Trouw, 18 maart 1998

'Mariken geeft een beeld van ónze tijd'

LIEKE VAN DUIN

Afgelopen zaterdag werden in Antwerpen de Gouden Uilen uitgereikt voor fictie, non-fictie en jeugdliteratuur. De uil voor jeugdliteratuur ging naar Peter van Gestel (60), voor zijn 'Mariken', geïnspireerd op het laat-middeleeuwse mirakelspel 'Mariken van Nimwegen' (+/- 1500). Niet alleen de volwassen jury kende hem de Gouden Uil toe, maar ook de jonge jury, die het boek 'speels en lichtvoetig' vond.

De dag vóór de bekendmaking klim ik voor een gesprek de drie trappen op naar zijn ruime woning in Amsterdam-Zuid. De auteur, die tot de top van de Nederlandse jeugdboekenschrijvers behoort, maar zich wat afzijdig houdt van de kinderboekenwereld - ``ik word soms een beetje gaar van alles wat om het boek heen gebeurt'' - is een rijzige man die je zijn zestig jaren absoluut niet aanziet.

Hij en zijn vrouw Marjolijn zijn wel wat nerveus voor 'morgen':

``Het leidt zo af, zo'n nominatie. En ik hoor hier en daar dat ik favoriet zou zijn, terwijl ik denk dat Anne Provoost dat is. Haar boek 'De roos en het zwijn' is zo schitterend mythe-achtig. Niet alleen aantrekkelijk voor kinderen maar ook voor volwassenen.''

Eigentijds

'Mariken' is geen bewerking van het bekende mirakelspel, maar is er alleen op gebaseerd, benadrukt Peter van Gestel. Hij vertelt dat zijn vriend Willem Wilmink, met wie hij zich verwant voelt - ``Willem behoort tot de weinige auteurs die nog geestig kunnen schrijven'' - net een hertaling van het origineel heeft gepubliceerd (bij Prometheus). Zijn eigen 'Mariken' heeft door de Middeleeuwse setting wel iets sprookjesachtigs, en ook gebruikt hij het idee van een wagenspel dat ontstaat, maar het metafysische en moralistische heeft hij achterwege gelaten.

Peter van Gestel: ``Het geeft een beeld van ónze tijd. Als je een film uit de jaren dertig ziet over de Romeinse tijd, krijg je primair een beeld van de dertiger jaren, en pas daardoorheen schemert iets van de Romeinse tijd. Dat doet dit boek ook. Relativeren van vanzelfsprekendheden, het 'niets is wat het lijkt', dat zijn thema's van deze tijd. Als 'Mariken' over dertig jaar nog bestaat, geeft het een beeld van eind twintigste eeuw. Je schrijft altijd vanuit de kennis en het bewustzijn van een bepaalde periode.''

Van Gestels Mariken is een vondelingetje, opgegroeid bij de oude zonderling Archibald in het bos. Ze is een argeloos meiske van nog geen tien jaren oud, spontaan en overrompelend, dat ondanks haar omgang met de 'Duvel' bepaald geen vergeving nodig heeft. Evenals de hoofdpersonen in zijn voorgaande boeken, die veelal van deze tijd zijn, is ze een buitenstaander, die onbevangen de wereld om zich heen bekijkt.

Maar een onbeschreven blad is Mariken niet: haar kijk op de wereld is haar aangereikt door de natuur en door Archibald, een intrigerende figuur die nog het meest wegheeft van een uitgetreden monnik - en ook wel iets van de auteur - en die haar lezen leert aan de hand van één boek, 'De wereld is een klucht', dat hij zelf blijkt te hebben geschreven.

Peter van Gestel: ``Ja, Mariken is weer een buitenbeentje, maar dat is een hoofdpersoon nogal gauw. Naderhand dacht ik: 't is wel een érg lief meisje. Niet zoetig, maar er is niets op haar aan te merken. Als het boek in deze tijd zou spelen, dan moest zo'n karakter wel iets complexer zijn.''

Mariken trekt wel met de duivel op, maar bij Van Gestel is dat een sympathiek acteur, die even zo makkelijk Maria speelt: ``Die duivel als wagenspeler, dat was een enorm nuttige vondst. Ik kan niet goed overweg met het metafysische, en zo was ik daar mooi vanaf. En meteen werd alles aardig, kon ik van alles laten gebeuren, metamorfoses, met echt en niet-echt spelen, de hele troep naar het kasteel laten gaan. Maar toen ik dat had, bleef ik steken bij de zwarte weeuw. Daar moet Mariken langs om in de grote wereld te komen. Dat wilde ik om de associatie met de oorspronkelijke Mariken, die bij haar tante langsgaat, vast te houden. Ik maakte van die weeuw eerst een mens met acht kinderen, levend in tijden van pest, maar ik schrapte alles, want het zat me in de weg. Toen zei ik tegen Marjolijn: 'Ik hou ermee op.' Je hebt vaak zo'n stagnatiepunt waar je doorheen moet. Tot ik op het idee kwam van dat neefje van de zwarte weeuw, Rattejan, die bij haar opgesloten zit, en die met de ratten kan praten. Toen loste het zich op.''

Spits

``Ik ben altijd erg gevoelig voor de dramaturgische kant van een verhaal. Ja, misschien omdat ik zelf acteur geweest ben, televisiespelen heb geschreven. Nu moet ik ook een filmscenario voor 'Mariken' gaan schrijven; er wordt een familiefilm van gemaakt, geregisseerd door André van Duren. Door zulk werk doe je ervaring op met het schrijven van dialogen. Dat is wel tegen me gebruikt: de dialogen in 'Mariken' zouden te spits zijn voor zo'n kind van nog geen tien. Ze zouden reëler moeten. Ik vind het juist aardig dat ze níet dagelijks voorkomen. Realistische dialogen vind ik vaak van een gruwelijke platheid. Zelfs al zouden kinderen zo praten, dan wil ik het nog niet weten. Ik ben wel vaker uitgegaan van een hoofdfiguur die slimmer was dan ikzelf ooit geweest ben.''

``Ik heb ook voor volwassenen geschreven. Lang geleden. Maar kinderboeken trekken me meer. Niet dat ik zoveel contact met kinderen heb. Het is de vormgeving van het kinderboek waar ik van hou, een veel moeilijker vorm dan mensen vaak denken. Met vreemde beperkingen, die ook mogelijkheden bieden. Dat vind ik fascinerend.