Trouw, 30 maart 1994

Evert Hartmans Odyssee mist muziek

LIEKE VAN DUIN

Evert Hartman: 'De vloek van Polyfemos', Lemniscaat, 220 p, f 28,50, vanaf 10 jaar.

Niet als moeder maar als recensent heb ik veel kritiek op het boek. Niet omdat het oude gedicht in 24 'boeken', opgetekend omstreeks de zevende eeuw voor Christus, als proza gebracht is. Zelf heb ik indertijd, als HBS-er die haar gebrek aan een klassieke opleiding als een gemis ervaarde, gretig prozabewerkingen gelezen van Onno Damste (1962), Sophie Ramondt (1972) en Auguste Lechner (1974), waarvan de eerste het minst ver van het origineel af staat. Bij die kennismaking heb ik het poetische nooit gemist, het ging me er om te weten hoe dat universum van Griekse helden en goden met hun complexe onderlinge relaties precies in elkaar zat.

Pas veel later ontdekte ik de muzikaliteit van vertalingen, waarbij getracht werd het oorspronkelijke metrum in hexameters (zes dactylen per regel: lang-kort-kort) min of meer in het Nederlands over te brengen. Bij De Roy van Zuydewijn klinkt zo'n strofe zo:

't Woord nemend sprak de godin, de heldergeoogde Athene: 'Edelgeboren zoon van Laertes, gevatte Odysseus (...)'

Eenmaal bekend - en verwend - met dat poetische stromen van de tekst is het moeilijker om genoegen te nemen met prozaischer versies.

Maar proza kan wel poetisch zijn. Zie bijvoorbeeld 'Koning Gilgamesj' (1985), de versie die Hans Hagen gemaakt heeft van het Mesopotamische Gilgamesj-epos (dat Homerus gekend moet hebben).

Vergeleken met de prozabewerkingen van Damste, Ramondt en Lechner is 'De vloek van Polyfemos' levendiger, moderner en populairder van toon, en dus geschikter als kennismaking voor kinderen van nu. Maar vergeleken met 'Koning Gilgamesj', voor dezelfde leeftijd bedoeld, is Hartmans Odyssee plat en weinig beeldend van taal. Vergelijk de volgende strofen; eerst uit 'Koning Gilgamesj':

Gilgamesj antwoordde de prachtige godin: (...) En waarom zou ik u tot vrouw nemen? U bent een oven die geen warmte geeft; een deur die wind en storm niet tegenhoudt. U bent een waterkruik die leeg blijkt in de woestijn; een schoen die de voet knelt van wie hem draagt. Wie van uw minnaars heeft u voor lange tijd liefgehad?

En dan uit 'De vloek van Polyfemos:

Odysseus klopte hem geruststellend op de schouder. 'Polites, je hoeft nergens meer bang voor te zijn. De tovenarij is voorbij. Kirke is mijn vriendin.'

'Kirke jouw vriendin...!? ' Als Zeus de Olympus had afgebroken hadden ze niet verbaasder kunnen kijken. Toen riepen ze allemaal door elkaar. 'Een gifmengster als vriendin? Hoe bedenk je het!'

'Wist je niet dat ze ons in varkens had veranderd? (...).' Odysseus stak zijn handen op. 'Jongens, rustig alsjeblieft'.

Bij Hartman dus geen vindingrijke, zwaarbeproefde Odysseus, geen heldergeoogde Athene of donkergelokte Schudder der Aarde.

Hartman geeft zijn personages niet alleen een modern taalgebruik, maar ook de ziel van een mens uit onze tijd, compleet met introspectie: gedachten en overwegingen.

In getrouwe vertalingen kom ik die introspectie niet tegen: daarin worden de gebeurtenissen, ook de meest vreselijke, meer van buitenaf beschreven. Ook beschrijft Hartman gemoedstoestanden die daarin niet expliciet genoemd worden. Zo schrijft hij bijvoorbeeld:

In paniek vloog Odysseus van voor naar achter over het schip (tijdens een storm). Geen woord over die paniek bij Dros, De Roy van Zuydewijn en Aafjes.

Compositorisch heeft Hartman het origineel versimpeld. Hij wijkt af van de volgorde der 24 boeken, om het geheel min of meer chronologisch te kunnen maken.

Ontmoeting

Hij begint middenin, bij Odysseus' reisverslag aan Alkinoos, de koning der Faiaken. Dat verslag loopt van de ontmoeting met de Kikonen (boek 9) tot en met zijn verblijf op het eiland Ogygia bij Kalypso in boek 12 (en 5). Daarna pas komt de situatie uit boek 1 tot 4, in Ithaka, ter sprake, waar de vrijers zich opdringen aan Odysseus' vrouw Penelope. Odysseus' thuiskomst en moord op de vrijers volgt boek 1324. Om zijn verhaal te kunnen stroomlijnen c.q. gladstrijken heeft Hartman ook de ik-vorm van Odysseus' verhaal aan Alkinoos veranderd. Hij schrijft dit net als de andere gedeelten vanuit een alwetende verteller. Jammer, want die afwisseling van Odysseus in de derde en eerste persoon geeft meer diepte.

Evert Hartmans 'De vloek van Polyfemos' zal voor kinderen vast voldoen als kennismaking met Odysseus' avonturen, voor volwassenen heeft het boek te weinig poezie en muziek.