De carrière van een van de meest bekende feministische schrijfsters
heeft een merkwaardige start. Als leerling-journaliste wordt zij
in het begin van de jaren zeventig, direct na haar eindexamen, aangenomen
bij het mannenblad Panorama. Tussen de blote borsten van pin-ups
en verslagen van autoraces staan de reportages van Renate Dorrestein over
derde-wereldlanden, hongersnood en oorlog. Het duurt niet lang voordat
Dorrestein tot het inzicht komt dat het onrecht ook dichter bij huis te
vinden is. Vooral de gemakzuchtige manier waarop mannen hun macht
als vanzelfsprekend ervaren en vrouwen hun ondergeschoven positie aanvaarden,
maakt haar kwaad.
In columns voor de bladen Opzij en De Tijd neemt ze die
scheve situatie op de hak. 'Het grootste stuk vlees is voor vader.
Omdat, kindertjes, vader voor ons allemaal de kost verdient. Zoals
dat geregeld is sinds de dageraad der mensheid, toen hij er met een knots
op uit trok om een everzwijn de hersens in te slaan. In essentie
zijn die dingen niet veranderd: nu zit pappie de hele dag om onzentwille
in bedrijfsruimte of universiteitskantoor paperclips tot kettingen te rijgen,
en dat kan alleen maar lukken als hij de dikste slavink achter de knopen
heeft.'
Eetziekte
De sarcastische stukjes die in Korte metten zijn verzameld, leveren haar veel vijanden op. Vooral mannelijke. De kritieken op haar sterk autobiografische roman Het perpetuum mobile van de liefde zijn niet mals. 'Drammerigheid' wordt haar verweten door een criticus. In het boek beschrijft Dorrestein de zelfmoord van haar twintigjarige zusje. Haar zusje leed aan de eetziekte boulimia, een ziekte die vooral onder vrouwen voorkomt. Vrouwen worden volgens Dorrestein vanaf hun vroegste jeugd gedwongen om te voldoen aan het ideaalbeeld van mannen. De ideale vrouw is mooi en slank en de ideale echtgenote is de hoedster en voedster van het kroost dat zij voortbrengt. In extreme gevallen leidt dat keurslijf tot een eetziekte waarbij je alles weer uitkotst wat je in vreetbuien binnen hebt gekregen. Maar verwacht bij Dorrestein geen klagerig verhaal over de ziektegeschiedenis van haar zus die uiteindelijk van een flatgebouw sprong. Op schijnbaar opgewekte toon verweeft zij de verhalen van drie vrouwen tot een grote aanklacht tegen de norm die vrouwen wordt opgelegd. Buurvrouw Lydia heeft een minnaar die alleen maar met haar het bed wil delen, wanneer ze haar hoofd bedekt. Godelieve Morgenster is secretaresse bij de vader van Lydia. Godelieve is uiterst lelijk, maar ze krijgt van haar baas de mogelijkheid om plastische chirurgie te ondergaan. Na de operatie is zij opeens bloedmooi. Dan pas wil haar baas zijn vrouw verlaten om te trouwen met zijn secretaresse. En de hoofdpersoon Renate blijft na de dood van haar zusje zitten met een schuldgevoel: in de Viva schreef zij mooie stukken over eetziektes, maar ze was niet in staat haar eigen zus te redden. Een zus die schrijfster had willen worden 'van boeken waarin heel bizarre dingen gebeuren, maar toch nog net zo, dat de mensen er iets van zichzelf in kunnen herkennen.' Dat deed Renate Dorrestein dan maar in haar plaats.
Gothic Novel
Met boeken waarin 'bizarre dingen gebeuren' past Dorrestein in een traditie
van de Gothic Novel. Dat is een genre dat vooral in Engelse literatuur
van de vorige eeuw populair werd. Deze romans speelden zich af in
de buurt van middeleeuwse kastelen of op verlaten, griezelige plekken.
De roman Frankenstein van Mary Shelley is er een goed voorbeeld van.
Noorderzon, de derde roman van Dorrestein, speelt zich af op een afgelegen
eiland met vreemde bewoners. In de roman Buitenstaanders blijkt
een hele familie na een auto.ongeluk in een gebied te zijn beland, waar
men een proef doet met krankzinnigen. En in Een nacht om te vliegeren
is het decor voor het verhaal een sinister kasteel. Dat is nog eens
wat anders dan de doorsnee Nederlandse literatuur met zijn kokosmatten
achter de deur en geraniums voor de ramen van het rijtjeshuis.
