1935 rok. OSTOJA – OKRES PRZEDWOJENNY

.....Dałabyś już spokój z karmieniem. Chłopak ma dwa lata, schudłaś jak szczypa, a on doi i doi. ..Tak Mama mówi, to dzisiaj koniec.
Babka obsypała Mamie piersi pieprzem, ukroiła kawałeczek razowego chleba, umoczyła w wodzie, następnie w cukrze, zawinęła z boku w nadołek mojej koszuli, przewiązała mocno nitką i krzyknęła - hajda na swoje...
Nie bardzo wiedziałem co to wszystko znaczy. Cysio BE, zadzwięczało mi w uszach jak wyrok dla skazańca. Zsunąłem sie z matczynych kolan, w koszulinie boso i wybiegłem na ulicę, bawić się pomiędzy żydowskie dzieci.

Była to druga co do wielkosci ulica miasta Szczebrzeszna - Frampolska, wyłożona cełą od rynku do samej figury Chmiela.
Miasteczko sławne na całym świecie z trudności wypowiadania - "w Szczebrzeszunie chrząszcz brzmi w trzcinie".
Jedną stroną jest ono oparte o rzekę Wieprz, drugą o rozpoczynającą się Wyżynę Roztoczańską. Wspaniałe krajobrazy.

Najwyższym punktem okolicy jest miejsce wiecznego spoczynku obywateli z kościókiem św. Leonarda. Dojść do tego miejsca można jedynie drogami biegnącymi wąwozami lessowymi. W Czasie rozbiorów Polski, miasteczko było pod zaborem rosyjskim, wiec mieszkańcy jego to Polacy, Rosjanie i Żydzi. Różne są też budowle kultu religijnego: dwa kościoły rzymsko-katolickie, cerkiew prawosławna i bożnica. Obok Cerkwi, mogił popa Tracza z czarnym marmurowym pomnikiem w żelaznym ogrodzeniu. Żydzi swych zmarłych chowali na kirkucie, mieszczącym się na małym wzniesieniu przy ul. Cmentarnej. Po otrzymaniu wolności przez Polske po pierwszej wojnie światowej, ilość Rosjan zmniejszyła się do tego stopnia, że cerkiew stała się nieczynna. Ksiądz Cieślicki, proboszcz kościoła parafialnego, kazał dzwonnicę przy cerkwi rozebrćć do fundamentu.
Z Cerkwi zdjęto dach, a popa wraz z pomnikiem przeniesiono na cmentarz parafialny.
Ktoś jednak dopatrzył się nieścisłości i dalszą rozbiórkę cerkwi wstrzymano.
Od nowa zrobiono nowy dach i w miejsce blachy ocynkowanej dano papę.
Różne były na ten temat wypowiedzi, ale najbardziej niekorzystne pod adresem księdza proboszcza.

Z budowli znaczących, to dawne koszary kozackie przebudowane na Seminarium nauczycielskie, internat męski i żeński, szkoła podstawowa, szpital, sąd oraz ratusz.

Ratusz - zabudowa w kształcie czworokąta. Budynki wschodni i zachodni – jednopiętrowe. Budynki południowy i północny - parterowe.
Budynki te posiadały bramy wjazdowe. W budynku pónocnym były zlokalizowane pomieszczenia gospodarcze. Budynek wschodni ze względu na pochyłość terenu był na podwyższonym fundamencie. Wejście do niego umożliwiał na całej długości pomost z bali i pięcio stopniowe dębowe schody.

Z ciekawostek turystycznych to ruiny baszty (Zamczysko) przy ulicy Klasztornej, pozostałość po założycielach tego miasteczka.

Ludność miasteczka to ponad sześć tysięcy ludzi, w tym około trzy tysiące Żydow. Liczącą się Polską grupą byli ziemianie, posiadający znaczną ilość morgów ziemi ornej. Zatrudniali oni parobków i służbę domową. Ich przedstawiciele byli radnymi w Magistracie. Następną grupę stanowiła inteligencja: lekarze, aptekarz, sędziowie, adwokaci, księża. Byli to ludzie z wyższych sfer, gdzyż przeciętnego obywatela nie stać było na takie wykształcenie. Jeżeli nawet komuś z innej społecznej grupy udało się zdobyć wykształcenie, to był przez tą grupę ignorowany.

