|
|
 |
|
Seria wydawnicza EUKRASIA Vol.7 Midwifery: Many Aspects of the Profession |
| Home >> Spis treści (vol.7) |
| Aby cytować ten artykuł (To cite this article): Rozmus-Warcholińska W., Skrzypilec V., Drosdzol A., Nowosielski K., Fitoestrogeny [w:] Niebrój L., Kosińksa M. (red.), Położnictwo: profesja o wielu aspektach, Katowice: Wyd. ŚAM 2004, s. 83-89 |
|
Hormonalna Terapia Zastępcza Szacuje się, że w Europie około 10–35% kobiet w wieku postmenopauzalnym stosuje hormonalną terapię zastępczą (HRT), w USA około 40%, natomiast w Polsce 3–9%. Jednak połowa z nich przerywa ją po około roku, często z powodu efektów ubocznych, takich jak nieprawidłowe krwawienia, bolesność i obrzmienie piersi, nudności, nasilenie migreny, przebarwienia skórne po ekspozycji na słońce, miejscowe reakcje alergiczne, wzdęcia, bóle w nadbrzuszu. Wiele kobiet obawia się również potencjalnego zwiększenia się ryzyka wystąpienia raka piersi i macicy [8,15,26,30,31]. Hormonalna terapia zastępcza jest jednym ze sposobów poprawy jakości życia kobiet. Dawki hormonów stosowane w HRT są obniżane, aby przy najlepszym efekcie terapeutycznym zmniejszyć liczbę ich objawów ubocznych, których dotąd pacjentki się obawiały, tj.: otyłość, zakrzepica, zagrożenie nowotworowe. Jednak wiele kobiet szuka alternatywy dla HRT i być może staną się nią estrogeny roślinne. Fitoestrogeny Naukowcy zainteresowali się tymi związkami w wyniku obserwacji, iż japońskie kobiety, których dieta jest bogata w soję (czyli o dużej zawartości izoflawonów – fitoestrogenów), doświadczają dużo mniej objawów menopauzy niż kobiety zachodnie, które spożywają niewiele pokarmów zawierających naturalne estrogeny [18]. Dla kobiet, które szukają naturalnego środka rozwiązującego problem menopauzy, są one ważną alternatywą. Ponadto sądzi się, że fitoestrogeny stosowane przewlekle zmniejszają ryzyko niektórych chorób nowotworowych (raka piersi, jelita, prostaty) [7,14,20,21,23] oraz sercowo-na-czyniowych [3,19,25,29]. Ich głównym źródłem są m.in.: soja, siemię lniane, nasiona granatu, wino czerwone, koniczyna, sasanka łąkowa, jaskółcze ziele, liście marchwi, odmiany rzewienia, pluskwica europejska (Cimicifuga racemosa), rabarbar ogrodowy. Wiele roślin, owoców i ziół wykazuje działanie estrogenopodobne, substancje roślinne podobne do estronu i 17β-estradiolu znajdują się również w czosnku, cebuli, kawie, herbacie, nasionach lnu, sezamu (tab. I). Tabela I. Niektóre rośliny będące źródłem fitoestrogenów [31]
Do tej pory zidentyfikowano wiele klas fitoestrogenów, m.in. lignany, izoflawony, flawony, kalkony, diterpenoidy, triterpenoidy, kumaryny, acykliki. Spośród nich dwoma najlepiej poznanymi i poddanymi największej liczbie badań są izoflawony i lignany [2]. Poszczególne klasy fitoestrogenów znajdują się w mniejszych lub większych ilościach w większości roślin. Każdej z poszczególnych klas można przyporządkować rośliny, w których dany rodzaj fitoestrogenów występuje szczególnie obficie. Przykładowo za główne źródło lignanów uważa się zboża, ziarna kawy są bogate w diterpenoidy, natomiast dużą koncetracją izoflawonów charakteryzują się ziarna soi, szpinak i koniczyny [2,31]. Ciekawymi pod względem zawartości fitoestrogenów roślinami są wspomniane już Cimicifuga racemosa oraz czerwona koniczyna, zawierające wiele fitohormonów, w tym cztery izoflawony: genisten, daidzein, biochanin oraz formononetin. Przypisuje się im korzystne działanie na stan zdrowia kobiet [2,22,26]. Cimicifuga racemosa jest od dawna stosowanym środkiem leczniczym wśród plemion zamieszkujących Amerykę Północną, tj.: Cherokee, Delaware, Iroquois i Micmac. Wykorzystywano jej właściwości uspokajające i przeciwbólowe, podawana była w formie wywarów jako środek przeciwbólowy przy