In gothische romans uit onze eeuw is het verhaal niet alleen eng of
bizar, er wordt ook een probleem aan de orde gesteld. In de female
gothic zijn de hoofdpersonen vaak vrouwen die zich proberen te ontworstelen
aan een ongewenste situatie. Asa, de hoofdpersoon uit Een nacht om te
vliegeren is een meisje dat denkt dat haar geliefde broer Alex na lange
tijd terug zal komen naar het kasteel waar zij woont met haar ouders. Dat
zal gebeuren op een nacht waarop in het kasteel vele gasten zijn die urenlang
aan een uitgebreid banket zitten. Asa stookt onder gasten, paait de bedienden,
verzorgt haar zenuwzieke moeder en bestrijdt haar vader. Zij denkt
namelijk dat hij Alex heeft weggestuurd. Tijdens al die uren wordt steeds
duidelijker voor de lezer dat de broer al dood is. Er blijkt bovendien
sprake te zijn geweest van een incestueuze verhouding tussen Alex en zijn
moeder. De verdwijning van Alex heeft dan ook meer te maken met de
strijd tussen twee rivales, Asa en haar moeder. In een steeds hoger
oplopende spanning op het kasteel, waar overspel plaatsvindt, krokodillen
loslopen en op het laatst een groot vuurwerk losbarst, wordt Asa steeds
krankzinniger.
Tussen alle onwaarschijnlijke gebeurtenissen en vreetpartijen door,
geeft Dorrestein op een overdreven manier weer hoe gezinsleden met elkaar
kunnen omgaan. Dorrestein komt zelf uit een rustige familie met vier
kinderen; haar moeder was onderwijzeres -en haar vader advocaat.
Maar in haar boeken lees je slechts over hopeloos ontwrichte gezinnen.
Binnen het gezin strijdt de man tegen de vrouw, vecht jong met oud en vormt
de seksuele macht van de mannelijke gezinsleden een bedreiging.
Kindersterfte
Dorresteins hoofdpersonen verdwijnen altijd naar verre oorden. Ze zorgen voor onrust bij de achterblijvers of zijn met hun komst aanleiding voor merkwaardige taferelen. In Vreemde streken is de macht tussen de twee op elkaar verliefde vrouwen Fresia en Akelei duidelijk ongelijk. Fresia schrijft succesvolle boeken over succesrijke mensen; Akelei zorgt voor de huishouding en beeldhouwt zonder veel erkenning te krijgen. Pas als Fresia haar vriendin verwijten gaat maken over haar gebrek aan daadkracht en Akelei een kind wil hebben, komt de verhouding onder druk te staan. Dan moet Fresia opeens alleen op reportage naar Afrika, waar zij in een totaal andere maatschappij terechtkomt. De medische wetenschap heeft daar voor een daling van kindersterfte gezorgd en dus voor een groot voedselprobleem. Als Fresia grote groepen hongerige kinderen ziet, raakt ze haar idealen kwijt. Blijkbaar kan niet iedereen op eigen houtje succesvol raken. In Nederland is Akelei ondertussen in de ban geraakt van een hogepriesteres van een orde van ' 'potentiële zelfmoordenaressen', een club van vrouwen die allemaal misbruikt of veracht worden door hun mannen. Ook Akelei komt onder de invloed van de sekte en wordt langzaam op het pad van de zelfmoord gebracht. Dan volgen de gebeurtenissen elkaar in razend tempo op. Als Fresia enkele illusies armer terugkomt is haar vriendin verdwenen. Bovendien blijkt Fresia zwanger te zijn geraakt van een slippertje in Afrika. De twee vrouwen zijn door de tijdelijke verwijdering totaal uit elkaar gegroeid. Uiteindelijk valt Fresia dan ook nog in de handen van een lustmoordenaar nadat ze hem heeft uitgenodigd voor... een maaltijd.
Hollands landschap
Aan het begin van de jaren negentig verschijnen van de hand van Dorrestein
twee romans die in Nederland spelen. Daarmee is het gothic element
in het Hollandse landschap geplaatst. In Het hemelse gerecht
zijn de zussen Irthe en Ange de hoofdpersonen. De zussen drijven
een restaurant dat geïsoleerd aan een rivier ligt. Ze bereiden
eten en zorgen voor de gasten, hoedsters en voedsters dus weer. De
ellende begint als de enige mannelijke werknemer van het restaurant wil
vertrekken. De zussen binden hem vast en laten hem langzaam verhongeren.