Największą grupą była grupa mieszczańska: urzędnicy, nauczyciele, rzemieślnicy, drobni handlarze oraz bogatsi rolnicy.

Najbardziej przebojową grupą byli Żydzi.
Ich były hurtownie, sklepy, wszelkiego radzaju warsztaty. Handlowali wszystkimi towarami, nawet kradzionymi. Kupowali owoce w sadach gdy drzewa kwitły, zborze na pniu, drzewo w lesie.
Ich były w całości, wzgdlędnie w części tartaki i młyny. Żyd był kowalem, tragarzem, fryzjerem, felczerem, dentystą, nosiwodą. Sklepy polskie można było policzyć na palcach jednej ręki. Nie wytrzymywały żydowskiej konkurencji.
Na sześć piekarń, trzy były żydowskie.
Trzeba przyznać, że w piekarnictwie, Żydzi byli specjalistami. Gdy parobek ukradł zboże u swojego gospodarza, to Żyd od niego kupił każdą ilość.
Gdy rodzina była znana Żydowi, to ze względu na rodowy autorytet można było otrzymać w jego sklepie kredyt nieograniczony i spłacać go ratami w dowolnym terminie.

Na pięć piwiarni dwie były polskie.

Żyd był właścicielem składu aptecznego. Były trzy cukiernie w miasteczku i wszystkie były żydowskie.
Nawet kino było żydowskie.

W nowo wybudowanej hali targowej zajmowali trzy czwarte straganów handlowych.

Byli pająkiem olbrzymem, jak to pokazywał ówczesny plakat, z sześcio-ramienną gwiazdą na tułowiu, żerującym na polskim narodzie.

Jedynym przez nich określeniem Polaka było słowo "goj", określenie bardzo ubliżające.
Do urzędów społecznych się nie pchali, ale starali się, aby wszystko od nich było uzależnione finansowo.

Miastem rządził burmistrz mający do pomocy grupę radnych, sekretarza, kasjera i kilku poborców podatkowych.

Dla przestrzegania prawa i rozwiązywania kwestii spornych był sąd, rejent, komornik, policja i adwokaci.

Nad zdrowiem obywateli czuwała Kasa Chorych.
Przed lichwiarskimi cenami bronił konsumentów Państwowy Cennik, zmieniany co pół roku.
Warunki sanitarne sklepów sprawdzała raz w miesiącu Komisja Sanitarna, w której skład wchodził lekarz medycyny i komendant policji.

Raz do roku odbywały się komisyjne, sanitarne przeglądy posesji. W komisji uczestniczył również komendant straży pożarnej. Obiekty rażące swoim wyglądem, musiały być zlikwidowane.

Miasteczko w wodę pitną zaopatrywane było z pięciu studni głębinowych.
Ludność ulicy Klasztornej w pobliżu Dużego Młyna w wodę zaopatrywała się ze źródła wypływającego z Ganu.
Wodę ze studni pompowano ręcznie.

Ulice które miały utwardzoną nawierzchnię to: Zamojska, Klasztorna do szpitala, Frampolska do figury Chmiela, Kościelna i Zielona - po sto metrów obie.
Figurę postawiono dla upamiętnienia choroby (cholera - morowe powietrze), które zdziesiątkowało mieszkańców miasteczka.

Wiele ulic nie miało urzędowych nazw, jedynie określenia od mieszkańców, względnie przedmiotu znajdującego sie na tej ulicy. Ale wszystkie ulice były to drogi nieutwardzone.

Rynek miejski był również nie utwardzony, w kształcie kwadratu okalającego Ratusz.
Ponieważ zabór rosyjski zabraniał nowego budownictwa wokół rynku, to w związku z tym były tu w dużej części budynki stare, drewniane, parterowe z podcieniami.
We wszystkich tych budynkach był zlokalizowany żydowski handel i usługi rzemieślnicze.

Należy przyznać słuszność żydowskiemu powiedzeniu: "nasze kamienice – wasze ulice".

W zachodniej zabudowie rynku był tylko jeden budynek polski: dom parafialny, w północnej kolejny - Koszeli.

Po przeciwnej stronie kościoła farnego - ceglanka Jurczykowskich.

Polacy mieszkali tylko na obrzeżach miasta i dlatego nie mogli prowadzić konkurencji z Żydami.

