RENATE DORRESTEIN
Verborgen gebreken
Amsterdam/Antwerpen:
Contact
238 blz.
CHRISTINE JANSEN uit Renate Dorresteins nieuwe roman Verborgen
gebreken is een agressief meisje van tien jaar. Haar gedrag heeft
een oorzaak, het kan moeilijk alleen maar aangeboren zijn. Is dit dus weer
een boek over onbegrepen kinderen? Het zoveelste portret van kleine
misdadigertjes, die hun kansarme milieu terrorizeren?
Zeker niet. Renate Dorrestein is een schrijfster die weet dat de
boodschap wordt gediend door een spannend verhaal. Ze weet ook dat ze beter niet té
boodschapperig overkomt. Dus bekijkt ze haar zorgenkind niet vanuit de
klassieke moraal. Ze maakt van Chris Jansen een heldin, die het rebelse in
haarzelf vertegenwoordigt. Is dat niet waar elke schrijver van droomt?
Verborgen gebreken zou makkelijk door gevorderde jeugd
kunnen worden gelezen, zo avontuurlijk is het boek. Maar dat maakt het voor
volwassenen niet minder interessant. Dorrestein verlegt in haar boek de
grenzen van schuld en toerekenbaarheid, omdat een oordeel vellen over een kind
dat een dodelijk ongeval veroorzaakt nu eenmaal niet makkelijk is. Was het
een ongeluk, was het een daad van levensbehoud?
Als tweede hoofdpersonage introduceert Renate Dorrestein dan ook een oude
vrouw van zeventig jaar, die kinds en ongerept genoeg is om de irrationele
sprongen van het meisje te kunnen volgen. Agnes Stam is in alle opzichten
de tegenpool van Chris. Ze tasten elkaar af als wilde dieren, die elkaars
vertrouwen moeten winnen.
De roman begint met een voorspel, op de avond voor het vertrek van het
gezin Jansen naar Schotland. Ogenschijnlijk lijkt er niets uitzonderlijks aan
de gezinssituatie. Maar het gegeven dat Sonja Jansen de ongehuwde moeder
is van drie kinderen van drie verschillende vaders is natuurlijk een bron
van disharmonie.
Jaap, haar nieuwe vriend, kan daar weinig aan veranderen, ook al schiet
hij best op met Waldo, de oudste, en met de kleine Thomas, die door Chris
wordt gechaperonneerd. Chris is evenwel een probleemkind: ze beantwoordt
nauwelijks aan het ideaalbeeld dat haar moeder zich van haar had gemaakt. Sonja
kaffert haar dan ook voortdurend uit, wat de sfeer er niet beter op
maakt.
Chris heeft op het eerste gezicht een teveel aan energie. Dat maakt haar
erg jongensachtig: ze raast liefst van al rond op haar fiets. Ik kan me
voorstellen waarom Renate Dorrestein voor zo'n hyperkinetisch kind koos; zelf
leed ze de voorbije jaren aan ME, myalgische encephalomyelitis, een
slopende kwaal die je futloos maakt en elke inspanning een korvee doet lijken.
Je zou bijna kunnen zeggen dat Chris Renate Dorresteins opstandige natuur
belichaamt, en het negatieve moedercomplex van het kind opent dan ook
interessante psychologische vergezichten over de motivatie van de schrijfster.
Het feit dat Chris in de ogen van haar moeder nooit iets goed kan doen, is
in ieder geval de voedingsbodem voor het drama dat zich in Verborgen
gebreken ontspint.
RENATE DORRESTEIN gebruikt evenwel geen oedipaal jargon om de
verhoudingen in het gezin Jansen te beschrijven. Ze weeft alleen heel omzichtig
een incestmotief doorheen het verhaal, omdat het als dramatisch element
eigenlijk onmisbaar is. Dit is dus ook niet het zoveelste incestverhaal waarmee
we worden gekonfronteerd.
Heel even krijg je als lezer de idee dat de nieuwe vriend van Sonja Chris
lastig valt. Maar wanneer Chris met een wat te entoesiaste zusterlijke duw
haar broer Waldo van de kade stoot in het Schotse Oban, waar het gezin de
ferry naar het eiland Mull wou nemen, dringt de ware toedracht langzaam tot
je door. Waldo zou er net een paar dagen alleen op uittrekken, zodat
niemand hem in eerste instantie mist.
