NRC Handelsblad, 20 februari 2004

 

Die jongen is een priemgetal

 

Hans Steketee

Mark Haddon kreeg de Whitbread-prijs voor `The Curious Incident of the Dog in the Night-Time', een roman over een autistisch jongetje. ,,Een boek zonder regels, waarin alles mocht.''

Priemgetallen zijn alleen deelbaar door één en door zichzelf. Hoe je ze vindt? ,,Eerst schrijf je alle hele, positieve getallen in de wereld op. Dan haal je alle getallen weg die een veelvoud zijn van 2. Dan haal je alle getallen weg die een veelvoud zijn van 3. Dan haal je alle getallen weg die een veelvoud zijn van 4 en 5 en 6 en 7 en zo verder. [...] De priemgetallen zijn wat je overhoudt als je alle patronen hebt weggehaald. Ik denk dat priemgetallen als het leven zijn: erg logisch en toch kun je de regelmaat er nooit in ontdekken, zelfs niet als je je hele leven eraan zou besteden.''

Dit zegt Christopher, de vijftienjarige ik-verteller van The Curious Incident of the Dog in the Night-Time, de wereldwijde bestseller waarmee de Britse schrijver Mark Haddon vorige maand de Whitbread-prijs won. Christopher heeft Asperger, een vorm van autisme met een tekort aan reflectie, relativering en sociaal inzicht als belangrijke ingrediënten.

Christopher is zelf een priemgetal, ongrijpbaar, zegt Mark Haddon (40) in het lichte huisje in Oxford vol schilderijen, waar hij met zijn vrouw en twee jonge kinderen woont. ,,Priemgetallen hebben iets dwingends. Hun geheim lijkt simpel en toch blijft het steeds net buiten het bereik van je koplampen.'' Christopher houdt van losse feiten, cijfers en formules. Als hij vier rode auto's achter elkaar ziet, is het een teken dat het een goede dag wordt. Vier gele auto's betekent een zwarte dag. Maar voor gecompliceerde emoties en motieven, ironie of losse eindjes in het menselijk verkeer heeft hij geen oog. En van aangeraakt worden houdt hij al helemaal niet. Wel van honden, want een hond heeft niet meer dan vier gemoedstoestanden, zo heeft hij gezien: ,,Blij, droevig, boos en geconcentreerd.''

Van de dag dat zijn moeder stierf onthoudt hij zijn Scrabble-score en het menu (spaghetti met tomatensaus). Christopher neemt alles letterlijk. Als een agent hem vraagt of hij familie heeft, begint hij alle leden van zijn familie op te sommen. Hij houdt niet van beeldspraak. Als hij zich probeert voor te stellen wat `oogappel' betekent, voelt hij zich ,,afgeleid van wat iemand echt zegt''. Christopher vindt hij een ergerlijke naam. Hoe heette de heilige Christoffel dan vóór hij Christus de rivier over droeg, vraagt hij zich af.

Hij kan zichzelf niet toestaan leugens te vertellen. Immers, tegenover één ware gebeurtenis staan oneindig veel dingen die niet op dat moment en niet op die plek zijn gebeurd. En van al die mogelijkheden wordt hij duizelig. Om dezelfde reden houdt hij evenmin van romans. Want die bevatten ook ,,leugens over dingen die niet zijn gebeurd''. En dus moet alles wat hijzelf hier heeft opgeschreven wel waar zijn, zegt hij met een paradox die de spil is van deze roman.

Autisten zijn lastige vertellers. Mark Haddon heeft er een list op verzonnen door van zijn hoofdpersoon een Sherlock Holmes-fan te maken. The Curious Incident is Christophers verslag van zijn speurtocht naar de vraag wie Wellington, de poedel van de buren, aan een riek heeft geregen. Zijn juf op de school voor kinderen met `leermoeilijkheden' heeft hem aangeraden alles op te schrijven wat hij tegenkomt. Dat doet hij nauwgezet. En terwijl de puzzel groeit, ziet de lezer wat Christopher zelf niet kan zien: onbereikbaar als hij is voor de liefde van zijn ouders drijft zijn autisme hen uit elkaar.

