แนวทางจัดการด้านอนามัยสิ่งแวดล้อมในภาวะภัยพิบัติ

(Environmental Health Management in Natural Disasters)

ผศ. ชลาศัย ห่วงประเสริฐ

 

 

1. วงจรการจัดการภัยพิบัติ ( disaster management cycle)

             ภัยพิบัติโดยธรรมชาติ เป็นสิ่งที่ขัดขวางทำลาย การพัฒนาอย่างยั่งยืนไม่แพ้ ภัยก่อการร้าย (terrorism) และภัยมลพิษต่างๆ

การจัดการภัยพิบัติต่างๆแต่เดิมมักทำแต่เรื่องการแก้ไข ให้ความช่วยเหลือผู้ประสพภัย หรือการเร่งตอบสนอง(emergency response)

เป็นส่วนใหญ่ ทำให้เกิดปัญหาอื่นๆผสมมาด้วย เช่น การช่วยเหลือขาดประสิทธิภาพ ของที่ให้มาช่วยขาดคุณภาพก่อปัญหาใหม่ใหญ่หลวงได้

ดังนั้นแนวคิดใหม่ในเรื่องการจัดการภัยพิบัติ จึงต้องการให้จัดตามแนวคิดแก้และป้องกันปัญหาด้วยกันในลักษณะเป็นการบูรณาการองค์

ประกอบปัจจัยแห่งการช่วยเหลือให้เป็นองค์รวมร่วมมือกับแท้จริงมากขึ้น มีการวางแผนรองรับแต่ก่อนเกิดภัย (pre-disaster planning) ได้แก่กิจกรรม

การป้องกันและบรรเทาล่วงหน้า(prevention&mitigation) ผสานไว้ในแผนพัฒนาอย่างยั่งยืนที่มีทำไว้อยู่ทุกท้องถิ่น ตามด้วยแผนการเตรียมพร้อมเผชิญ

ภัย ( preparedness) และแผนจัดระบบเตือนภัย (warning system) พร้อมการฝึกปฏิบัติการตามแผนเพื่อประเมินการรับมือเป็นระยะๆ มีการเตรียมจัดทำ

แผนที่ความเสี่ยงให้รู้สภาพและจุดเสี่ยง และจุดปลอดภัย (rally point)เพื่ออพยพมาตั้งหลัก( evacuation)เมื่อภัยมาถึงจริง  หลังจากนั้นจึงเป็นเรือเร่ง

ตอบสนองช่วยเหลือ(emergency response) ซึ่งทำไปพร้อมกับการประเมินสภาพปัญหาและความต้องการอย่างเร่งด่วน (rapid assessment) และ

ระดมความช่วยเหลือเพิ่มเติมจากส่วนที่เตรียมไว้ไม่พอให้ทันกาลยิ่งขึ้น โดยเฉพาะเรื่องปัจจัยดำรงชีวิตสำหรับผู้ประสบภัย บ้านพักชั่วคราว อาหาร

เครื่องนุงห่ม การรักษาพยาบาล น้ำดื่มสะอาด และการสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อม  ทุกระยะแห่งการจัดการควรเชื่อมสัมพันธ์เพื่อให้การเฟื้นฟู (recovery /

Rehabilitation) ดำเนินการสำเร็จรวดเร็ว กลับสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน( sustainable development )ตามเดิม

 

2.  จัดการด้านทรัพยากรกลุ่มช่วยเหลือ

                -  หน่วยงานต่าง ๆ

                -  อาสาสมัคร

                -  เจ้าหน้าที่ท้องถิ่น

                -  มูลนิธิต่าง ๆ

โดยระบุ ชื่อ-ที่อยู่-โทรศัพท์-ช่องทางติดต่อกันอย่างชัดเจน

-          กองอำนวยการของฝ่ายช่วยเหลือต่าง ๆ

-          ประสานงานระหว่างกองอำนวยการ

-          มีลำดับ-เชื่อมโยงระหว่างผู้อำนวยการและประสานงานอย่างมีแผนเพื่อขจัดความสับสน

-          ตั้งศูนย์ให้คำปรึกษาด้านสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อมในภาวะฉุกเฉิน  24  ชั่วโมง        เพื่อให้คำปรึกษาแก่เจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานและประชาชน

3.  ประเมินความต้องการช่วยเหลือเฉพาะหน้า  และบริการสาธารณะที่ถูกทำลาย เพื่อทราบถึงขนาดความต้องการ

4.  จัดสรรทรัพยากรและบริการช่วยเหลือ

      บริการด้านสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อม

                4.1  น้ำดื่มสะอาด  ระยะแรกต้องการใช้น้ำดื่มที่มั่นใจว่าสะอาดสำเร็จ  คือ น้ำดื่มบรรจุขวด ขนาดที่สะดวกเหมาะแก่การใช้ดื่ม   ขวดเล็กหรือขนาดถ้วย  จำนวนมาก