W tej żydowskiej powodzi oazą dla polskiego handlu był Ratusz.
Burmistrz dla podniesienia dochodowości, zbędne pomieszczenia Ratusza oddał w dzierżawę.
Dlatego we wschodniej części budynku na parterze mieścił się zakład rymarski, dalej sklep spółdzielczy spożywczy, sklep konfekcyjny, sklep papierniczo-księgarski.
Piętro zajmowali urzędnicy magistratu oraz szwalnia bielizny damsko-męskiej.
Z południowej strony budynku mieścił się sklep spożywczy, restauracja, zakład produkcji sznurów i lin z włókna konopii i lnu, warsztat naprawy rowerów.
Z zachodniej strony na parterze było mieszkanie prywatne i klub, w którym zbierała się częściowo inteligencja Szczebrzeszyna oraz ludzi obytych ze światem. Klub ten prowadził emerytowany pułkownik rezerwy wspólnie ze swoją gospodynią, którą pojął za żonę, aby uniknąć plotek.
Na piętrze mieściły się biura posterunku policji i prywatne mieszkanie komendanta.

Areszt, potocznie zwany "kozą" znajdował się przy ulicy Zamojskiej, obok małej szkółki (szkoła podstawowa).

Ze wschodniej strony mieszkanie prywatne w którym mieszkał gość opikujący się panienkami lekkiego prowadzenia (dom publiczny). Długo to przedsiębiorstwo nie istniało z powodu małej rentowności.

Żydzi, choć tak bardzo zainteresowani handlem, z daleka byli od handlu wieprzowiną i jej przetworami. Zabraniała im tego ich religia. Nawet w swoich piwiarniach, krórych w mieście było kilka, korzystali z bufetu rzeźnika Polaka, który u nich z zakąskami kwaterował kątem.

Pomimo, że obowiązującą władzą była władza polska, jej ustawy i przepisy, Żydzi mieli dodatkową władzę, tzw. Gminę Żydowską, na której czele stał Rabin i zespół doradczy zwany Kachałem.
Posiadali również religijną szkołę żydowską (Chasydów). Jej uczniowie nosili pejsy zawinięte wkoło uszu w ruloniki.

Święto żydowskie (szabas) zaczynało się w piątek wieczorem i kończyło w sobotę po obiedzie.
Znakiem do rozpoczęcia święta było uderzenie przez upoważnionego Żyda młotkiem drewnianym w drzwi sklepów. Żyd wypraszał klientów, sklep zamykał i od tej pory świętował.
Nie brał do ręki nawet pieniędzy. W piątek Żyd, bo Żydówka się nie liczyła (to był pół człowiek) odprawiał modły w domu okryty białym szalem w czarne pasy, założonym na czoło czarnym przedmiotem wielkości dwóch paczek zapałek zamocowanych tasiemką do czoła. Tasiemka dalej została nawinięta wzdłóż ręki i zawiązana przy dłoni.
W sobotni poranek Żyd wychodził na rynek i krzyczał jakieś hasło - było to wezwanie Żydów na modlitwę do bużnicy. Żydówki też szły na modlitwę, ale przebywały osobno w bocznych pomieszczeniach.
Przed wejsciem do bużnicy, Żydówki zanurzały rękę w naczyniu z wodą i delikatnie ocierały o suknie. Był to znak oczyszczenia.
Żydzi podczas świętowania nie rozpalali sami ognia pod kuchnią lub piecem. Było to religijnie niedozwolone. Robiła to za nich polska biedota. Czynność taka była odpłatna i to się nazywało "palenie w grubach".
Rzadko która Żydówka prała bieliznę. Robiły to za nich polskie praczki odpłatnie.
Starsze pokolenie Żydów, tak zwani Starozakonni byli bogaczami. Prowadzili oni hurtownie, zakłady przemysłowe, banki. Od nich uzależnione było życie finansowe miasta. To oni przez swoją Gminę wspierali biedotę żydowską.
Korzystali oni z uzdrowisk w Ciechocinku, Świdrze i innych miejscowościach.

Żydzi byli narodem bardzo oszczędnym. Żyda nigdy nie spotkało się w restauracji lub pijanego na ulicy. Wódkę, tak zwaną pejsakówkę pili z malutkich srebrnych kieliszków.

