Maarten Asscher:
De verstekeling
Meulenhoff, f 24,90
Het is een regelrechte nachtmerrie: wachtend op Schiphol op een vertraagde nachtvlucht word je op de toiletten met geweld beroofd. Als je bijkomt uit je verdoving vind je jezelf terug in een overall met een badge van een Marokkaanse schoonmaker, waar je met je zwarte krullende haar wel wat op lijkt. Even later word je door de luchthavenpolitie gearresteerd. In hun ogen ben je een illegaal, die eerder tijdens een uitzettingsprocedure op het laatste moment (op Schiphol) wist te ontsnappen. Vervolgens wekken je pogingen om je ware identiteit te onthullen louter agressie en hoongelach op.
Dat overkomt de hoofdpersoon in Maarten Asschers nieuwe novelle De verstekeling. David Melba, een 29-jarige computerspecialist, een sympathiek, maar weinig initiatiefrijk persoon, was in de war over zijn prille liefde voor de stewardess Jetta en had besloten er een weekje tussenuit te knijpen om na te denken. De gewelddadige beroving is het begin van een geschiedenis waarin het ene misverstand het andere uitlokt. In een paar dagen tijd verliest David de macht over zijn leven volledig. ''David wist nu dat er vandaag iets totaal, onherstelbaar verkeerd aan het gaan was in zijn leven, maar hij kon als het ware het knopje niet vinden om het duivelse mechaniek tot de orde te roepen.''
Maarten Asscher is al jaren een liefhebber van geraffineerde literaire spelletjes. Hij is een knutselaar, een puzzelaar, een vormfreak van de betere soort. In zijn verhalenbundels Dodeneiland en Strindbergs dood speelde hij fictionele spelletjes met al dan niet historische figuren en gebeurtenissen. Ook in de novelle Julia en het balkon gebruikte hij een als documentair gepresenteerde gebeurtenis als springplank voor zijn verbeelding. Bij voorkeur beweegt hij zich in het gebied waar (in zijn eigen woorden) 'de onwaarschijnlijkheid van de werkelijkheid juist overlapt wordt door de mogelijkheid van de verbeelding.'
In De verstekeling heeft hij zijn speelse vernuft uitgeleefd op het klassieke gegeven van de persoonsverwisseling. Asscher weet Davids machteloosheid in sobere nachtmerrie-achtige scènes te verbeelden. Ook in deze novelle toont hij zich een meester in het doseren van de informatie. Het verhaal zit vol met kleine, subtiele aanwijzingen. Nog voor de lezer in de gaten heeft dat hier sprake is van een dramatische persoonsverwisseling, heeft Asscher over David, rondlopend op Schiphol, al terloops opgemerkt: 'Hij kon eigenlijk iedereen zijn.' Later wordt het: 'Het leek wel of zijn hersens helemaal leeggezogen waren, of iemand er met de inhoud van zijn gedachten vandoor was gegaan.' In die terloopse zinnetjes en in de strakke, suspensevolle constructie, schuilt het raffinement van de novelle.
Asscher voert het dubbelganger-motief tot in z'n uiterste consequenties door. ''Hij was sereen geworden, alsof hij vanuit de verte, vanuit een ander menselijk lichaam, met andermans ogen naar zichzelf keek. Ongeacht wat er verder zou gebeuren, was hij bereid om in ieder ander leven te stappen dat men vanaf nu voor hem openstelde.'' Tot welke tragikomische apotheose dat leidt, zal ik hier niet verraden.
Ik aarzel niet om De verstekeling uit te roepen tot dè vliegveldnovelle van 1999. Het is een boekje dat zich uitstekend leent om de wachttijd op Schiphol te doden. Anderhalf uur vertraging en je hebt het uit. En dan ben je voor even niet meer dezelfde.
Alle Lansu, 3-9-1999