                                หน่วยการจ่ายน้ำที่สะอาดแก่ประชาชนและเจ้าหน้าที่ผู้มาช่วยเหลือควรอยู่นอกพื้นที่แต่ไม่ห่างจนเกินไป  โดยมีพาหนะเช่น  รถบรรทุกหรือปิคอัพ  สามารถวิ่งระยะทางใกล้เข้าบริการ

                                พื้นที่ข้างเคียงเหมาะจะเป็นกองอำนวยการจัดจ่ายน้ำที่สะอาด

                                หน่วยราชการที่มีรถบรรทุกน้ำ  เตรียมพร้อมเสมอเหมือนกรณีเพลิงไหม้

 

                4.2  น้ำใช้เพื่อความสะอาด  ควรใช้รถบรรทุกน้ำประปาจากอำเภอข้างเคียง  หรือหมู่บ้านข้างเคียงเข้าช่วยเหลือโดยมีผู้อำนวยการขนน้ำสะอาดที่คอยเช็คเรื่องความสะอาดและปลอดภัย  คือ ต้องประกันได้ว่า นำน้ำจากแหล่งน้ำสะอาดมาบริการ

                                เน้นว่าให้มีน้ำเพื่อความสะอาดให้พอเพียงเพราะว่าจะช่วยป้องกันการเกิดโรคติดเชื้อทางเดินอาหารและให้สุขศึกษาแก่ประชาชน  เรื่อง การล้างมือให้สะอาดและชำระล้างสิ่งของ ภาชนะบรรจุอาหาร จาน ชาม เป็นต้น ให้สะอาด

                4.3  อาหาร-ระยะแรกควรเน้นเรื่องอาหารกระป๋องที่ปลอดภัยเท่านั้น  เพื่อตัดปัญหาการปรุงซึ่งอาจมีการปนเปื้อน  ไม่สะอาด  จากคนปรุงและอุปกรณ์ภาชนะ

                                 -ระยะถัดไปหลังจากที่ผู้ประสบภัยกลับสู่ที่อยู่อาศัย หรือมีการปรุงอาหารบริโภคกัน  ไม่ว่าจะปรุงเพื่อบริโภคกับคนกลุ่มเล็กหรือกลุ่มใหญ่  ต้องใช้สุขศึกษา  เรื่อง ความสะอาดคือ  ใช้น้ำสะอาด  ล้างภาชนะ

·  คนสะอาด  ล้างมือ

·  ปรุงสะอาด  สุกทั่วถึงสำคัญมาก

·  เก็บสะอาด  ป้องกันแมลง  สัตว์นำโรค

·  กินให้หมด  คือ จะได้หมดปัญหาเรื่อง เก็บอาหารไว้กิน  ถ้าเก็บควร

     เลือกชนิดอาหารที่ไม่เสี่ยงต่อการบูด

·  สภาพแวดล้อมบริเวณปรุงให้สะอาดให้มีภาชนะรองรับขยะ เศษอาหาร

     และมีฝาปิด  หรือถุงขยะมัดปากถุง

                4.4  ส้วมสะอาด  คือ ให้ถ่ายในส้วมป้องกันการแพร่กระจายโรค  ซึ่งต้องระวังการแพร่กระจายจาการทิ้งสิ่งชำระ  หลังใช้ส้วม  หรือถ้าใช้น้ำชำระก็ต้องมีน้ำล้างมือ  รักษาความสะอาด  ข้อนี้สำคัญต่อ การป้องกันโรคติดเชื้อทางเดินอาหารมาก

                4.5  ขยะมูลฝอยของเสียในพื้นที่หลังน้ำท่วม  ย่อมมีของเสียจากทะเลขึ้นมาบนบกด้วยและของเสียจากบกลงสู่ทะเล  เพื่อน้ำทะเลพักขึ้นท่วมและกวาดทุกอย่างลงจึงเป็นการละเลงทุกอย่างลงบนพื้นผิวบริเวณกว้างบ่อน้ำใต้ดินย่อมถูกปนเปื้อนด้วยของเสีย  ซึ่งอาจเป็นทั้งเชื้อโรคและสารพิษต่าง ๆ รวมทั้งของมีคมต่าง ๆ ที่เมื่อบาดเป็นแผลแล้วจะเกิดติดเชื้อทางแผลได้

               

                วิธีการจัดการควรแยกบริเวณปนเปื้อนเป็นโซน ๆ และกันไม่ให้ประชาชนเข้าค้นหาสิ่งของแต่ถ้าจำเป็นควรใส่ถุงมือและสวมชุดป้องกันใส่รองเท้าบูท  หรือหาทางป้องกันการเกิดบาดแผลหรือการสัมผัสกับขยะด้วย