Intussen stijgt de rivier en breken er in het nabijgelegen dorp ziektes
uit die het gevolg zijn van de enorme hoeveelheid onhygiënische lege
blikjes en doosjes die achterin de tuin van het restaurant staan opgestapeld.
Net als in de andere boeken van Dorrestein loopt dit verhaal uit op een
gewelddadige confrontatie tussen alle personages.
Alhoewel haar boeken altijd hoge verkoopcijfers halen - Dorrestein
is één van de weinigen die in Nederland kan leven van haar
pen - blijft haar relatie met de pers lange tijd moeizaam. Daarin
komt verandering met het boek Ontaarde moeders. In deze roman
voedt een vader zijn dochter alleen op, want de moeder is vertrokken.
Dorrestein wantrouwt haar succes bij de mannelijke critici: 'Ik ben er
zo van overtuigd dat een boek met een mannelijke hoofdpersoon automatisch
tot een hogere orde wordt gerekend. Alsof schrijven over mannen moeilijker
zou zijn.'
Harenmagiër
Het is een wonder dat Dorrestein Ontaarde moeders af heeft kunnen krijgen, want bij het schrijven ervan wordt ze geveld door de ziekte Myalgische Encephalomyelitis. 'Ik heb natuurlijk weer een ziekte met een naam die je niet eens kunt uitspreken,' schrijft ze in Opzij. ME is een ziekte die voor een chronische vermoeidheid zorgt. Een patiënt is continu uitgeput. De kleinste activiteit betekent dat Dorrestein dagenlang haar bed niet meer uit kan. De oorzaak voor de ziekte is onbekend, een medicijn bestaat niet. In Heden ik volg je de lijdensweg van Dorrestein langs artsen die de ziekte niet kenden en dachten dat het wel weer psychisch zou zijn. ME komt vooral bij vrouwen voor en Dorrestein merkt dat de ziekte daarom niet serieus wordt genomen. Samen met een vriendin zoekt ze haar heil bij alternatieve geneesheren, zoals een Franse haardokter. 'We sturen enveloppen vol haar naar de tante van onze kennis, eveneens te Frankrijk woonachtig, plus een kist Hema-worsten als dank voor haar bemiddeling. De harenmagiër laat al snel via tante weten dat onze maladie lelijk huishoudt en dat wij op het punt staan tenonder te gaan aan de depressies die daar het gevolg van zijn. Keer op keer verzenden we enkele tressen en envelopjes met geld, en wachten op heilzame vibraties vanuit het zuiden. Het is onbegrijpelijk, maar die blijven uit.' Pas met een streng dieet ('Hoe zullen wij de gierst vandaag weer eens aankleden?'), verbetert haar toestand licht.
Dood en verderf
Halverwege 1996 heeft Dorrestein naar eigen zeggen weer zestig procent
van haar oude energie terug. Haar ziekte lijkt niet van invloed te
zijn op de kwaliteit of de thematiek van haar romans. In Een sterke
man zet de leider van een kunstenaarskolonie mensen tegen elkaar op
en leiden de gebeurtenissen weer tot een huiveringwekkende climax.
Opnieuw is de komst van een vreemdeling de oorzaak van spanningen.
Opnieuw is er sprake van een afgezonderde plek, een landgoed in Ierland.
Opnieuw zorgt de onderlinge machtsstrijd voor veel geweld. In Verborgen
gebreken, dat in Schotland speelt, duwt het meisje Chris haar oudere
halfbroer van de rotsen. Chris is meer dan eens seksueel misbruikt
door die broer. Ze verdwijnt vervolgens met haar jongere broertje
en wordt opgevangen door een excentrieke oude schooljuffrouw in een afgelegen
huis. Dat is het uitgangspunt voor een beklemmende, fantasierijke
geschiedenis.
Alhoewel de meest gruwelijke zaken aan de orde komen, zijn de zinnen
van Dorrestein altijd opgewekt van toon. De nadruk ligt op de spannende
gebeurtenissen en de personages zijn bizar, maar niet lachwekkend.
De tv-presentatrice Hanneke Groenteman van de VPRO zei na het lezen van
Verborgen gebreken tegen Dorrestein: 'Ik heb zo genoten van het
boek, ik heb zo gelachen, en toen ik het uit had werd ik er helemaal beroerd
van.’ ‘Dan heb je een heerlijke leeservaring gehad,' antwoordde Renate
Dorrestein.
Coen Peppelenbos