in de jaren na de oorlog aanzienlijk veranderd. Voordien creëerde de schrijver zijn personages, plaatste hen in een uit de werkelijkheid gèisoleerde wereld en was zelf niet meer dan toeschouwer van wat met hen gebeurde. Vòòr'40 bestond er een duidelijk verschil tussen de roman, uit de verbeelding ontsproten, en de reportage, die volgens de toen geldende criteria niet als een vorm van literaire kunst wordt beschouwd. Vòòr'40 werden gebeurtenissen de werkelijk hadden plaatsgevonden in de roman geobjectiveerd, teneinde die gebeurtenissen een zekere algemeen -geldige en niet aan tijd of actualiteit gebonden betekenis te geven.

Na de oorlog kwam de bekentenis -literatuur op, waarin de schrijver als ik-figuur, meer of minder autobiografisch, nauw bij zijn personages en hun lotgevallen betrokken is. De schrijver uitte zich veel directer, juist omdat hij niet objectiveerde, aan zichzelf en zijn ervaringen genoeg had en deze onder woorden bracht. Veel bekentenisliteratuur is een vorm van reportage, is een meer of minder genuanceerd verslag van wat de schrijver zelf heeft beleefd. Veel werk komt voort uit onbehagen, is een protest tegen taboes, tegen hypocrisie, tegen verstarring, tegen onvrijheid als gevolg van het eindeloos geregel op ieder gebied. George Orwell's Grote Broer uit het boek " 1984" loert nu al om de hoek.

Truman Capote heeft een boek geschreven, "In Cold Blood," over de zaak-Clutter, een viervoudige roofmoord, in november 1959 gepleegd op boer Clutter, diens ziekelijke vrouw, hun dochter Nancy van zestien en hun jongste zoon Kenyon van vijftien jaar. De buit bedroeg 40 dollar, een transistoffadio en een verrekijker. De twee daders werden later gegrepen, veroordeeld en opgehangen. Truman Capote heeft zijn gegevens ontleend aan gesprekken met de beide moordenaars, de politie en inwoners van het plattelandstadje, - verder aan alle officiële stukken en uit psychiatrische verhandelingen, die niets met deze zaak te maken hadden.

Daaruit ontstond een grondige reportage, ook over de achtergrond van de slachtoffers en van de daders. Truman Capote beschouwt dit boek als een bijdrage tot het vinden van een nieuwe literaire vonn: de nonfiction novel, - de roman, waarin slechts waarheidsgetrouwe gegevens zijn verwerkt.

Dat laatste slaat ook op het nieuwe boek van Wifiem Frederik Hermans: "Nooit meer slapen" (De Bezige Bij, Amsterdam). Dit boek behelst het reisverslag van de jonge geoloog Alfred naar Finmnarken, waar hij met drie anderen materiaal hoopt te vinden voor zijn proefschrift. Materiaal dat de theorie van zijn hoogleraar moet bevestigen, nwnelijk, dat doodijsgaten wel eens meteoorkraters zouden kunnen zijn. In het boek wordt het verschil duidelijk verklaard, want dat begrip meteoorsteen is essentieel voor Alfred en voor deze hele geschiedenis. Immers "hij wil geen stenen vinden die al eerder op aarde zijn geweest. I-!ij zou het fiefst een meteoriet vinden, een brok afkomstig uit de kosmos en hij zou willen dat het uit een materiaal bestond, dat op aarde nog nooit was aangetroffen." Alfteds reis door een barre, onherbergzame streek wordt een lijdensweg met ontelbare kleine tegenslagen, door de weerbarstigheid van de natuur" stenen, riviertjes, kloven, muggen, het licht. "Ik heb tot dusver ondervonden, dat op deze tocht niets voortdurend erger wordt dan het al is." Alfred bereikt niets, ook al omdat hem, al of niet met opzet, luchtfoto's worden onthouden, en hij brengt er net het leven af. Eindelijk weer veilig bij moeder thuis krijgt hij twee stukjes meteoriet. "Samen een hele. Maar geen enkel bewijs voor de hypothese die hij bewijzen moest. " Er zit heel wat meer achter deze reis van Alfred dan het bewijs te vinden van een theorie die niet de zijne is. Zijn vader was namelijk een bekend bioloog, die is doodgevallen, toen Alfred zeven jaar oud was. Alfred wil bepaald geen bioloog worden, en bepaald niet per ongeluk doodvallen in een bergspleet, al maakt hij een val, die "een repliek is van de fatale val die zijn vader heeft gemaakt. " Maar hij is eerzuchtig voor twee (zijn vader en zichzelf). Hij wil "meteoorkraters vinden, proefschrift schrijven, cum laude promoveren, met de vriendin van (zijn zuster) Eva trouwen, professor worden." Kortom, hij wil niet alleen als geoloog slagen, zoals zijn vader als bioloog op weg was te slagen, hij wil hem verre overtreffen, hem achter zich laten, zich daardoor van hem bevrijden. Dat lukt hem niet, en bovendien heeft de dode vader nog het laatste woord, want als Alfted na zijn mislukte reis thuis komt, krijgt hij manchetknopen, "aan elke manchetknoop een halve rneteoriet", welke steen zijn vader lang geleden voor hem heeft gekocht.

Als reisverhaal is het boek "Nooit meer slapen" bijzonder boeiend, juist door de aaneenschakeling van kleine tegenslagen, die ieder ogenblik tot een catastrofe kunnen leiden, want Alfteds lotgenoot Arne, ervarener en beter toegerus@ vindt de dood. Zoiets doet denken aan de "wraak der dingen", waaraan Alfred ternauwernood ontkomt.