Misschien is het daarom dat uitgevers in veertig landen zowel bij volwassenen als bij oudere kinderen met dit boek een goudmijn hebben aangeboord. Haddon schreef (en illustreerde) eerder veertien kinderboeken, plus zes (ongepubliceerde) romans voor volwassenen. The Curious Incident schreef hij vooral als een uitdaging aan zichzelf, zegt hij, ,,een boek zonder regels, waarin alles mocht''. Zijn agent twijfelde over de beste doelgroep en legde het manuscript voor aan een kinderboekenuitgever én aan een uitgever voor volwassenenliteratuur. Ze wilden het allebei hebben. Omdat het toeval wilde dat ze allebei deel uitmaakten van Random House, ligt The Curious Incident nu in twee edities in de winkel. De teksten zijn identiek, inclusief de schuttingwoorden (die in de Nederlandse uitgave laf zijn gekuist). Alleen de omslagen verschillen. Haddon grinnikt nog na om de catalogus van de Britse boekhandelsketen die de kindereditie ,,een magischer toon'' toeschreef en ,,vooral een gelukkiger einde'' dan de grote-mensenversie.

Met zijn dubbele publiek past Haddon perfect in de huidige cross-overmode, waarvan Harry Potter en Philip Pullmans His Dark Materials de Britse boegbeelden zijn. Het zegt hem niks. ,,Alles tussen Tolkien en Roddy Doyles Paddy Clark Ha Ha Ha is cross-over'', zegt hij, een beetje geïrriteerd. ,,Victoriaanse boeken werden voor het hele gezin voorgelezen. Dickens was al een cross-overschrijver. Het enige verschil is dat er nu over wordt gepraat als een fenomeen.''

The Curious Incident kreeg eerst prijzen als kinderboek en werd daarna bekroond als `roman van het jaar' bij de Whitbread. Hoe voelde dat?

,,Dat was groots omdat het nog niet eerder gebeurde. Het maakte het boek ook serieuzer. Je mag er niet over klagen als je goed verkoopt, maar je hebt er wel bepaalde vooroordelen bij. Er is altijd een stemmetje in je achterhoofd dat vraagt: heb ik wel een serieus boek geschreven als er zoveel exemplaren van worden verkocht? De Whitbread brengt dat stemmetje tamelijk effectief tot zwijgen.''

Is uw boek wel een portret van een autistisch kind?

,,Lezers geloven dat Christopher echt is. Ze willen bijvoorbeeld dat ik vertel wat er verder met hem gebeurt. Het antwoord moet zijn: het is een boek, aan het eind houdt het op. Om het heel onromantisch te zeggen: het zijn een boel woorden die ik hopelijk in een goede volgorde heb gezet.

,,Als het boek al een boodschap heeft, is het dat je mensen niet in het licht van een handicap moet zien. Christopher herstelt uiteindelijk de orde in zijn leven; hij is geslaagd en degenen met de handicap zijn eerder de mensen om hem heen. Het zou prettig zijn als een handicap iets bijkomstigs was: iets wat je toevallig bent, zoals postbode of pianist. Zelfs een ernstige handicap speelt een minder grote rol dan het van buitenaf lijkt. Na de universiteit [Haddon studeerde Engels in Oxford - HS] woonde ik een tijdje als vrijwilliger in huis bij een jongen met multiple sclerose. Hij was vanaf zijn nek verlamd en ik moest alles voor hem doen: hem 's nachts omdraaien, eten geven, zijn sigaret vasthouden. Maar dat was niet het grote probleem van zijn leven. Dat was zijn evangelische christelijkheid, waardoor hij al zijn vrienden kwijtraakte. Dat, én geld, huisvesting, zijn familie, seks, dezelfde problemen die iedereen heeft.''

Sommige normale mensen tellen ook bijgelovig rode auto's.

,,Ik heb doelbewust geen medische research gedaan voor Christopher, al zijn tics heb ik geleend van mensen die ik ken en die ik geen van allen gehandicapt zou noemen. Hij is een amalgaam van normale mensen. Misschien is hij juist daarom overtuigend autistisch. Een blanke schrijver maakt een zwarte hoofdpersoon niet geloofwaardiger door een encyclopedie over zwarte mensen te bestuderen. Dat klinkt afschuwelijk neerbuigend, maar het is wel wat men van je verwacht als je schrijft over iemand met een handicap. Het is een literaire goocheltruc om een `ik' te kiezen die in de echte wereld ongeschikt zou zijn als verteller. Maar dat vergeten de lezers. Bij een toneelstuk of een schilderij besef je altijd dat het niet echt is. Het is geen raam naar een andere wereld, het blijft doen-alsof. Bij een roman vergeet je het soms.''