porodach czy bolesnych miesiączkach [2]. Działanie wyciągu jest wypadkową aktywności poszczególnych jego składników: glikozydów triterpenoidowych i ich aglikonów. Zalety preparatów Cimicifuga racemosa to skuteczność w łagodzeniu objawów związanych z menopauzą oraz bezpieczeństwo stosowania. Przeznaczone są dla pacjentek o słabych lub umiarkowanie nasilonych objawach menopauzy jako lek pierwszego wyboru, dla kobiet, u których istnieją przeciwwskazania bezwzględne i względne do stosowania hormonalnej terapii zastępczej oraz dla tych, które preferują terapię środkami pochodzenia naturalnego. Fitoestrogeny mają budowę podobną do żeńskich estrogenów wydzielanych przez jajnik. Fitoestrogenom przypisuje się zarówno in vivo, jak i in vitro działanie agonistyczne lub antagonistyczne względem estrogenu [29]. Spośród wszystkich fitohormonów izoflawony mają najsilniejsze działanie estrogenne. Siła działania hormonalnego fitoestrogenów wyznaczona za pomocą biologicznych testów z użyciem hodowli komórek błony śluzowej macicy w stosunku do siły działania 17β-estradiolu przyjętej do celów porównawczych jako 100 wynosi odpowiednio: dla genisteiny 0,084; daidzeiny 0,013; koumestrolu 0,202; equolu 0,061. Chociaż działanie to nie jest tak silne, jak 17β-estradiolu, to wśród populacji, której dieta jest bogata w rośliny strączkowe i jarzyny, ilość izoflawonoidów w organizmie może być tysiąc razy większa od ilości steroidowych estrogenów. Podobnie jak syntetycznie otrzymani antagoniści estrogenu – tamoxifen i raloxifen – izoflawony charakteryzują się wybiórczością tkankową w swoim agonistycznym i antagonistycznym działaniu. Substancje aktywne ekstraktu Cimicifuga racemosa zmniejszają wydzielanie LH z przedniego płata przysadki, z czym przypuszczalnie związane jest ich „estrogenopodobne” działanie [2,29,31]. Działając modulująco na przysadkę mózgową i podwzgórze opóźniają wystąpienie piku FSH, LH i TSH. Związane z tym jest wydłużenie czasu trwania fazy wzrostowej oraz luteinowej cyklu miesiączkowego. Fitoestrogeny a objawy wypadowe Przeprowadzono wiele doświadczeń badających wpływ izoflawonów na najczęstszy symptom menopauzy, tj.: napadowe zaczerwienienia twarzy. Liczne wyniki badań dotyczące grupy fitoestrogenów wykazują pozytywne efekty w walce z tymi symptomami, niektóre jednak zaprzeczają ich pozytywnemu działaniu [24,32–34]. W badaniach Daibera w przebiegu 12-tygodniowego leczenia wyciągiem z Cimicifuga racemosa zaobserwowano obniżenie wartości wskaźnika menopauzalnego Kuppermana [11] (ryc. 1). W swoich badaniach Dueker wykazała obniżenie stężenia LH w osoczu, co pośrednio miałoby łagodzić uderzenia gorąca [6,11,13,19]. Natomiast Ginsburg i Prelevic oraz Whitten i Naftolin nie zauważyli u kobiet zachodnioeuropejskich, stosujących dietę bogatą w roślinne estrogeny, znaczącego zmniejszenia się dolegliwości naczynioruchowych [17,35]. Na podstawie wyników badań Germaina nie stwierdzono istotnych różnic w występowaniu objawów naczynioruchowych u kobiet po menopauzie stosujących dietę bogatą lub ubogą w izoflawony [16]. W innym badaniu również udowodniono, że nie ma znaczącej różnicy pomiędzy grupą, której przez trzy miesiące podawano ekstrakt z czerwonej koniczyny, a grupą przyjmującą placebo. Uzyskane dane potwierdzały jednak, że istniała istotna korelacja pomiędzy redukcją częstotliwości występowania zaczerwienień twarzy a ilością wydalanych wraz z moczem izoflawonów. U wszystkich badanych, u których ilość wydalanych z moczem izoflawonów była większa niż 2 mg dziennie odnotowano większą niż u grupy kontrolnej zmianę w częstotliwości zaczerwienień twarzy [4]. Oznacza to, że wraz ze wzrostem ilości przyjmowanych izoflawonów może nastąpić redukcja częstotliwości dolegliwości naczynioruchowych.
