Schrijver Doolaard, A. den
Titel Herberg met het hoefijzer, De
Jaar van uitgave 1933
Bron Vrij Nederland
Publicatiedatum 14-03-1953
Recensent Ruth Zimmennan
Recensietitel Kleine mensen in de grote wereld
Na jarenlang stilzwijgen heeft Den Doolaard weer een roman het licht doen zien: en vergis ik mij niet, dan is het de omvangrijkste, die ooit uit zijn schrijfinachine kwam. Eigenlijk is hier dan ook geen sprake van één, maar van drie boeken: "Kaïn en Abel in Parijs", "Een volk zoekt zijn ziel", "Eén man tegen een werelddeel ". Taal en omgeving, levens - en denkwi ze van de mensen uit die
drie delen hebben niets met elkaar gemeen. Nooit hebben zij van elkaar gehoord, en zou de een de ander ergens bij toeval hebben ontmoet, dan zouden zij niet eens een gesprek hebben kunnen voeren, niet geweten hebben dat daar iemand ging met wie zij nauwer verbonden waren dan met de mensen van hun dagelijkse omgang. Want Jean en Gabriel uit Parijs, Annemarie uit Hannover en Robert Cohen uit Riverton, zijn allen bezeten door dit ene denkbeeld: wat kan ik als kleine machteloze enkeling doen in de wereld van vandaag, die krankzinnige wereld van na de oorlog met haar sociale ontwrichting, haar displaced persons, haar atoomdreiging? leder van hen komt uit een andere hoek, langs een andere weg tot die vraag, en de oplossing, voor zover er een oplossing is, heeft voor ieder een ander gezicht; maar dat zij vragen en zoeken en vechten, alleen tegen een botte, of ronduit vijandige omgeving, dat onderscheidt hen reeds in zulk een mate van de massa's om hen heen, dat het hen, ongeweten, sarnenbindt. Welk een contrasten anders! Zo kan geen schrijver, zo kan alleen het leven zelf mensen scheppen, levende mensen die tegelijk iets vertegenwoordigen, iets belichamen zonder dat zij het zelf beseffen: het geweten van ons allen. Het is geen toeval dat de schrijver, in zijn onrust en twijfel er op uit trekkend, om te zien hoe de machtige, de hulpeloze mens leeft in de verscheurde wereld van vandaag, juist met dit handjevol kleine schepsels in aanraking komt: hun stemmen zijn een echo van de zijne, die in de nacht heeft gevraagd waarom een mens alles kan, "behalve zijn medemens begrijpen en verdragen". En juist, omdat zij zijn geweten, ons aller geweten vertolken, moeten zij bezwijken, zoals dat sinds eeuwen is gegaan; maar hun ondergang, die zich bij ieder van hen op andere wijze en in een andere sfeer voltrekt, is tevens hun zelfbevrijding , hun zelfvervulling , hun triomf. En wat zij zeiden, wat zij deden, ook al scheen het nutteloos, ook al was het maar voor een klein deel doordacht en gerechtvaardigd, heeft bijgedragen tot ons aller verlossing uit de chaos om ons en in ons. Zelf wisten zij dat niet. Hoe zouden zij ook verstrikt in hun leven en hun omnacht? Zij konden niet berusten, dat was alles. Jean Simonneau, de Parijse metaalarbeider, die in onvrede met zichzelf en heel zijn omgeving leefde, zag slechts in geweld een oplossing voor zijn persoonlijke moeilijkheden en voor de ontreddering die hij om zich heen van dag tot dag voelde toenemen. Ifij holde in verbeten wanhoop door op een weg die hij sinds zijn ontmoeting met priesterarbeider Gabriël als verkeerd en fbnest beschouwde; maar hij kon niet meer terug en stierf na een desperado-gevecht op de fabrieksbarricaden. Pas in de seconden van zijn dood wordt hij bevrijd van zijn verbittering, zijn hardheid, zijn radeloosheid; het ogenblik waarin hij zichzelf verliest schenkt hem de vrede. Zo is het ook met Annemarie, de Duitse, gegaan. In Hannover woont zij tussen de puinhopen, een scherf tussen duizenden andere naan-doze scherven. Zij onderscheidt zich van die anderen, doordat zij niet aan zichzelf denkt, maar steeds er op uit is te helpen, hoe gering haar krachten ook zijn. Kinderen en dieren hechten zich aan haar, en zij droomt van een tehuis voor de honderden armzaligen, uitgehongerden en vertrapten, die leven van wat zij uit vuilnis rapen of ergens stelen. Maar zulk een huis blijft in de uit ornnacht en zelfzucht samengestelde atmosfeer om haar heen een wensdroom, en evenzo blijkt het op den duur omnogelijk haar fatsoensnonnen te handhaven, Ook zij kan zich pas verwerkelijken als zij zichzelf prijsgeeft: zij wordt prostituée om op die wijze in het onderhoud van drie zwervende kinderen te kunnen voorzien. Dat is haar antwoord op de vraag van de tijd, dat is haar manier om een gevoel van eigenwaarde te herkrijgen. En de chemische ingenieur uit Riverton Robert Cohen, gevangen in de verwarring van het vraagstuk der mensenvernietiging ter handhaving van de vrede, gevangen ook in zijn orunacht van mens-alleen tegen een welgeordende, allesbeheersende staatsmachine, verovert tenslotte zijn vrijheid... op het moment van zijn arrestatie, want nu zal hij oog in oog komen te staan met dat monster dat hem beklemd hield en eindelijk de woorden, die tegelijk een daad zijn, aan zijn ontsteltenis uiting kunnen geven. En dat was nu juist wat hij bedoeld en gewild had tijdens zijn lange tocht door het machtig werelddeel, dat zijn land is. Na deze ontmoetingen, die hem steeds opnieuw confronteerden met de problemen, tot welker oplossing hij er op uit was getrokken, is de schrijver naar huis teruggekeerd en heeft gezien hoe anderen worstelden en bezweken, overwinnaars op het moment van hun nederlaag, maar wat kan hij zelf doen. Wat kunnen wij allen doen? Het antwoord is zo simpel en voor de hand liggend, dat hij en wij met hem, beschaamd zijn over menselijke blindheid, het luidt: Je naaste liefhebben. Het gewoonste, het moeilijkste wat er is. Ware Den Doolaard niet zo ver weggegaan, dan had hij nooit op de drempel van zijn eigen huis staande, het antwoord kunnen vinden.Een eerlijk, verontrustend boek, geschreven door een bewogen mens, die nooit halfzacht of wazig wordt. Zijn zinnen komen hard en recht op de lezer af. Het is een integere, doordachte en goed geschreven roman. Doch nu ik dat laatste woord neerzet, weet ik tevens wat ik al lezend heb gemist: nl. juist dat element, waardoor een ontzaglijk knappe boeiende reportage tot kunstwerk wordt de magische "vierde dimensie " der dichterlijkheid. Doch deze, mijn persoonlijke mening, moge u niet weerhouden "Kleine mensen in de grote wereld" te lezen want, wat de schrijver heeft gekweld gaat ons allen aan.