Trouw, 10 maart 1994

BOEK

T. VAN DEEL

Hella S. Haasse, 'Transit', uitg. CPNB, Boekenweekgeschenk 1994, gratis bij aankoop van f 19,50 aan boeken in de Boekenweek van 16 t/m 26 maart.

Door een, naar achteraf blijkt gearrangeerd, toeval komt zij in het bezit van de sleutels van een kapitaal pand aan het Vondelpark. In de veronderstelling dat er niemand thuis is, gaat zij naar binnen om er de nacht door te brengen. Er blijkt wel degelijk iemand te wonen: een stokoude man, die Cluysman heet en zijn naam eer aandoet. Hij wil Xenia als verzorgster in dienst nemen (de vorige heeft haar sleutels vlakbij het meisje laten vallen, en is vertrokken). Zij wil dit voor korte tijd wel doen. De oude, erudiete emeritus-hoogleraar houdt een dagboekje bij, waaruit we zijn visie vernemen op deze plotseling binnengevallen Vreemdelinge.

De novelle bestrijkt ruim een week, van zondag tot en met de volgende zondag, elke dag een hoofdstukje, sommige dagen aangevuld met een dagboekpassage. Het is duidelijk dat er tussen de oude man en het jonge meisje een generatiekloof van onmetelijke diepte gaapt. Het is evenzeer duidelijk dat Haasse verschillende morele en maatschappelijke kwesties via de botsing tussen die twee kort wil aansnijden. Cluysman vertegenwoordigt de ouderwetse maatschappelijke orde, hij is de cultuur zelf, bij wie nu als het ware wordt ingebroken (het scheelt nog maar een haartje of op het laatst zou al het moois dat in zijn huis aanwezig is, zijn weggehaald door een onderwereldfiguur).

Xenia blijft op zoek naar Daan en Alma. De laatste zou in de prostitutie zitten, in Antwerpen. De eerste ontmoet zij nogmaals, het is buiten bitter koud, en zij neemt hem mee naar het huis van de oude man, die zich nooit van zijn bovenverdieping af begeeft. Maar uitgerekend die keer doet hij dat wel en ziet hij de reddeloze clochard: ``Geen gajes van de straat in mijn huis! Eruit, en nu meteen!'' De volgende dag wordt Daan dood gevonden. Het dagboek van de man laat enige parallellen zien met ervaringen die hij in het existentialistische Parijs had begin jaren vijftig.

Dit is de omslag, Xenia verlaat hem (weliswaar wetend dat 's mans zuster binnenkort voor hem zal komen zorgen) en gaat naar Antwerpen, op zoek naar Alma.

Het is een korte, hevige geschiedenis, tamelijk schetsmatig van opzet, duidelijk wat de tegenstellingen betreft, weinig eigenaardig of opzienbarend van vertelwijze. Een novelle over een meisje op doorreis, in transit.