Ryc. 1. Spadek wartości wskaźnika menopauzalnego Kuppermana w przebiegu 12-tygodniowego stosowania wyciągu z Cimicifuga racemosa (wg W. Daibera), [11]. W badaniach Vorberga wykazano skuteczność wyciągu z Cimicifuga racemosa w zespole zaburzeń menopauzalnych związanych ze sferą emocjonalną – malał stopień niezadowolenia, depresji i zmęczenia, a wzrastała chęć do podjęcia aktywności oraz poprawiał się nastrój (na podstawie skali POMS – Profil of Mood States) [33]. Wyciąg eliminował również bezsenność, nadmierną wrażliwość i kłopoty z koncentracją. Fitoestrogeny a nowotwory sutka Przegląd klinicznych i epidemiologicznych danych sugeruje, iż izoflawony mogą mieć antykancerogenne działanie. Kobiety azjatyckie 5-krotnie rzadziej chorują na raka sutka niż Europejki czy Amerykanki [21]. Niestety, dieta zachodnioeuropejska uboga w białko soi, owoce i warzywa nie dostarcza wystarczającej ilości roślinnych estrogenów (tab. II–III). Mając zatem na uwadze profilaktykę schorzeń sutka, należałoby już u dziewczynek w okresie pokwitania propagować dietę bogatą w białko sojowe. Niektóre doświadczenia dowodzą, że fitoestrogeny mogą redukować ryzyko wystąpienia raka piersi, a nawet działają prewencyjnie. Dotyczy to głównie kobiet z licznymi czynnikami ryzyka, takimi jak: siedzący tryb życia, otyłość czy stosowanie używek [26,31]. Dane epidemiologiczne wskazują, że w populacjach kobiet z wysokim spożyciem izoflawonów ryzyko raka sutka jest dużo mniejsze niż w przypadku kobiet japońskich i chińskich, których dieta zmieniła się po emigracji do USA lub Europy Zachodniej [36]. Badania kliniczne przeprowadzone przez Ingrama i wsp. potwierdzają, że u kobiet wydalających z moczem dużą ilość izoflawonów ryzyko raka piersi ulega zmniejszeniu [1,21]. Ponadto wydaje się, że izoflawony mogą działać antyestrogennie, konkurując z estradiolem o miejsca wiązań, przez co hamują rozwój zależnych od tego hormonu komórek. Dodatkowo mogą stymulować SHBG w wątrobie, redukując w ten sposób ilość wolnego estradiolu w surowicy [2,6]. Tabela II. Regionalne różnice w spożyciu i źródłach białka [1,18]
Tabela III. Średnie spożycie izoflawonów (mg/dzień) [1,18]
Fitoestrogeny a endometrium Nie ma w piśmiennictwie jednoznacznych wyników badań omawiających wpływ fitoestrogenów na endometrium u kobiet. Większość analiz sugeruje jednak korzystny wpływ roślinnych estrogenów w profilaktyce tych nowotworów [7,14,20,23]. W badaniach Stolla w przebiegu stosowania wyciągu z Cimicifuga racemosa w obrazie cytologicznym nabłonka pochwy nastąpiła zmiana stopnia proliferacji komórek z przypodstawnych i pośrednich w kierunku komórek zewnętrznych [28]. Taka zmiana proporcji tychże komórek mogłaby zapobiegać, a nawet redukować zmiany zanikowe w obrębie narządu rodnego. Fitoestrogeny a układ sercowo-naczyniowy W metaanalizie przeprowadzonej przez Andersona i wsp. na podstawie 38 publikowanych prac wykazano, że u kobiet spożywających produkty soi nastąpiło zmniejszenie stężenia cholesterolu we krwi o 9,3%, frakcji LDL o 12,9%, a trójglicerydów o 10,5%. Nie zauważono jednak zmian w stężeniu frakcji HDL [3]. Cassidy i wsp. również odnotowali zmniejszenie stężenia całkowitego cholesterolu u kobiet w okresie menopauzy spożywających codziennie 60 mg produktów soi [5]. Jednakże według Simonsa i wsp. nie można mówić o korzystnych zmianach w parametrach gospodarki lipidowej