Jeroen Brouwers heeft met Bezonken rood, geschreven naar aanleiding van de dood van zijn moeder, zijn persoonlijke mythe in tot nog toe de meest geconcentreerde vorm uitgewerkt. Het gaat hier om de oorsprong van zijn tragisch, want schuldig "levensbesef " en zijn heimwee naar een voorgoed verloren geluk. Die hebben iets te maken met een kampsyndroom en de daarmee samenhangende verhouding tot zijn moeder. Zijn reactie op haar overlijdensbericht beschrijft hij als gevoelloos, maar het boek bewijst het tegendeel: dit is een boek van smart, van heftig gevoel, van liefde en haat, van machteloze woede en wraak. Ook schrijft hij: "Ik heb geen gedachte omtrent die dood van je, tenzij van het soort dat in letterkundige zin moet worden gerangschikt onder kitsch." Ook hier toont de schrijver zich een slecht criticus van zijn eigen werk. ffij noemt het bijvoorbeeld kitscherig, wanneer hij zich bij de telefonische aankondiging van zijn moeders dood realiseert dat hij net zo naakt is als bij zijn geboorte, maar zo'n gedachte is op zichzelf helemaal niet kitscherig. Gedachten of gevoelens zijn evenmin kitscherig als een ondergaande zon; aleen de weergave van die dingen kan kitscherig zijn, en dat is hier niet het geval. Ifinder rationeel dan literair gedisciplineerd roept Brouwers zijn beelden en gevoelens op, in een ritmische, voor zijn doel frugale stijl, die de golven van emoties nauw lijkt te volgen. Twee traumatische gebeurtenissen staan daarbij centraal. Allereerst de mishandeling van zijn moeder door een Japanse karnpbewaker, waarvan hij getuige is en die zijn liefde voor haar vernietigt. In zijn latere leven zullen identificaties met zowel de Jap als de moeder een troebele rol blijven spelen, met alle walging, schaamte en wroeging vandien, het feit dat hij door die gebeurtenis zijn liefde voor zijn moeder verliest kan men opvatten als een soort verraad van een jongetje van vijf. Dit moet het traumatische effect van de tweede gebeurtenis, het afscheid van zijn moeder wanneer zij hem op kostschool doen aanzienlijk hebben vergroot.

Ruine

Hij voelt zich op een onvergeeflijke manier in de steek gelaten en een diepe haat is het gevolg. En dan te bedenken dat de kleine Oedipus ooit in dat vrouwenkamp zo geprivilegieerd was dat hij zijn moeder helemaal voor zich alleen had! "Ik geloof", verklaarde Brouwers vorige week in een interview, "dat ik met Bezonken rood een monument voor mijn moeder heb opgericht. Het is niet rancuneus. Niet polemisch. Het is een zeer liefdevol geschreven boek." Ik geloof, nogmaals, dat hij niet een goede criticus is van zijn eigen werk. Zeer liefdevol zou ik het niet willen noemen, haat is even omáskenbaar aanwezig als liefde.

Bovendien is er geen gebrek aan rancune en polemiek, maar die vinden in dit boek een rechtvaardiging. Brouwers voert, om met zijn moeder te spreken, oorlog met de hele wereld, je zou elk woord van hem wel polemisch op kunnen vatten; dit boek is bijvoorbeeld ook te lezen als een afrekening met een sentimenteel soort Indische karnpliteratuur. Bezonken rood is in zoverre Brouwers' monument vooor zijn moeder, dat hij haar ongetwijfeld het beste heeft geschonken wat hij te bieden had, maat het is een beeld van ontluistering, resultaat van een worsteling met haar die hem het leven gaf en tegelijk ornnogelijk maakte (en hem, niet te vergeten, schrijven leerde), en die worsteling heeft veel van een stierengevecht met het leven zelf. ik denk niet dat hij een ander monument voor haar heeft kunnen oprichten dan deze pathetische rliine; hij heeft zijn moeder meegesleept in de vlucht van zijn Literatuur, gedwongen in het keurslijf van zjn Vorm (schrijven is macht, Brouwers weet dat als geen ander), en haar offer op het altaar van de Schoonheid gelegitimeerd doordat hij ook zichzelf volledig heeft gegeven, zich vogelvrij heeft verkaard. Is het dus geen monuent maar een ruïne, het is er niet minder een indrukwekkend boek om.