Nowonarodzony Żyd musiał być obrzezany zgodnie z nakazem religijnym. Ale był też odłam Żydów, którzy nie świętowali w sobotę, jedli wieprzową kiełbasę i mięsne przetwory. To byli komuniści.
Dużo zastrzeżeń do religii wnosiła młodzież żydowska. Pary małżeńskie kojarzyły rodziny bez uprzedniej zgody młodych. Były przypadki, że przyszli nowożeńcy poznawali się dopiero w dzień ślubu.
Młodzież męska bardziej była pilnowana i rygorystyczniej wychowywana przez starsze pokolenie niż dziewczęta. Dlatego polska kawalerka miała pole do popisu. Nawet były przypadki, że młodzież Żydowska przyjmowała wiarę katolicką, a to miało powiązanie z zawieraniem małżeństw.
Taką lub takiego świeżo upieczonego katolika nazywano "wychrztą".
Takie małżeństwa bardzo dobrze sobie żyły, z tym że zmieniały natychmiast miejsce zamieszkania. Nie spotkało się jednak w Szczebrzeszynie, by Polak przyjmował wiarę żydowską.

Bardzo często u Żydów były przypadki zawierania małżeństw w bliskiej rodzinie, dlatego bardzo dużo było kalek i psychicznie chorych. Nie spotykało się Żyda, który by żebrał. By do tego nie dopuścić, czuwała Gmina żydowska.
Miało się wrażenie, że Żydów nie interesowało życie publiczne. Nie brali udziału w wiecach czy wystąpieniach publicznych działaczy polskich. Niektórzy z nich mieszkali w Szczebrzeszynie z dziada pradziada, jednak w ich zachowaniu wyczuwało sie jakieś wyczekiwanie. Nie czuli się jak ludzie we własnym kraju.
To byli ludzie obcy.
Podział ten się spotęgował jeszcze bardziej po śmierci Marszałka Piłsudskiego.

Powstały antysemickie organizacje które rozpowszechniały różnego typu ulotki o treści:"Bij Żyda". "Nie kupuj u Żyda". "Precz z Żydami". W niedzielę i różne święta kościelne i państwowe, młodzież szkół podstawowych i gimnazjum szła w zwartych szeregach w mundurkach do kościoła.

Religia w szkołach też odbywała się osobno.
To tworzyło dystans między dziećmi. W zasadzie Żydzi byli w pojęciu ogółu bruidasami, zawszonymi i na każdym kroku starali sie Polaka wykorzystać.

Było nawet takie opowiadanie: "Nauczycielka wezwała matkę Icka do szkoły, informując ją, że Icek przychodzi do szkoły brudny i śmierdzący. Żydówka na to: Pani nauczyciel, Icka nie trzeba wąchać. Icka trzeba uczyć".
Mówiono również, że Żyd nie zjadł śniadania jeżeli w jakiś tam sposób nie wykorzystał Polaka.

W nowo wybudowanej hali ( targowej), na sto straganów, które były w czterech rzędach, jeden zajmowali Polacy. Sprzedawali w nich mięso i przetwory wieprzowe. Tam również gospodynie z okolicznych wiosek sprzedawały mleko, sery, masło w osełkach lub okopowe.
Żydzi zajmowali trzy rzędy straganów i sprzedawali: wołowinę, wszelkie artykuły spożywcze, materiały bławatne, gotowe ubrania i kożuchy.

Najbardziej atrakcyjnym dniem tygodnia był wtorek. Dzień, w którym odbywał się jarmark. W tym dniu zjeżdżali do miasteczka handlarze z całej okolicy.
Na targowni przy ulicy Frampolskiej handlowano: końmi, wińmi, owocami i zbożem. Tak było z rana.
Koło południa handlujšcy zjeżdżali do miasta i ustawiali się wokół Ratusza. Gdy zabrakło miejsca ustawiano sie po wszystkich ulicach wokół Ratusza. Tyle było furmanek konnych, że z trudnoœciš chodziło sie pieszo ulicami. Koń który gryzł lub kopał, miał przywišzany do łba wiecheć słomy i to był znak że obok niego trzeba ostrożnie przechodzić.