u pacjentek po menopauzie z prawidłową cholesterolemią [25]. Uznanie przez amerykańską agencję Food and Drug Administration działania kardioprotekcyjnego roślinnych estrogenów, obserwowane głównie u Azjatek i wegetarianek, przyczyniło się w 1999 roku do rekomendacji diety bogatej w fitoestrogeny jako czynnika redukującego ryzyko zachorowania na chorobę wieńcową serca i miażdżycę naczyń krwionośnych. Fitoestrogeny a osteoporoza Dane dotyczące wpływu spożycia fitoestrogenów na tkankę kostną są bardzo skąpe. Przykład Azjatek, których dieta jest bogata w fitoestrogeny, dowodzi, że związki te mogą powodować wzrost gęstości tkanki kostnej i zmniejszać częstość złamań osteoporotycznych [10]. Wykazano również większą gęstość mineralną oraz wytrzymałość mechaniczną kości u kobiet w krajach basenu morza Śródziemnego, których dieta zawiera dużo fitoestrogenów. W badaniach wśród kobiet po menopauzie, które spożywały 60 mg białka sojowego dziennie, wykazano po 6 miesiącach takiej diety remineralizację i wzrost gęstości mineralnej kośćca, podobne wyniki otrzymano także u kobiet, które stosowały w diecie pieczywo wzbogacone ziarnem sojowym [12,37]. Rezultaty badań Somekawy i wsp. również potwierdzają korzystny wpływ fitoestrogenów, który polega na zapobieganiu utracie masy kostnej, hamowaniu resorpcji i wzroście mineralizacji tkanki kostnej u kobiet w okresie menopauzy [27]. Jednakże, mimo wszystkich obiecujących wyników dotyczących wpływu roślinnych estrogenów na tkankę kostną u kobiet po menopauzie, stosując u pacjentki jedynie fitoestrogeny bez klasycznej HRT, należy co 2–3 lata oceniać gęstość mineralną kości. Podsumowanie North American Menopausal Society stwierdziło, że w celu redukcji stężenia cholesterolu we krwi należałoby spożywać 50 mg izoflawonów dziennie, 40–80 mg, aby wzmóc ochronne działanie na naczynia krwionośne, 50 mg korzystnie wpływa na kości, natomiast 40–80 mg pozwoli złagodzić objawy wypadowe [9]. Epidemiologiczne badania sugerują, że zażywanie izoflawonów może również chronić przed chorobą nowotworową. Ponadto izoflawony wykazują mało efektów ubocznych i nie wpływają na proliferację komórek nabłonkowych sutka oraz endometrium. W wielu opracowaniach podkreślano także pozytywny wpływ fitoestrogenów na symptomy menopauzy, takie jak klimakteryczne zaczerwienienia twarzy czy zaburzenia emocjonalne. Jednakże nadal nie do końca wiadomo, czy za te działanie zdrowotne odpowiedzialne są tylko izoflawony czy też cała dieta, której są częścią. Opinia North American Menopausal Society potwierdza, że spożywanie soi i jej produktów przynosi istotne korzyści zdrowotne [9,22]. Przegląd piśmiennictwa uzmysławia jednak, jak wiele istnieje wciąż sprzecznych opinii, wyników badań i mało przekonujących dowodów na tak wielostronnie korzystne działanie izoflawonów. Najprawdopodobniej wynika to z niejednorodności badanego materiału; spożywania nie tylko soi, lecz także jej sfermentowanych i niesfermentowanych produktów czy też diety jedynie wzbogaconej o izoflawony. Wydaje się, że należy przeprowadzić dodatkowe, zakrojone na szeroką skalę kliniczne badania w celu ostatecznego określenia przydatności omawianych związków w leczeniu objawów menopauzy jako alternatywnej monoterapii lub też wspomagania leczenia przy stosowaniu klasycznej hormonalnej terapii zastępczej. Bezpieczne i efektywne alternatywy dla HRT, które