Mail us at: [email protected]

Siamsinpawlpi Moto: Sinin, Semin, Junin.
Today:

Any comments for the Webmaster ?

BACK TO HOME  >>

KA GAM : GAM LUNGNGAIHHUAI!
H.Chinkhenthang IAS

Amun a omte'n bangchi in amu uhiam chih ka theikei, a gaal apat ente a diin I gam I nam uh lungngaihhuai mahmah hi. 'Nahtang tou lawk ka nek jiak hiam, manta khaal-gah ka nek jiak hiam, ba hichi tel ahia!'chih chih in om hi. Ajiak theilou bel hi sam kei hang, I chihmoh man hi. Hitazong leh, a jiak tamlou gen ni:

POLITICS:

Automous District deihkhop lou, chi in U.T. leh State khawng kampau in I nei uh. I phattuamna ding a hoihtak a ki paw thei ding hilehang zaw a deihhuai a, himahleh tua leng ginlelhhuaipi ahi. Deih tawk le-hang leng bangchi a hong piang mawk ding? Kituahna leh pankhawmna poimoh a, ei lah kithutuak theilou, pangkhawm theilou, I lawite'n lah hon thaneh deuhdeuh, deihkhophuai lou I chihte leh, I gam I thuneihna omsunte leng tummang deuhdeuh bang hi.

"Belamchingtu hoih in a belamte' di'n a hinna apia," Hichibang hun ahon gumtu ding chi a, nu-pa leh unau-tanau kisiat kikhen poisalou a sihngam phial a makai ding I telte'n lah a mite uh aa'dia a hinna uh piak naksanga, a mite gum a kamkhat leng pau nuamlou., 'Ahangsan,' chi a deih a I teelte na ngawn leng pau ngamlou uhi. Thamlou in, mahni' phattuamna ding ahih phot leh a gam a nam uh zuak ngam, "Monster"(minete)bangmai a a mite uh ne gawpgawp nuam hi zaw uhi. Voksa-aksa bang a nektheih hihle hon negai nuam taktak ding un ka ging. Tuabang ahih manun I phunsan sauhsauh uh. "Mite'n amau toh ki phuu solkal anei uh"(People get the government they deserve), chih a dik mahmah. I hoihlouh man ua mi hoih deihlou a,mi hoihlou mah I teel jiak ua makai hoihlou, solkal hoihlou nei I hilel uh. Ahoihlouh uh theisasa a, Saptuam makaite nangawn a neupen a pat a lianpen tanpha kisingsa jen a I teel ahihman un, amaute mohsa a phunsan-san lou a, eimah I kimohpaih zawk ding ahi.

SUM-LE-PAAI NEK-LE-TAAK ZONNA (ECONOMY):

Zogam economy tuh 'Loh Economy'ahi. I summuhna pipen uh solkal nnasemte' loh ahi maimah a, amaute'n loh hoihtaka amuhlouh chiangun mi tengteng I buaijak pah uh, Bangjiak ahia?Solkal in lah KHANTOUHNA chi a, khantouhna' min a sum tampipi zangbei na pi, a gah suangthei ding bangmah sepkhiak bawlkhiak neilou a, tuabang mah a mimal in leng tunung chiang a agah muhtheih ding bangmah sepkhiak sawmlou a, a sumtang kia kipahpih a delhdelh a, a sumtang a I nek gaih tawmtawm jiak uh ahi.

Gah tampi suangthei haichitang (high yielding variety seed) akihawm chiangin, alou neite'n hoihtak a tuh hile uh,a gah tampi suang ding a, nakpi a phattuampih ding uhi. Hinapi in, a khente'n tuhlou in nikhat ni nih sungin negai suk ua, a gahsuang ding, a khonung a lamet ding omlou hi. Khantouhna ding a sum I muhte leng tua toh a teh theih. Diktaka zang hilehang gah tampi hon suang ding a, I khosakna hong hoih ding hi. Gah suang ding a tuh sawmlou, sepsawmlou, a sumtang a negai tawmtawm I hihman mai a solkal nasemte' loh ngak a I om mai uh ngai hi. Hiai leng a lungngaihhuai mahmah khat hi nawn hi.