Willen lezers verleid worden?

,,Omdat Christopher zo geobsedeerd is door details, brengt het in veel lezers de Christopher naar buiten. Ik heb veel brieven gekregen die me wezen op minuscule vergissingen in de logica van het boek. Maar het kan niet anders omdat hij een mens is. Dat hij een wiskundeknobbel heeft, betekent nog niet dat hij volmaakt moet zijn. Wij hebben allemaal een klein muggenziftertje in ons hoofd dat zulke logische foutjes opmerkt. Vooral mannen. Er wordt trouwens wel gezegd, en maar half voor de grap, dat Asperger een extreme vorm van mannelijkheid is. En het is waar dat het negen of tien keer vaker wordt geconstateerd bij jongens dan bij meisjes.''

Christopher ergert zich bijvoorbeeld aan een bordje met `Keep off the grass', omdat er niet bij staat dat het alleen het gras is rond dat bordje en niet alle gras van de wereld. Wij nemen de context als vanzelfsprekend aan. Hij niet. Is hij nieuwsgierig?

,,Ja, maar hij mist weer andere dingen. En met zijn eigen logica is Christopher tegelijkertijd ook een model van de schrijver, niet? Schrijvers kijken toe van een afstand en doen nooit helemaal mee. Ik besefte het niet toen ik met dit boek begon, maar hij blijkt nogal een goede verteller. Hij toont maar legt niet uit.''

Behalve in zijn terzijdes.

,,Met die zijsprongen over wiskunde of sterrenkunde laat Christopher ook zien dat je in een verhaal iets kunt uitleggen zolang het maar van een verteller komt van wie de lezer al weet dat hij zichzelf bedriegt of dat hij wordt bedrogen. Een auteur die in de stem van de verteller uitlegt wat de lezer moet denken helpt een roman om zeep. Met Christophers stem word je daartegen gevaccineerd.

,,Hij krijgt zo ook iets van de comic straight man. Ik vond die gespietste hond nogal grappig, maar vooral door de vlakke stem van de verteller die niet weet dat het grappig is. Dat werkt ook omgekeerd voor de donkere gedeelten. Als Christopher niet weet hoe somber iets eigenlijk is, maakt dat het nog somberder. En het beschermt je tegen sentimentaliteit. Dat zou het grote gevaar zijn geweest als ik dit boek in de derde persoon had verteld.''

Christopher weet niet dat zijn moeder niet is gestorven, zoals zijn vader hem heeft verteld. Ze is weggelopen. Toen ze zogenaamd in het ziekenhuis lag, heeft hij haar nog een kaart gestuurd met negen gestempelde rode auto's. Dat was zijn aandoenlijke manier om te zeggen dat hij haar een super-super-super goede dag wenste.

,,Sommige lezers hebben de hele tijd gelachen. Maar ik zei laatst terloops tegen een Australische journaliste iets over de funny bits. Ze zei: `Wat bedoelt u met funny bits? Wat bent u een vreemde man! Ik moest de hele tijd huilen.' Toen ik het voor het eerst in zijn geheel teruglas, vond ik het erg donker. Sindsdien vind ik het eigenlijk steeds grappiger, als ik dat tenminste over mijn eigen boek mag zeggen.''

Uw Christopher zet losse gebeurtenissen achter elkaar. Hoe krijgt het verhaal toch een plot?

,,De lezers vullen de open plekken zelf in. Zo krijgen ze het gevoel dat ze zelf de eigenaar van het verhaal worden, en toch leest iedereen iets anders. Neem het personage van Christophers vader. Sommige lezers vinden hem een rechtschapen mens die worstelt met moeilijke omstandigheden. Anderen vinden hem een psychopaat. Terwijl ze hetzelfde boek hebben gelezen. Voor geen van beide lezingen is er doorslaggevend bewijs.''

Hoe ziet Christopher eruit? In het boek staan weinig aanwijzingen.

,,Tjee, dat is gek, daar heb ik nooit over nagedacht. Meestal vul je zulke beelden onmiddellijk in. Hier inderdaad niet. Misschien is het omdat het verhaal gaat over open plekken en mogelijkheden. Als je zegt hoe Christopher eruit ziet, sluit je de mogelijkheden af. In elk geval ziet hij er niet uit als de gecoiffeerde jongen met zijn hondje op de omslag van de Zweedse uitgave. Die jongen kijkt vast de hele tijd in de spiegel. Dat is eerder cross-over van homoporno met de Kennel Club. Aan de andere kant moet ik me er niet druk over maken. Wat weet ik er nu van hoe je boeken moet uitgeven in Finland of Brazilië?''