skutecznie eliminowałyby symptomy menopauzy, a równocześnie poprawiały stan układu kardiowaskularnego i zmniejszały szybkość oraz stopień utraty masy kości, z pewnością zostałyby przyjęte przez pacjentki i lekarzy z radością. Obecnie istnieje już wiele przesłanek pozwalających sądzić, że fitoestrogeny, a zwłaszcza izoflawony, mogłyby być taką opcją. Kobietom, które nie chcą zażywać estrogenu, spożywanie pokarmów bogatych w izoflawony i ich preparatów może przynieść wiele korzyści, jednakże wydaje się, że nie może to stanowić jedynej terapii dla pacjentek, u których wymagana jest estrogenoterapia. PIŚMIENNICTWO [1] Adlercreutz H., Honjo H., Higashi A.: Urinary excretion of lignans and isoflavonoid phytoestrogens in Japanese men and women consuming a traditional Japanese diet, Am. J. Clin. Nutr. 1994, 60, 341–345. – [2] American Herbal Pharmacopoeia and Therapeutic Compendium, Cimicifuga racemosa, Standarst of Analysis, Quality Control and Therapeutics, 2002. – [3] Anderson J.W., Johnstone B.M., Ciik Newel M.L.: Meta-analysis of the effects of oy protein intake on serum lipids, N. Engl. J. Med. 1995, 333, 276–282. – [4] Baber R.J., Templeman C., Morton T. et al.: A randomised placebo controlled trial of an isoflavone supplement and menopausal symptoms in women, Climacteric 1999, 2, 85–92. – [5] Cassidy A., Bingham S., Setchell K.D.R.: Biological effects of a diet of soy protein rich in isoflavones on the menstrual cycle of premenopausal women, Am. J. Clin. Nutr. 1994, 60, 333–340. – [6] Cimicifuga Extract BNO 1055: Summary of Pharmacological Data, Bionorica and Boehringer Ingelheim Gmbh, May 2002. – [7] Cline J.M., Hughes C.L. jr.: Phytochemicals for the prevention of breast and endometrial cancer, Cancer Treat. Res. 1998, 94, 107–134. – [8] Consensus opinion. A decision tree for the use of estrogen replacement therapy or hormone replacement therapy in postmenopausal women. Consensus opinion of the North american Menopausal Society, Menopause 2000, 7, 76–86. – [9] Consensus opinion. The role of isoflavines in menopausal health. Consensus opinion of the North American Menopausal Society, Menopause 2000, 7, 215–219. – [10] Corrado F. et al.: Effects of the phytoestrogen genistein and HRT on bone mineral density and metabolism in early postmenopausal women, 10th World Congress on the Menopause, June 2002. – [11] Daiber W.: Klimakterische Beschwerden: ohne Hormone zum Erfolg! Ein Phytoterapeutikum mindert Hitzewallungen, Schweissausbrueche und Schlafstoerungen, Aerztl. Praxis 1993, 35, 1946–1947. – [12] Dalais F.S., Rice G.E.: Effects of dietary phytoestrogens in postmenopausal women, Climacteric 1998, 1, 124–129. – [13] Duecker E.M., Kopanski L., Hubertus J. et al.: Effects of Extracts from Cimicifuga racemosa on Gonadotropin Release in Menopausal Women and Overiectomized Rats, Planta Med. 1991, 57, 420–429. – [14] Ershow A.G., Gao Yi et al.: Diet effects on lung cancer risk of chinese men and women 1990, 4, 1041–1052. – [15] Fletcher S.W. et al.: Failure of Estrogen Plus Progestin Therapy for Prevention, Jama 2002, Vol. 288, No. 3. – [16] Germain A.S. et al.: Isoflavone rich or isoflavone poor soy protein does not reduce menopausal symptoms during 24 weeks of treatment, Menopause 2001, 8, 17–24. – [17] Ginsburg J., Prelevic G.M.: Lack of significant hormonal effects and controlled trials of phytoestrogens, Lancet 2000, 355, 163–164. – [18] Goldin B.R., Adlercreutz H., Gorbach S.L.: The raelationship between estrogen levels and diets of Caucasian American and Oriental immigrant women, Am. J. Clin. Nutr. 1986, 44, 945–953. – [19] Harnischfeger J.H., Dueker G.: Untersuchungen zur endokrinen Wirksamkeitvon Inhaltstoffen aus Cimicifuga racemosa, Planta Medica1 1985, 46. – [20] Hirayama T.: Relationship of soybean paste soup intake to gastric cancer risk, Nutr. Cancer. 