Trouw, 30 november 1994

Toen wij van Ithaka vertrokken, vertrokken wij.....

LIEKE VAN DUIN

Imme Dros: 'Odysseus, een man van verhalen', illustraties Harrie Geelen, Querido, 212 p, fl. 29,90, na 1/1/'95 fl. 32,50, vanaf 12 jaar.

In 1991 volgde 'Homeros Odysseia', een integrale vertaling in hexameters voor volwassenen, die over het algemeen goed ontvangen werd, en alleen door de classicus Hans Oranje in Trouw finaal werd gekraakt. Onlangs was deze versie in zijn geheel te beluisteren in 21 uren radio, vertolkt door Ton Lutz. Op basis van die vertaling verscheen in Primeur een verkorte weergave voor de jeugd in veertig afleveringen, met prachtige computerprenten van Harrie Geelen.

Weer geheel anders is 'Odysseus, een man van verhalen', de prozabewerking voor de jeugd die onlangs verscheen. En momenteel is Imme Dros alweer bezig met een toneelbewerking en ziet de jeugdtheatergroep Teneeter uit Nijmegen deze Odyssee al voor zich op de planken.

``De Odyssee is onuitputtelijk,'' zegt Imme Dros erover, ``het is de oervorm van alle westerse literatuur en roept steeds nieuwe vragen een ideeën op, net als het Oude Testament.''

'Odysseus, een man van verhalen' is de tweede Odyssee-bewerking in proza voor de jeugd die dit jaar verschijnt. In februari verscheen 'De vloek van Polyfemos' van de vlak daarna plotseling overleden Evert Hartman, een versie die populair is bij de jeugd, maar poëzie en muziek ontbeert.

Opvallend

Wat onmiddellijk opvalt aan Dros' bewerking, is dat alles (behalve de liederen van de zanger Femios) verteld wordt vanuit personages die in de ik-vorm vertellen: Mentor, Penelopeia, Telemachos, Athene, Hermes, Poseidon, Zeus, enzovoort. Odysseus zelf komt nergens direct aan het woord. Waar hij in het origineel van boek 9 tot en met 12 aan koning Alkinoös van het eiland Scheria in de ik- en wij-vorm over zijn avonturen vertelt (en wat de kern van Hartmans bewerking vormt) doet hij dat bij Imme Dros pas aan het eind, als hij de vrijers gedood heeft en bij Penelopeia terug is: kort maar krachtig in 17 pagina's. En dan nóg niet rechtstreeks, maar binnen een relaas van Athene aan Zeus.

De ik-verhalen worden vanuit de tegenwoordige tijd verteld. Zo begint het eerste hoofdstuk met het verhaal van Mentor: ``Weer vertellen over vroeger? Nog eens vertellen over het vertrek van Odysseus? Telemachos, je kent het verhaal langzamerhand beter dan ik...Maar goed, luister.''

Pas als de vertellers over vroeger beginnen spreken ze noodgedwongen in de verleden tijd.

De verhalen zijn uiterst levendig, boordevol dialogen en liedjes in spetterend eigentijds taalgebruik. Zo'n opzet vraagt om een theaterbewerking.

Theater

Nu had Imme Dros, die veel voor het jeugdtheater schrijft, al theater in haar hoofd toen ze de integrale vertaling maakte: ze gaf vóór elk hoofdstuk een overzicht van de optredende personages en de plaatsen van handeling. Maar voor een toneelstuk was dat een onhanteerbaar groot aantal personages en plaatsen. Door in de jeugdbewerking een aantal vertellers in te voeren, sloeg ze twee vliegen in één klap: ze bracht én het aantal personages én het aantal plaatsen van handeling drastisch terug. Zo zijn er bijna alleen nog scènes op Ithaka en in de godenwereld, rond de Olympos.

Eén van de zinnigste kritieken op Dros' integrale Odyssee-vertaling kwam van de Vlaming Stefan van den Broek in 'De Morgen'. Hij vond haar taal wel goed Nederlands, maar het was geen Homerus meer. De juiste toon was opgeofferd, het was teveel Hollandse familiaire spreektaal á la jaren negentig. En Van den Broek was niet de enige die dat vond. Welnu, in haar jeugdbewerking lijkt Dros een lange neus te maken naar deze critici door een nóg eigentijdser, bijna baldadig taalgebruik. Zie de ruzie tussen Zeus en Hera: ``-'Jij geeft Athene altijd haar zin, schat.' - 'Helemaal niet, schat.''' En zie uitdrukkingen als 'Geef me de vijf' en 'Meeste stemmen gelden'.

Met zichtbaar genoegen knipoogt Imme Dros naar moderne communicatiemedia ('Zeus, Athene hier. Ik sta aan het strand van Ithaka...') en naar moderne vergadergebruiken ('Notulen van de Godenvergadering ten paleize van Zeus Kronoszoon, opgetekend door Hermes Zeuszoon. De agenda luidt als volgt: (...)').

Ze verwijst naar kinderliteratuur (Eurykleia tegen Telemachos: 'Je vader was een bijzonder kind en dat was hij'), naar kinderliedjes (zie het aftelversje over Helena) en zelfs naar dronkemansliedjes (de vrijers lallen: 'Toen wij van Ithaka vertrokken, vertrokken wij van Ithaka' 4x, alsof Ithaka Rotterdam is).

óf óf

Het is duidelijk: deze nieuwe bewerking voor de jeugd zal óf geprezen, óf afgekraakt worden. Het is genieten of gruwen! Een tussenweg is niet mogelijk.

Ikzelf behoor tot de genieters en ben van mening dat áls klassiekers bewerkt worden voor jongeren, dat zo dient te gebeuren dat de verhalen voor hen gaan leven, zoals Odysseus ging leven voor Niels in 'De reizen van de slimme man'. Dat is een keuze voor een her-interpretatie van oude verhalen naar de moderne leefwereld. Imme Dros heft dat met veel lef en zwier gedaan. Ze heeft het keurslijf van de hexametervorm laten vallen, maar de poëzie niet. Ze gebruikt verschillende stijlen (soms familiair, dan weer literair) en tekstsoorten (liederen van Femios, kinderliedjes, zakelijke 'notulen' en vertelteksten), al naar gelang het taalgebruik van de verschillende vertellers. Daardoor fonkelt het geheel van levendigheid. Imme Dros is compromisloos zichzelf, en juist dat maakt deze bewerking zo sterk.

Computerprenten

De computerprenten van Harrie Geelen zijn van een bijzondere schoonheid. Geelen maakte geraffineerd gebruik van de mogelijkheid van de computer tot herhaling, omkering en vergroting/verkleining van motieven en kwam zo tot zeer muzikale prenten in een voor de jeugdliteratuur grensverleggende vormentaal. Wie dit werk legt naast bijvoorbeeld zijn prenten voor 'Pippeloentje' van Annie M.G. Schmidt ziet hoe veelzijdig Geelen is. Hij kan zijn bekroning nu niet meer ontlopen.