Chris beseft wel dat haar daad, haar in een lastig parket brengt. Dus
verstopt ze zich met haar broertje Thomas op de ferry in een auto.
En daarmee betrekt Renate Dorrestein de oude Agnes Stam in de
geschiedenis. Er lijkt misschien wel erg veel toeval mee gemoeid dat het om een
Nederlandse dame gaat die op Mull de as van haar overleden broer komt
uitstrooien. Maar als je weet dat Agnes net zo verknocht is aan Schotland als Renate
Dorrestein zelf, vermag dat nauwelijks te storen. Verborgen
gebreken is lang niet het eerste boek van de schrijfster dat zich op
Keltische grond afspeelt.
Het woeste, desolate landschap is in de nieuwe roman echter een stuk
idyllischer dan we van Dorrestein gewoon zijn. Dat komt door Agnes: al vijftig
jaar komt ze jaarlijks naar het vakantiehuisje van haar broers op Mull.
Als gepensioneerde onderwijzeres heeft ze al gauw door dat ze de twee
vreemde kinderen met fluwelen handschoenen moet aanpakken. Ze maakt de
kapitale fout hun aanwezigheid niet meteen aan de politie te melden, maar dat komt
omdat het de eerste keer is dat ze alleen is op Mull. Ze mist de kinderen
en kleinkinderen van haar broers die haar altijd vergezelden. Haar familie
vindt haar blijkbaar te oud en onbetrouwbaar geworden daarvoor. Het is dus
uit angst voor de eenzaamheid dat ze zich over de twee verstekelingen
ontfermt. Pas daarna komt haar behoefte om het trauma te helpen oplossen dat ze
achter de agressieve Chris vermoedt.
Agnes Stam weet natuurlijk niet dat het ettertje is gaan lopen omdat ze
haar broer heeft gedood. Ze kan ook niet weten dat ze door het vertrouwen
van het kind te winnen, zelf betrokken zal raken bij een tweede dodelijk
ongeval.
VERBORGEN gebreken leest als een psychologische thriller.
De kompakte intrige die Dorrestein heeft verzonnen, is bijna te mooi om
waar te zijn, en toch klopt ze als een bus. Dat Chris haar straf ontloopt
omdat alle sporen van haar daden door het toeval worden uitgewist, is eveneens
een aanvaardbaar: als slachtoffer van de situatie kan ze niet volledig
aansprakelijk worden gesteld. En op een dieper niveau neemt Renate Dorrestein
het op voor haar wilde vrouwelijke natuur.
Onduidelijk blijft wat er verder met Chris zal gebeuren. Zal ze opgroeien
voor galg en rad, of zal ze zich uiteindelijk toch aanpassen aan moeder en
maatschappij? Het knappe van Verborgen gebreken is dat
Renate Dorrestein de tragiek van de kleine Chris koppelt aan die van haar
beschermvrouw Agnes. De oude dame heeft zich, omdat ze nooit een man heeft gehad,
altijd ten dienste gesteld van haar familie, en werd met name door haar
schoonzusters altijd erg stiefmoederlijk behandeld. Ze rebelleerde niet, liet
geen passie in haar leven toe. Wat niet wil zeggen dat ze geen passie in
zich had: dat inzicht moest haar alleen vanuit heel onverwachte hoek worden
aangereikt.
Chris en Agnes zijn allebei wat wereldvreemde buitenstaanders.
Buitenstaanders was trouwens ook de titel van Dorresteins allereerste
boek, nu alweer dertien jaar geleden. Daarmee is ze, ondanks of dank zij
haar ziekte, haar tematiek trouw gebleven. En wat mij betreft heeft ze die
tematiek ook uitgediept.
Verborgen gebreken is een aangrijpend boek waarin de grens
tussen drama en melodrama soms smal is, maar Dorrestein bezit meer dan
voldoende vakmanschap en maturiteit om haar verhaal in goede banen te leiden.
Veel lezers zullen in Verborgen gebreken ook de magie en de
intensiteit herkennen waarmee een begenadigd schrijver als Anton Koolhaas
mensen in identieke extreme omstandigheden toenadering tot elkaar liet
zoeken. Mooier kompliment is moeilijk denkbaar.
KAREL OSSTYN