1982, 3, 223–233. – [21] Ingram D. et al.: Case-control study on phytoestrogens and breast cancer, Lancet, 1997, 350, 971–972. – [22] Koss-Annese B.: Alternative therapies for menopause, Clin. Obstet. Gynec. 2000, 43, 162–183. – [23] McKeown-Eyssen G., Bright-See E.: Dietary factors in colon cancers. International relationships, Nutr. Cancer. 1984, 6, 160–170. – [24] Scheiber M.D., Rebar R.W.: Isoflavones and postmenopausal bone health; a viable alternative to estrogen therapy? Menopause 1999, 6, 233–241. – [25] Simons L.A. et al.: Phytoestrogens do not influence lipoprotein levels or endothelial function in healthy postmenopausal women, Am. J. Cardiol. 2000, 85, 1297–1301. – [26] Skałba P.: Alternatywne sposoby leczenia kobiet w okresie peri- i pomenopauzalnym, Odżywianie, Estrogeny roślinne, Zioła, Opinie lekarzy na temat alternatywnych sposobów leczenia objawów peri- i pomenopauzalnych, [w:] Hormonalna Terapia Zastępcza, pod red. P. Skałby, PZWL, Warszawa 2002. – [27] Somekawa Y. et al.: Relationships among urinary phytoestrogens, menopausal syndroms, lipid parameters and bone mineral density in postmenopausal Japanese women, The 10th Worls Congress on the Menopause, June 2002. – [28] Stoll W.: Phytoterapeutikum beeinflusst atrophisches Vaginalepithel: Doppelblindversuch Cimicifuga vs Oestrogenpraeparat, Therapeutikum 1987, 1, 23. – [29] Tham D.M., Gardner C.D.: Potential health benefits of dietary phytoestrogens: a review of clinical, epidemiological and mechanistic evidence, J. Clin. Endocrinol. Metab. 1998, 83, 2223–2225. – [30] The Women’s Health Initiative Study Group. Design of the Women’s Health Initiative clinical trial and observational study, Control Clinical Trials 1998, 19, 61. – [31] Tomaszewski J.: Fitoestrogeny, [w:] Klimakterium, hormonalna terapia zastępcza, poradnik terapeutyczny, pod red. J.A. Jakowickiego, Bifolium, Lublin 2001. – [32] Upmalis D., Lobo R.: Evaluation of the safety and efficiacy of an oral soy extract in the treatment of vasomotor symptoms in menopausal women, Menopause 1999, 6, 317–328. – [33] Vorberg G.: Therapie klimakterischer Beschwerden. Erfolgreiche hormonfreier Therapie mit Remifemin, ZFA 1984, 60, 626–629. – [34] Warnecke G.: Beeinflussung klimakterischer Beschwerden durch ein Phytoterapeutikum Erfolgreiche Therapie mit Cimicifuga-Monoextract, Med. Welt 1984, 36, 871–874. – [35] Whitten P.L., Naftolin F.: Reproductive actions of phytoestrogens, Baillers Clin. Endocrinol. Metab. 1998, 12, 667–690. – [36] Wu A.H., Ziegler R.G., Nomura A.M.: Soy intake and risk of breast cancer in Asians and Asian Americans, Am. J. Clin. Nutr. 1998, 68, 1437–1443. – [37] Wuttke W.: The Cimicifuga preparation BNO 1055 vs. conjugated estrogens and placebo in a double-blind placebo controlled study: effects on menopause symptoms and bone markers, The 10th World Congress on the Menopause, June 2002.
|
