Stel dat de zuster van een schrijver zelfmoord heeft gepleegd en dat hij daarover wil schrijven. De auteur die zich zo'n opdracht stelt, zal zich toch moeten voornemen met zijn boek een hommage aan de zuster te brengen en de onontkoombaarheid van haar keuze te bepleiten. Ook een schrijver die zo'n zuster niet heeft en alleen een fictief verhaal over een suicide in elkaar wil zetten, zal de onafwendbaarbeid gebruiken als centraal punt waarnaar de tekenen, al dan niet verstaan door de omgeving, vooruitwijzen.

Renate Dorrestein heeft in haar nieuwste boek de zelfmoord van haar zuster als onderwerp. De flap vermeldt dat het hier om een autobiografisch relaas gaat. Ingebed in de geschiedenis van een vrouw met een verzorgend karakter die gek wordt na een verhouding met een minnaar die van haar eiste dat ze bij het vrijen haar hoofd verborg, geeft Dorrestein een verbrokkelde geschiedenis van de mislukking van haar zusters leven en haar eigen reacties daarop en gevoelens erover. Het onbegrijpelijke raadsel van een zelfmoord vergelijkt zij met een puzzel waarop VERRAAD staat geschreven: "Een zelfverkozen dood is een vorm van verraad die zijn weerga niet kent. Verraad aan het leven zelf, aan de levenden, hun medeleven, hun getob en gemier, hun moeite, hun hoop en hun wanhoop." Het boek begint met een motto van Longfellow (Of what has been and might have been / And who was changed and who was dead) en met een waarschuwing: Alle mannen in dit boek zijn karikaturen. Dat is historisch zo gegroeid. Afgezien van de vaagheid van deze mededeling (wat is historisch gegroeid? Dat alle mannen in dit boek karikaturen zijn?) is ze ook overbodig, want alle vrouwen in het boek zijn evenzeer karikaturen. De gekke buurvrouw Lydia die vrijde zonder hoofd, de aartslelijke secretaresse die zich op verzoek van haar baas door een plastisch chirurg liet behandelen en vervolgens als travestiet ging optreden, de oudste zus die non geworden is om aan de huisvrouwenbestemming te ontkomen, de suicidale zuster die lijdt aan anorexia nervosa en ten slotte ook nog de schrijvende zuster vol zelfbeklag die toch alles gedaan had wat maar mogelijk was om de zelfmoord te voorkomen, bij voorbeeld samen naar de duinen fietsen om de nachtegaal te horen. Het gevolg hiervan is, dat er bij de lezer geen meedogen kan ontstaan. Zoals in een circus om een clown die uitglijdt slechts gelachen kan worden, zo is hier een overdreven karikaturaal klimaat geschapen waarin de op zichzelf toch schrijnende geschiedenis van een ondergang geen meegevoel wekt.

Schuld

Zoals we ook weten uit andere publikaties van Dorrestein is het allemaal de schuld van de ondergeschoven positie van de vrouw: de wereld wil vrouwen zonder hoofden die geloven in de 'liehiefde', zoals ze de tenn uitentreure herhaalt, en daar worden vrouwen gek, dood of schrijfster van. En de vrouwen die daar wel in meegaan, koken de hele dag boerenkool, doen wassen voor

man en kinderen, sjouwen met karren vol de supermarkten leeg en accepteren hun ondergeschiktheid zonder morren. Dat de gemiddelde huisvrouw in Nieuwegein iruniddels vaker broccoli dan spruitjes kookt en een heel wat aangenamer, zelfstandiger leven leidt dan de negentot-zes kantoorman die haar echtgenoot is, weet Dorrestein maar liever niet.

Haar'memoires', zoals ze dit boek noemt, zijn een aanklacht tegen de liefde, zowel tegen de romantische als tegen de familiale die een gevolg is van de eerste, want van 'liefde'krijg je gewoonlijk kinderen en dat kan maar beter niet, en dus zijn des schrijfsters eileiders afgeklemd om te ontkomen aan het vrouwelijk oerverlangen naar martelaarschap en zelfverlies. De liefde is een leugenachtige notie die dient om vrouwen in het gareel te houden, mannen te ontslaan van elke vorm van betrokkenheid en kinderen, vanaf hun eerste oerschreeuw te drillen in het onontkoombare perpetuum mobile ervan. Het gezin is een monsterlijk organisme dat zich voedt met hetgeen waarop ook de wereld in groter verband draait: zorgvuldig gepreserveerde ongelijkheid, zegt Dorrestein.

Hard als steen

Wie probeert te voldoen aan het maatschappelijke beeld van de Ideale Vrouw, moet eigenlijk in het geniep het tegendeel daarvan zi n: zo hard als steen, zo onverstoorbaar als een buffel en zo opportunistisch als een man. Van de vrouw wordt verlangd dat ze zich gek houdt en haar machteloosheid als een voorrecht beschouwt. Zo komt Dorrestein ertoe de verklaring voor het raadsel van de zelfinoord te zoeken in de ornnogelijke positie die vrouwen toebedeeld hebben gekregen, en haar zuster miste het vermogen om zich aan deze historisch gegroeide rol te conformeren. Erg aannemelijk kan ik haar oplossing niet vinden want zou er dan niet met horden tegelijk en collectief door vrouwen van daken gesprongen moeten worden? In al deze overwegingen speelt de geschiedenis van de zuster eigenlijk maar een kleine rol. Waar het om gaat en waar het steeds op uitdraait, zijn de gevoelens van de overgebleven zus die niet kan begrijpen dat haar zuster de welgemeende maar naïeve reddingspogingen afwees, die zich geen raad wist met de lusteloosheid en het onvermogen tot genot, en zich pas na haar dood via dagboeken enigszins een voorstelling van de gedachtenwereld van dit door fobieën en manieën beheerste leven kon maken. "Van wat haar naar de rand van het dak dreef, zal ik immers nooit de binnenkant te zien krijgen -- ik zie slechts de buitenkant, ik zie wat iedereen kan zien: dat het niet boterde tussen mijn zusje en de rol die er in de natuurlijke orde voor haar was weggelegd." De lezer wordt door dit alles niet wijzer dan de schrijver en staat even machteloos, alleen ervaart hij dat als onterecht, omdat hij vermoedt dat de schrijfster meer diepgang had kunnen bieden als zij zichzelf minder centraal gezet had. Ga eens opzij, zou men de schrijfster willen vragen, zodat ik het arme meisje zelf ook kan zien. Wie ook Peter Handkes Wunschloses Unglück over de zelfmoord van zijn moeder gelezen heeft, weet dat het anders kan.