|
Seria wydawnicza EUKRASIA Vol.7 Midwifery: Many Aspects of the Profession |
| Home >> Spis treści (vol.7) |
| Aby cytować ten artykuł (To cite this article): Drosdzol A., Skrzypulec V., Nowosielski K., Rozmus-Warcholińska W., Piela B., Ocena zachowań seksualnych i rozpowszechnienia metod antykoncepcji wśród młodzieży i młodych dorosłych na terenie województwa Śląskiego [w:] Niebrój L., Kosińksa M. (red.), Położnictwo: profesja o wielu aspektach, Katowice: Wyd. ŚAM 2004, s. 61-70 |
| WHO definiuje antykoncepcję jako świadome działanie, mające na celu zapobieganie niepożądanej ciąży, umożliwiające jednocześnie człowiekowi podjęcie niezawisłej decyzji o posiadaniu potomstwa. Korzenie antykoncepcji sięgają cywilizacji antycznej. Pierwsze ślady pochodzą z Cambarell we Francji i datowane są na ok. 10 tysięcy lat przed naszą erą. Na przestrzeni wieków środki antykoncepcyjne przyjmowały przeróżne formy, od łajna krokodyla w Starożytnym Egipcie począwszy [2,3] a na prezerwatywie, wkładkach wewnątrzmacicznych i antykoncepcji hormonalnej skończywszy. Współczesna medycyna nadal poszukuje idealnego środka antykoncepcyjnego – być może oczekiwania naukowców spełni immunoantykoncepcja oparta na zastosowaniu przeciwciał hamujących reakcję akrosomalną [5]. Modele zachowań seksualnych są kształtowane głównie przez wzorce identyfikacyjne płci i podejmowanie roli płci, wczesnodziecięcy trening emocji, trening zachowań społecznych, światopogląd religijny oraz zasady moralne. Seksualność człowieka można traktować jak lustro, w którym odbijają się problemy epoki, kultury, filozofii czy moralności. Seksualność obejmuje bowiem zarówno sfery biologiczne, jak i antropologiczne: inspiruje pytania o tożsamość osobową oraz konstrukcję cielesności, dotyczy relacji międzyludzkich i struktury wspólnotowości. Wybierając drogę postępowania w kwestii seksualności, jednostka ludzka kieruje się drogowskazami moralnych autorytetów religijnych i świeckich. Szczególnie ludzie młodzi, wkraczający dopiero w dorosłe życie, stają przed dylematem wyboru zachowań seksualnych (dotyczy to zwłaszcza stosowania środków antykoncepcyjnych). Podstawowymi elementami decydującymi o wyborze metody antykoncepcji są zarówno jej skuteczność (współczynnik Perla) oraz bezpieczeństwo stosowania, jak i indywidualne preferencje partnerów, oparte na szeroko pojętych zasadach moralno-etycznych. Dane Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego wskazują, że 91% Polaków wierzy w istnienie Boga, a wg CBOS-u – 77% Polaków twierdzi, że kieruje się w życiu nauczaniem papieża [6]. Kościół rzymskokatolicki sprzeciwia się sztucznym metodom planowania rodziny, dopuszczając jedynie abstynencję oraz metody naturalne [4]. Nasuwa się więc pytanie, w jakim stopniu światopogląd religijny oraz restrykcyjny model wychowania seksualnego w rodzinach katolickich warunkuje zachowania i postawy seksualne oraz rozpowszechnienie metod antykoncepcji zarówno wśród osób deklarujących katolicyzm, jak i niewierzących. Cel pracy Celem pracy była ocena aktywności i zachowań seksualnych, świadomości i rozpowszechnienia metod antykoncepcji wśród młodzieży województwa śląskiego. Próbowano ustalić zależność między metodami antykoncepcji, które stosowano, wiedzą dotyczącą metod planowania rodziny i zapobiegania chorobom przenoszonym drogą płciową (STD). Próbowano także ustalić, czy i w jaki sposób wiek, płeć, wykształcenie oraz światopogląd religijny wpływają na zachowania seksualne. Materiał i metody Badaniem objęto grupę losowo wybranych 120 osób, uczniów szkół średnich, techników, szkół zawodowych, studentów oraz pracujących. Praca badawcza o charakterze przekrojowym została przeprowadzona w okresie od listopada 2002 do marca 2003 roku. Kryterium kwalifikacyjnym do grupy badanej był wiek (18–26 lat), a narzędziem badawczym