KHOTANG HINKHUA LEH BIAKNA:

Hiai ah I hoihlouh dan leh I siat dan genlouh in I thei. Hinapi a ki bawlhoih lah sawm lou, ahoih leh a dika hih lah uttuanlou, Kristian kichi khem a diktatna leh gin-omna himhim ngaina lou, Pathian launa himhim leng neilou a, a thu mangloute I hihman ua Pathian hamsiat thuak ihi ngeei ding un ka ging hi. Bangjiak in?Bible thu I gintak leh Bible mah I en ding uh:

Israelte'n Toupa' thu manglou a, a dante leh thupiakte hoihtak a azuihkei ua leh atung ua tung ding hamsiatna tampi Mosi in agente' lak a khenkhat hiaite ahi: Haichi leh ganvulh tung a hamsiatna, adamtheilou natna chi tuamtuama hamsiatna, melmate' hihbuai a om dinga hamsiatna, amaute sutawm a bangmahlou suah ding a hamsiatna,"Amaute pungsak a atung ua thil hoih hih ka kipahlam ahih bangin, amaute suksiat a bangmahlou suahsak tuh ka kipahlam ahi ding," Toupa'n achi.(Lev.26; Diut.28)Athuman louh luat chiangun, hih buai a hihgenthei dingin Pathian in melma a - omsak jel a, a khut uah a pejel. Tunia AIDS,cancer, natna dangdangte, huaite leh drug jiaka sihna hizahta I tuahte uh Pathian' hamsiatna hilou ding hia?Hon hamsiat lou hileh bangding a midangte thaneh, hihbuai leh hihlauha om ding I hia? Hamsiat na hikeileh banghang a hichibang jawnna leh taksapna tuak ding I hia? Makai hoihlou, solkal thulimlou leng I thulimlouh man a, I haksatna ding a Pathian' hamsiatna leh gawtna hilou ding hia?

BANGCHIBANG A PAN LA DING?

(1) I pu-le-pa a pat I gam-I lei uh laksuh tum in mi'n a ut ut un vai hon hawmkhum ua, adeihteng uh hon laksuh a adeihlouh teng uh hon niilkhum a sawm ua, hon gum ding hon panpih ding in makaite leh solkal ah kinepna himhim I neikei, chih thei in I mangbang uh. Pathian I gingta uhia? I gintak uleh amasapen in Amah loungal muanding leh kinepna ding I neikei uh chih thei in, Amah doudou nawnlou in Adeihlam zong ni. Tua hileh Ama'n hon panpih ding hi." Toupa ei' lam a apan leh kua'n ahia hon douthei ding?" Huchiin, Toupa tuh I haatna, I mangbat lai ahon huh pahpah pa hong hi ding hi.

(2) I kihumbitna dingin kithutuahna leh pankhawmna apoimoh pen. Hiai I neih peuh leh I awilouhpipi in kuamah in I lak uah zu ahong zuak thei kei ding ua, a -ut ut un ahong gamta thei samkei ding uh. I gam teng 'Forest Reserve' chi in puang le-uh leng kithutuaktak in nang le-nang kuan bang hong loh thei dia? I mual I taang teng ah MLR Act zat ding chile-uh leng kithutuak in midangte' lakah zuak kei peuh le-hang kua'n hong laksuh thei dia? Mahni' phattuamna ding kia deihman a kihaja leh pangkhawm theilou a I om leh bel, athem-athem in I lengmang ding ua, I vek ua' di'n manna ahi zaaw ding. Tua jiak takin ahi Britishte'n India gam pumpi ahong laktheih uh.

(3) Nek leh sum zonna ah sau enlou lua, chihtakna, kuhkalna leh eimah' nna tung aleng gin-omna tasam lua hihang, Hiai ah leng makaite leh solkal a kinepna ding omlou ahihman in, Pathian leh eimah' thahatna,pilna leh siamna suang a eimah I kizon uh kiphamoh hi. Midangte' a I kinep leh kinem khial mahmah ding hi hang. Huaijiakin, thanop leh kuhkal suah a pan louh ngal damdawi dang leh lampi dang omlou hi., Hiai hiam, huai hiam hih un, kichi thei khang. Ahih hangin, tupna taktak nei in kuhkalna leh chihtakna suah lehang a lampi ding hong om jel ding hi.