Utrudniony był był przejazd ulicami. Z tego tytułu były kłótnie a nawet bójki.
W rynku różni rzemieœlnicy i zawody reprezentowały swoje towary. Na specjalnych drewnianych stojakach wisiała uszyta różna odzież, którš prezentowali krawcy. Szewcy zachwalali wykonane przez siebie buty. Z przyjezdnych handlarzy, to szewcy z Tyszowiec. Przywozili oni buty z cholewami tak zwane tyszowiaki, były to buty na zimę. Do nich wkładało się nogi owinięte słomš, tak że największy mróz nogom nie zaszkodził. Przy takim stoisku był zaraz kowal, który specjalnymi podkówkami te buty okówał.
Sprzedawano też kożuchy z baraniej skóry o długim włosie męskie i damskie krótkowłose, haftowane we wzory różnokolorowymi nićmi. Kożuchy męskie posiadały obszerne kołnierze. Takie kożuchy kupowali ludzie z wiosek. Posiadanie takiego kożucha i butów œwiadczyło o zamożnoœci gospodarza. Nawet mówiło się : - ”bogata panna bo na wiano ma kożuch, poduszkę z piór i puchowš pierzynę”.
Mało się wtedy używało słowa rolnik. Na takich poslednich gospodarzy mówiono –chłop.
Przy tych wszystkich transakcjach handlowych zawzięcie klepano się w dłonie i w ten sposób ustalano ostatecznš cenę towaru. Należy zaznaczyć, że œwinie i krowy sprzedawano na oko a nie na wagę, a zboże na miarki. Ukoronowaniem handlowej tranzakcji był – LITKUP. Życzono sobie, aby nowo zakupiony towar z pożytkiem służył właœcicielowi, przepijajšc gęsto wódkš.
Taki sam proceder stosowano przy handlu końmi, z tym że konie przepędzano, zakładano do wozu, hamujšc koła wozu i zaglšdajšc koniom w zęby.
W czasie Wielkiego Postu do wódki zamiast kiełbasy jedzono smażone na oleju œledzie które wspaniale przyrzšdzała Żydówka Hana.
Z tego powodu, w tym dniu dużo było pijaków. W swoim żywiole byli kieszonkowcy i różnego typu złodzieje. Zachęcano do gry w karty – czarna przegrywa, czerwona wygrywa. W cukierki – para para nie para, w trzy naparstki z czarnš kulkš... Temu wszystkiemu towarzyszyła katarynka i na niej siedzšca papuga lub morska œwinka cišgnšca losy.

Korzystajšc z tak dużego zjazdu ludzi, Magistrat przekazywał różne informacje. Uderzano w duży bęben, co oznaczało – zbiórka ludzi wokół niego. Wtedy sekretarz Magistratu odczytywał różne zarzšdzenia i wiadomoœci. Był to dzień spotkań sšsiadów, znajomych, często rodzin z całej okolicy.
Trzeba wzišœć pod uwagę że prawie połowa ludnoœci nie umiała czytać i pisać. Pisanie listów i czytanie gazet było rzadkoœciš. Pisaniem listów trudniły sie specjalne kobiety, które za takš usługę brały jajka, ser, œmietanę.
Radio było luksusem. W całym mieœcie było kilka radioodbiorników z głoœnikiem i kilka na słuchawki kryształkowe. Może to i było dobre – naród miał lekkš głowę i był pozbawiony stresów wielkiego œwiata...
Rozsiadano się na furmankach i z małych buteleczek rozlewano wódkę, wyjmowano jedzenie, œmiechom i żartom nie było końca. Miało to swoisty urok. Ten jarmarczny szum trwał do póżnej nocy, nim się to wszystko rozjechało.

Na drugi dzień rankiem chłopi zbierali nawóz, œwinie z proœiętami raczyły sie resztkami rozrzuconej żywnoœci. Jeszcze zeszło cały następny dzięń nim to wszystko doszło do normy.
Były też i ciemne strony tego okresu. W œwięta przy koœciele, w dzień jarmarczny, przy hali były długie szeregi ludzi proszšcych o jałmużnę. Naród ubogi – tak zwane dziady. Chociaż i między nimi było dużo kombinatorów. Jednš takš zawodowš dziadówkę za cmentarzem napadli bandyci, zabierajšc jej jedenaœcie tysięcy złotych srebrem – bo takie były wtedy monety. Dla orientacji podam, że morga ziemi w tym czasie kosztowała pięć złotych.
Rozboje za miastem były częstym zjawiskiem. Trafiały się też morderstwa. Zabito nawet listonosza, który odbierał pocztę z wagonu PKP na stacji w Szczebrzeszynie. Bułto okres kryzysowy. Bezrobocie.