                                -ทีมอาสาสมัครเก็บกวาดขยะมูลฝอย ก็สวมชุดป้องกันครบถ้วน

                                ฉะนั้นควรขอบริจาคถุงมือยางหนา  และรองเท้าบูทจำนวนมาก

                                -ที่รองรับมูลฝอยเพื่อเก็บขน  เป็นไปตามมาตรฐานปฏิบัติงานปกติทาง

                              เทศบาล

                                -ควรหลีกเลี่ยงการกองสุมขยะแล้วเผาในที่กลางแจ้ง ถ้าจำเป็นต้องมี

                              ผู้ดูแลใกล้ชิดป้องกันเพลิงไหม้เป็นปัญหาใหญ่ถัดไปอีก

            5.   สิ่งแวดล้อมในที่พักอาศัยปลอดภัยและสะอาด 

                                เมื่อกลับเข้าบ้าน  ตรวจดูสภาพพร้อมระวังอุบัติเหตุอันตราย  เพราะบ้านอาจไม่แข็งแรงดังเดิม  ระวังเรื่องไฟฟ้าช็อต  เพราะผ่านน้ำท่วม  ศูนย์ช่วยเหลือฟื้นฟูควรส่งช่างไฟฟ้าดูแลทั้งระบบปลอดภัยและให้คำแนะนำชาวบ้าน  เรื่องความปลอดภัยด้านไฟฟ้าในบ้าน

                                บ้านสะอาดต้องมีน้ำดื่มน้ำใช้สะอาด มีส้วมและรองรับขยะมิดชิดพอสมควรแก่ฐานะ   มีครัวที่สะอาดพร้อมที่เก็บอาหารมิดชิดจากแมลงและสัตว์ที่อาจนำโรค

                                ความสะอาดทั่วไปจากพื้นบ้าน  ใต้ถุนบ้านและบริเวณโดยรอบควรค่อย ๆ เพิ่มภาระในก็เก็บกวาดรักษาความสะอาดจนปกติ

6.       การควบคุมป้องกันแมลงสัตว์แทะ  และสัตว์ร้ายเนื่องจากผ่านน้ำท่วม    อาจมีน้ำขังหลายบริเวณ  ยุงจะชุม  อาจนำโรคไข้เลือดออก ดังนั้นการนอนในมุ้งหรือบริเวณที่ป้องกันยุงได้  จะช่วยป้องกันโรคที่นำโดยยุงได้  แต่กรณีใช้ธูปกันยุงต้องระมัดระวังไฟไหม้  และสูดกลิ่นไอให้เกิดการแพ้หรือเป็นพิษขึ้นได้

      ถังขยะ  เศษอาหารต้องมิดชิดไม่เช่นนั้นจะเป็นแหล่งเพาะพันธ์  หรือชักนำมาซึ่งแมลง  และสัตว์อื่น ๆ

                       แมลงวันจะชุกชุมมากภายใน2สัปดาห์ ควรรีบป้องกันและกำจัดที่แหล่ง

 

 

                7.  สรุป  เน้นเรื่องที่ต้องช่วยเหลือในระยะฉุกเฉิน

                                1.       น้ำดื่มสะอาด  น้ำขวด  ไม่ใช้ภาชนะร่วมกัน

                                2.       น้ำใช้เพื่อรักษาความสะอาด  ล้างมือ ประปาฉุกเฉิน

                                3.       อาหารปลอดภัย  อาหารกระป๋อง

                                4.       การกำจัดอุจจาระและล้างมือสะอาด

                                5.       ขยะมูลฝอยของเสียอันตราย เก็บกวาดขนหรือกองเผาฆ่าเชื้อด้วย 

          การฝังต้องลึกและกลบทับพอเพียง

6.           แมลง/สัตว์นำโรค  ป้องกันยุงกัดขจัดโรคไข้เลือดออก

7.           การฆ่าเชื้อบริเวณที่มีกิจกรรมเกี่ยวกับศพและการขนย้ายที่ถูกต้อง

8.           ระดมจัดการหาดสาธารณให้สะอาดโดยเฉพาะบริเวณที่ปกติน้ำเค็มท่วมไม่ถึง

9.           เตรียมน้ำยาฆ่าเชื้อ  น้ำยาดับกลิ่น  คลอรีน  ปูนขาวให้พอเพียง

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ภาควิชาวิทยาศาสตร์อนามัยสิ่งแวดล้อม

คณะสาธารณสุขศาสตร์  มหาวิทยาลัยมหิดล

 โทร.0 – 2354 – 8525  โทรสาร. โทร.0 – 2354 – 8525