In deze roman gaat Paul Claes terug naar de vijftiende eeuw. De 44-jarige dichter Angelo Poliziano sterft op 29 september 1494. Een onbekende koorts heeft hem geveld. Buiten zinnen roept de stervende dat zijn vijand hem heeft gevonden. Vlak voor zijn einde spreekt hij een vrouwennaam uit: Simonetta. Aan het sterfbed zit graaf Pico della Mirandola, bijge naamd de Phoenix. Als de dichter is overleden drukt hij �een lange kus op de blauwe lippen van zijn boezemvriend'. Een dag later wordt hij zo onwel, dat hij het bed moet houden.

Al in het begin van de roman lijkt Paul Claes de plot van zijn roman weg te geven. Blauwe lippen, zelfs Baantjer zal een moord met vergif iets geraffineerder verhullen. Maar wat in eerste instantie bedoeld is om de lezer wat lucht te geven, blijkt wel degelijk een essentieel bestanddeel van de roman te zijn. Met De Phoenix schreef Paul Claes een volwaardige historische detective waarin hij de lezer bij voortduring op het verkeerde been zet.

De hele opzet doet denken aan Umberto Eco met veel filosofische discussies die passen in de tijd van de vroeg-renaissance. Een originele variant van Claes is de gedachte dat de oplossing van de moord op de dichter Poliziano te vinden is op de afbeelding van Botticelli. Die keuze is niet toevallig. Zoals bekend kreeg de schilder aan het einde van de 15e eeuw er spijt van dat hij dit doek had gemaakt. Hij had met de geschilderde figuren Venus, Zephir, Chloris, Flora, Mercurius en de drie Grati�n het christendom samengebracht met de klassieke, in feite heidense goden. Dat was haast een doodzonde.

De invloed van de fanatieke monnik Savonarola is groot. Hij roept de mensen op zich voor het jaar 1500 te bekeren en alleen te leven volgens de zuivere Christelijke leer. De pest is niet voor niets uitgebroken. Het is de straf van God, zo houdt hij iedereen voor. In de roman geeft Paul Claes de donderpreken weer. De priesters krijgen te horen dat ze hun minnaressen en �lustknapen' de deur moeten wijzen. De schandelijke geschriften en schaamteloze afbeelding en moeten de brandstapel op, want �het zwaard van de Heer hangt boven de aarde.'

Botticelli verbond op zijn schilderij de verschillende godsdiensten met elkaar en dat is precies wat de hoofdpersoon graaf Pico dell Mirandola ook wil. Hij droomt van �een filosofische vrede' waarin christendom, jodendom en islam met elkaar verzoend zouden worden. Hij plaatst de mens in het middelpunt van de schepping en niet God. Dat denkbeeld is revolutionair in die dagen. Geen wonder dat graaf Pico verketterd wordt.

Paul Claes had natuurlijk een filosofisch traktaat kunnen schrijven over het gedachtegoed van graaf Pico. Maar een schrijver wil gelezen worden en daarom besteedde hij veel aandacht aan de intrige. De nadruk ligt op de speurtocht van de graaf naar de mogelijke moordenaars en hun beweegredenen. Omdat de roman zich afspeelt op het breukvlak van Middeleeuwen en Renaissance heeft hij de motieven in die richting gezocht.

De zeven hoofdzonden zijn cruciaal. Omdat elke misdaad het gevolg is van menselijke zwakte gaat hij daarin de drijfveer zoeken: nijd, hebzucht, wellust, gramschap, gulzigheid en hoogmoed. �Kon men ook moorden uit traagheid?' vraagt de graaf zich af. �Hij weifelde en verwierp ten slotte die mogelijkheid.' Dan weet je het als lezer wel.

Die moord lost de graaf wel op. Simonetta Vespucci, die model stond voor het schilderij, kondigt de vermoedelijke moordenaar aan. De graaf begeeft zich in de schemering naar een volkswijk en achterhaalt dat zijn vriend voortdurend bezoek kreeg van een jong meisje dat hij Simonetta noemde. De vermoorde dichter zag in haar een nieuwe Beatrice (Dante) of Laura (Petrarca). �Alleen wie de aardse liefde kent, kan de hemelse begrijpen.'

Het is een ingenieuze verhaallijn van Paul Claes. De gestorven vriend heeft zich overgegeven aan de wellust. De graaf moet zich wapenen tegen de dreigingen van de vleselijke verleiding en, om het in de toon van de roman te zeggen. Dat De Phoenix uitdraait op een dubbele moord verhoogt het detective-gehalte aanzienlijk.

De roman sluit mooi aan op het door de AKO genomineerde De sater (1993) en De zoon van de panter (1996) waarin het vooral gaat over de goddelijke waarheid. Claes reconstrueerde hierin Het Evangelie van de Twaalf, een verketterd geschrift dat nooit is gevonden, maar wel op vele plaatsen wordt vermeld. Het is vooral interessant vanwege de vele afwijkende bijbelse versies.

Zoals de apostelen in De zoon van de panter discussi�ren over God en geloof, zo worden er in het geestelijke middelpunt Florence hele disputen gehouden over de leerstellingen van de kerk. De tweede verhaallijn van Paul Claes is niet minder intrigerend dan de detective-lijn. Hij volgt de geestelijke ontwikkeling van zijn hoofdpersoon Picco della Mirandola die de roomse curie uitdaagt met zijn negenhonderd stellingen over de stand van de toenmalige moderne wetenschap.

De meeste wrevel wekt hij op met zijn idee�n over de kabbalistiek. Net als Harry Mulisch in De procedure is ook Paul Claes in de weer met de getalswaarde van iedere Hebreeuwse letter. �Hoe durfde hij de obscure commentaren van joodse schriftgeleerden op dezelfde hoogte te stellen als de geloofspunten van de christelijke theologen?' Mooie passages zijn het waarin Paul Claes beschrijft hoe de graaf op de vlucht is om aan de pauselijke inquisitie te ontsnappen.

Dan pas beseft hij dat de kerk louter interesse heeft voor de dogma's en geen belangstelling heeft voor de waarheid. �Er moeten ketterijen zijn,' had Paulus ooit gepredikt, anders kon het rechte geloof nooit aan het licht komen. Graaf Pico wil daarom juist �de vonk van waarheid' laten ontspringen door de tegenstrijdige gedachten te onderzoeken. Wat een vooruitstrevende idee�n hield de filosoof er vijfhonderd jaar geleden op na: iedereen verdedigt slechts een deel van de waarheid en �de geschilpunten waren slechts schijn in het licht van de eenheid van de tegendelen.' In deze voortreffelijke roman laat Paul Claes zien dat het gedachtegoed van Picco della Mirandola zelfs nu nog belangwekkend is.

Paul Claes: �De Phoenix.' Uitgeverij de Bezige Bij. 168 blz. Prijs: 32,50.