Magistrat raz na tydzień wypłacał tym ludziom jakieœ pienišdze – zapomogi – ale to wszystko były małe kwoty nie wystarczajšce na przeżycie rodziny.
Nie było przemysłu. Cukrownia Klemensów którš wybudował Ordynat Zamojski, zatrudniała przez cały rok niezbyt dużo ludzi, trochę więcej w kampanie, ale to już było coœ. Ci co stale pracowali , tak zwane KUMOTRY, zarabiali nieżle.
Byli to dobrzy fachowcy, ale byli to i panowie. Oni decydowali jakich ludzi przyjšć na kampanie cukrownicza do Cukrowni. Trzeba się było nisko kłaniać aby otrzymać pracę na te półtora miesišca. Mieszkali oni na tak zwanej Osadzie w budynkach drewnianych – własnoœć Cukrowni. Mieli oni prawo do przetrzymywania przez cały rok w fabrycznej oborze dwie krowy. Pastuchów do krów opłcała Cukrownia. To był ich przywilej.
Na terenie klemensowa była czteroklasowa szkoła powszechna.
Do wyższych klas dzieci pracowników były dowożone brekiem do Szczebrzeszyna. Cukrownia miała własnš orkiestrę, mundury i dyrygenta. Przeważnie œwięta państwowe obchodzone były z wielkš paradš. Charakterystycznym było to, że Cukrownia i budynki towarzyszšce były wybudowane z kamienia – opoka – ciosanego na jeden wymiar. Tak samo wybudowany był młyn wodny napędzany turbinš w Szczebrzeszynie.

Obok Cukrowni była cegielnia z murowanym bardzo wysokim kominem, zatrudniajšcakilkanaœcie osób.

Na horyzoncie widoczna jest miejscowoœć Michalów z parkiem okalajšcym Pałac Zamoyskich. Hrabina prowadziła tam dla biednych i bezrobotnych kuchnię głodowš.

Z południowej strony Szczebrzeszyna w odległoœci około trzech kilometrów jest stacja PKP Szczebrzeszyn oraz Fabryka Kalafonii i terpętyny. Fabrykę tš pobudował inżynier chemik Waligora. Przyjechał on na ten teren z Galicji.
Z tamtšd przywiózł sobie pracowników dla obsadzenia ważniejszych stanowisk i rozruchu fabryki. Pracowników tych potocznie w naszym œrodowisku zwano – Galicjakami. Inzynier Waligóra był pierwszym człowiekiem w naszy okolicy który w niedzielę przyjechał z całš rodzinš do koœcioła własnym samochodem. Były też dwa motocykle – Sokoły- własnoœć pracowników Cukrowni.

Nadszedł rok 1939. Wiosnš zazieleniły się pola i drzewa. Nastšpiła zmiana na stanowisku burmistrza. Został nim p. Franczak. Zaczęły się nowe porzšdki.
Naprawiano zgodnie z zarzšdzeniem płoty, bielono kominy na budynkach, zwożono materiał i rozpoczęto brukowanie placu wokół Ratusza. Był to twardy kamień brukarski. W rynku, wzdłuż ulicy Zamojskiej wykonwno dwa trawniki z rabatami z róż, przy których postawiono żelazne ławki i kosze na œmiecie.
Mimo tych pozytywnych zmian, starsi ludzie zaczęli dostrzegać jakieœ niepokojšce zjawiska na niebie, anomali w przyrodzie. Wycišgano różne pisma prorocze, przepowiednie Michaldy, porównywano, tłumaczono na swój sposób. Wzrastał strach i podniecenie w Narodzie. Aż w niedzielę, po sumie, odezwał się koło Ratusza miejski bęben.
Naród w okolicy był pobożny, w koœciele było pełno wierzšcych, tak po nabożeństwie wszyscy szli pod Ratusz na wezwanie.
Na schodach Ratusza stał Burmistrz, witajšc zebranych i rozpoczšł wiec. ..
Hitler chce korytarz, to znaczy chce odsunšc Polskę od morza. My na to nie pozwolimy. Jesteœmy silni, zwarci i gotowi. Nie pozwolimy sobie odebrać nawet piędzi ziemi. Zrobił się krzyk – precz z Hitlerem. Podnoszono zaciœnięte pięœci. Zobowišzano się zrobić zbiórkę pieniędzy na zakup : karabinów maszynowych, czołgów, samolotów, na dozbrojenie armii. Postanowiono zbierać złom dla przemysłu zbrojeniowego. Na zakończenie odœpiewano hymn Narodowy i ludzie bojowo nastawieni rozeszli się do domów.