(4) Nam leh gam' khantouhna di' in a hau tuam, anei tuam a om a ngai.Tuabang a -om phallouhna communist gam ah khantouhna taktak a om thei kei. Hiai jiak takin ma a West Germany sangin East Germany, America leh Europe gam tampite' sangin Russia, South korea sang North Korea nakpi in a jawng jaw uh, Myanmar leng gam hoihpi himahleh, ahau tuam om theilou ahihman in,industry (thilbawlsuahna) neu neng phutkhe ding leng a om kei ua, gam jawngpen khat asuak hi. India in Tata-te ahuahsak tuam ding uh, industry apat ding uh na khaam hile-uh, tuni in India' industry leh economic dinmun hichitan a tung kei ding. Amau ana hausa ua, Industry leh thil tuamtuam muh loh ua, India leh a mite a' dia khuam leh ban hong suak uhi. Hiai k'on genna jiak hiai ahi: I lak ua anei deuh, ahau deuhte haza lou in panpih dan thei zaw le-hang, Tua-te bang deuh a tunnung chiang I khuam leh ban, I kinepna, I nek muhna hithei uhi. Ettehna neuchik I gen ding. Kua hiam a nei deuh khatin kumthu in sum ana dawng ngei a, gamlak a kumthu va tou a zuak pawl bang, ahahsiang a kiloh pawl bang a om sauhsauh ua, tampi a' dia summuhna a suak. Sum dawnna leh thilbawlna liantaktak nei, crore pati khawng nei lehang I chi I nam in phattuampih mahmah ding hi. Huai dingin I kipanpih tuah uh ngai hi. Tua hilou a, 'Nang anei deuh, ahau deuh,' chi a tampipi liausak a, akipatna ding uh, aki tunding na ding uh omlou khop a I koih tawmtawm leh bel, ahau omlou a ki-ekbat vek ding hang a, ding suah zou ngeilou ding hi hang. I kipahpih theihna neuchik khat hiai ahi: Gandhi in, van lei ding in gamlapipi a va lei loua, I kiang I nai ate a' lei ding ahi, achih bang in, I kiang I nai a I mite a' lei lehang. Huai ding in I mite'n leng sumdawn dan a azil uh angai. Sumdawnna ah diplomacy(midangte toh kisai dan siamna) angai. Tamlou nei zek a kisathei pah, "Na deih ke'h lei koh," chih pahpah khawng khantouh vai lou hi. Tuaban ah, "Honesty is the best policy"(diktat-ginomna tuh hihdan hoihpen ahi), chih leh, "Tawmchik punga tampi zuak."chih poimoh mahmah hi.

(5) Thil teng ah kidemna asang mahmah ta. Siamsinte asiampente kia in zilna mun hoih leh hostel khawng a admission tang zou uh a, amaban uh hoih a, asiamloute'n bel zilna mun hoihlou, mi deihlouh leh utlouhna mun khawng tang kha lel uh a, a maban uh hoih lou hi. Khut nnasep hi in adang dang hileh, apenpen te kia kideihta ahih manin, amaimaite' tankhak ding tawm deuhdeuh hi. Huaijiakin lai I zil in leng,khutsiamna leh thildangdang a sepna I zon in leng, apenpente hih sawm a Ipan kei leh, midangte demzoulou ding hang a, I tan ding om lou ding hi. Panpihtu bei I hih lama kiphawk in, kithadah mai lou leh mi' khut ngak lou in, Pathian muangkawm in hahtakin pangta ni.

(Hiai KA GAM: GAM LUNGNGAIHHUAI!Young Paite Association Golden Jubilee Souvenir apan laksawn ahi - Editor SB)


Hosted by www.Geocities.ws

1