Voelt het nog als uw eigen boek?

,,Nee, het is een onafhankelijk wezen dat zijn weg vindt in de wereld. En ik wist vanaf het begin dat ik zo moest denken om mezelf te beschermen tegen negatieve reacties. Daar zijn er een paar van, je ziet ze bijvoorbeeld bij de lezersrecensies van online-boekhandel Amazon.com. Het interessante is dat een deel daarvan is geschreven door jonge mannen met Asperger.''

Hoe kan iemand met Asperger een boek lezen over zijn eigen toestand?

,,Asperger is een ruime kerk. Er zijn genoeg mensen met Asperger die van fictie houden en verbeelding hebben. Christopher was een ruw voorbeeld. Ik kreeg net een brief van een jongen met Asperger wiens hele familie het boek had gelezen en die me bedankte omdat het de deur naar zijn leven had opengezet. Anderen zeggen: Christopher is niet zoals ik en niet zoals andere mensen die ik ken, dus is het een slecht boek. Maar dat gaat aan de essentie voorbij. Je geeft Madame Bovary ook niet aan een Franse plattelandsarts met de vraag of dit zijn leven is. Een lezer was kwaad omdat Christopher zegt dat hij niet van romans houdt, terwijl het hele boek toch fictie is. Dat is nou net het punt van het boek. Met die ene opmerking veranderde die lezer zelf in een Christopher.''

Maakt het iets uit of iemand zichzelf herkent?

,,Nee, want het is een roman. Mij wordt vaak gevraagd om praatjes te houden voor academisch publiek over Asperger en dan moet ik `nee' antwoorden. Ik ben geen expert. De expertise die ik heb is die van een schrijver, niet van een arts of psychiater. Nu, het is erg vleiend en in elk geval laat het zien dat de goocheltruc werkt.''

Is Christophers wereld desolaat?

,,Dat lijkt eerst zo, maar als je het boek zijn gang laat gaan en je naar binnen laat trekken, zie je dat zijn wereld net zo rijk is als die van anderen. Sommigen zien dit verhaal als onbedoelde satire op de armoede van het arrogante, natuurwetenschappelijke wereldbeeld. Ze zien in Christopher een onplezierig personage die gelooft dat natuurwetenschappen de enige manier zijn om naar de wereld te kijken. Daar detecteer ik iets in van dat vlammende evangelische christendom.

,,Sommige mensen zoeken in religie naar zekerheid, anderen zoeken het mysterie. Hetzelfde geldt voor de natuurwetenschappen. Maar ik vind het mysterie net zo opwindend als de zekerheid. En mensen die de natuurwetenschappen afdoen als steriel en reductionistisch hebben gewoon niet genoeg gelezen. Er is daar veel echte verbazing. Christopher voelt dat ook. Zoals hij praat over de vorm van de melkweg of zwarte gaten - zo dacht ik ook als tiener. Hoe kan het universum oneindig zijn? Maar als het wél eindig is, wat is er dan achter? Zulke vragen bleven eindeloos in je hoofd zitten.''

Christopher wil astronaut worden en zegt dat hij `outer space' een gerustellend `ding' vindt.

,,Ik zou zelf compleet gek worden in de ruimte. Te veel verbeelding is daar geen pre. Dichters worden geen astronaut. Dat zie je vaker bij grote ontdekkingsreizigers en topsporters en soldaten: die hebben allemaal iets te weinig fantasie. Op de noordpool heb je meer aan een ijzeren wil. Sir Ranulph Fiennes, de Britse poolreiziger, werd laatst geïnterviewd voor de radio. Na afloop zei de interviewer dat het was alsof hij `met een theelepeltje in het universum moest roeren'. Bij militairen bestaat meer een traditie van de soldaat als intellectueel of dichter. Toch vermoed ik dat je meer aan een Ranulph Fiennes-geest hebt om heelhuids een grote oorlog te doorstaan. Dat zit ook in Christopher: hij zegt dat hij gelukkig zou zijn in een conservenblik dat door de ruimte zweeft. Overigens zijn er vermoedelijk meer dan genoeg zogenaamd gewone mensen die hetzelfde vinden.''

 

Hosted by www.Geocities.ws

1