W tym roku Swięto Trzeciego Maja obchodzone było bardzo uroczyœcie. W pochodzie brały udział szkoła Powszechna, Gimnazium, organizacjE: Sokół, Strzelecka, Rzemiosło i Kupcy.
Pochód po Mszy œw. Zatrzymał się koło Ratusza, gdzie wysłuchano okolicznoœciowo-politycznego przemówienia jednego z nauczycieli – pana Bohuna, następnie skierował się na plac obok boiska sportowego – Sokół. Tam Burmistrz wmurował kamień węgielny pod budowę hali sportowej dla organizacji – Sokół. W tym pochodzie przygrywała orkiestra Cukrowni Klemsnsów.

Ostatnim œwiętem państwowym w wolnej ojczeżnie było œwięto Morza. W Cukrowni wykonano model okrętu wojennego, który przemieszczał sie na kołach. Załogę okrętu tworzyły dzieci w marynarskich mundurkach. Podczas wiecu otwrcie zaczęto mówić o wojnie z Niemcami. Na rynku spalono manekin Hitlera.
W połowie lipca nastšpił pobór rezerwistów do wojska. Rozpoczęły się na naszych terenach manewry wojskowe jednostek stacjonujšcych w Zamoœciu. Cieszyła ta Polska siła wojskowa. Przez miasto przechodziły różne oddziały wojskowe.
Sprzęt był całkiem nowy. Wszystka broń oksydowana. Pokrowce, kabury, siodła, kamasze, saperki z żółtej nowej skóry. Wszystko na medal. Atmosfera wœród ludzi była wspaniała.
W tych manewrach brała udział rezerwa naszego miasta, jak również kilku naszych chłopców było w służbie czynnej. Witano ich radoœnie kwiatami. Mimo tajemnicy wojskowej, rozeszła się wiadomoœć, że manewry zostały skrócone z powodu pogarszajšcej się sytuacji politycznej. Sšsiada syn Oleœ wpadł się pożegnać z rodzinš, gdyż ze swojš radiostacjš wyjeżdżał na zachodniš granicę.

Z poczštkiem sierpnia zmobilizowani zostali oficerowie i podoficerowie rezerwy. Wszyscy chodzili w mundurach żegnajšc znajomych i rodziny. Z ulicy Trębackiej dwóch braci Złomańców szło do wojska z własnymi końmi. Szpital zaczšł organizować szkolenie młodych pabienek na sanitariuszki. Zaczęto kopać schrony przeciw-lotnicze.

W mieœcie pojawiły się wojskowe patrole. Ich zadaniem było pilnowanie w mieœcie porzšdku społecznego i wyłapywanie niemieckich szpiegów. Patrole na karabinach miały pozakładane bagnety. Za cmentarzem był okopany karabin maszynowy, który miał bronić miasto przed atakami samolorów niemieckich. W połowie sierpnia emocje wojenne opadły. Wszystko było do wojny przygotowane, a tu zapadła cisza.

Do Zamoœcia przyjechał jakiœ minister. W defiladzie przed nim przemaszerował mały oddział wojska no i dzieci ze szkół. Nawet ze Szczebrzszyna starsze klasy mimo wakacji pojechały na to spotkanie. Społeczeństwo z rozczarowaniem przyjmowało polityczny przebieg toczšcych się spraw.

Byliœmy tak bojowo nastawieni i pewni zwycięstwa, a tu cisza.

Nadszedł dzień 1 wrzeœnia 1939 roku. Z samego rana dał o sobie znać miejski bęben. Urzędnik z Magistratu – garbaty Romcio Niedżwiecki ogłosił że Polska bez wypowiedzenia wojny została zaatakowana przez wojska niemieckie.
Zarzdzono by na każdej posesji był zgromadzony piach, w pojemnikach woda i sprzęt do szybkiego gaszenia pożarów. Szyby w oknach i oszklonych drzwiach miały być zabezpieczone przez naklejenie krzyżowo papierowych pasów. Miało to chronić przed odpryskami szkła. Straż pożarna pełniła całodobowe dyżury w swojej remizie strażckiej.
Z otwartego okna dentysty Sztrajchera słychać było zapowiedż radiowš. Ogłaszam alarm lotniczy dla miasta Warszawy. To była już wojna.......

POWRÓT