samodzielnie opracowany kwestionariusz Antykoncepcja i zachowania seksualne, zawierający 26 pytań dotyczących danych personalnych (wiek, płeć, stan cywilny, wykształcenie, zawód), światopoglądu religijnego, zachowań seksualnych (orientacja seksualna, wiek inicjacji, liczba partnerów seksualnych, rodzaj i częstość kontaktów seksualnych), stosowanych metod antykoncepcji oraz ich skuteczności, jak również świadomości sposobów ochrony przed nieplanowaną ciążą i STD. Ankietę wypełniano samodzielnie w warunkach gwarantujących intymność i spokój; czas potrzebny na uzupełnienie kwestionariusza wynosił około 10 minut. Analiza statystyczna wyników została przeprowadzona na podstawie programu Statistica 6,0 z wykorzystaniem metod regresji wielokrotnej, testu Chi2 i F Fishera-Snedecora. Pierwszy etap polegał na przeanalizowaniu związków pomiędzy poszczególnymi zmiennymi: zależną i niezależną (test Chi2). Do dalszej analizy w modelu regresji wielokrotnej zakwalifikowano zmienne, dla których p < 0,5. W drugim etapie oceniano istotność statystyczną zmiennych w modelu z jedną zmienną zależną i kilkoma niezależnymi, dla których p w pierwszym etapie było mniejsze od 0,5. Za istotne statystycznie uznano zależności, dla których p < 0,05. Wyniki Wyniki uzyskano na podstawie analizy kwestionariuszy. Grupę badaną stanowiło 120 osób, w tym 91 kobiet (75,8%) i 29 mężczyzn (24,2%), które podzielono na 3 podgrupy, opierając się na kryterium wieku: podgrupa I – 18–20 lat (35,8%), podgrupa II – 20–23 lata (36,7%), podgrupa III – 24–26 lat (27,5%). Średnia wieku ankietowanych wyniosła 21,7 (±2,59). Charakterystykę badanej populacji przedstawia tabela I.
Tabela I. Charakterystyka grupy badanej
Przeprowadzona analiza statystyczna dostarczyła następujących informacji (tab. II–VII): Dane personalne Najliczniejszą grupę respondentów stanowili studenci (56,7%), najsilniej reprezentowani w podgrupie II (86,4%), natomiast najmniej liczną – uczniowie techników (4,2%). Związki małżeńskie zawierane były najwcześniej pomiędzy 21 a 23 rokiem życia (1,7%), natomiast osoby stanu wolnego dominowały w podgrupie I (100%). Równocześnie 4,6% osób w przedziale wiekowym 18–20 lat posiadało już potomstwo. Rozpatrując światopogląd religijny ustalono, że katolicy stanowią zdecydowaną większość zarówno w populacji ogółem, jak i w podgrupach (odpowiednio 89,2; 76,7; 100 i 89,9%). Ewangelicy stanowili zaledwie 0,8% populacji – 1 respondent (tab. II). Tabela II. Dane personalne grupy badanej
Zachowania seksualne Spośród ankietowanych 75,8% zainicjowało już swoje życie seksualne (najmniej osób w podgrupie I – 58,1%, najwięcej w podgrupie II – 86,4%). Średni wiek inicjacji dla populacji ogółem wynosił 18,4 (±1,92), przy czym najwcześniej inicjowano w wieku 14 lat (0,8%), najpóźniej 24 lat (0,8%). Wiek inicjacji seksualnej dla chłopców wyniósł 18,2 (±2,09), a dla dziewcząt – 18,5 (±1,87). Nie zaobserwowano istotnych różnic w rozkładzie tej cechy w zależności od wyznawanej religii. Najwcześniej inicjowała młodzież szkół zawodowych (średni wiek 15,3±0,82). Rozpoczęcie życia seksualnego oraz wiek inicjacji korelowały zarówno z wiekiem, jak i poziomem wykształcenia (p < 0,05). Wśród badanych dominowały kontakty heteroseksualne (95,5%); biseksualiści stanowili 4,2% populacji ogółem (3,3% kobiet i 0,8% mężczyzn) – największy odsetek (7,0%) odnotowano w podgrupie I. Żaden z respondentów nie deklarował orientacji homoseksualnej. Analiza statystyczna nie ujawniła istotnego wpływu płci, wieku, światopoglądu religijnego, wykształcenia ani wieku inicjacji na preferencje seksualne. Ocena aktywności seksualnej wykazała, iż ankietowani współżyją najczęściej z 1–3 różnymi partnerami (64,2%), przy czym największy odsetek dotyczył podgrupy II (77,3%). Kontakty intymne z więcej niż 11 partnerami miała jedynie młodzież w wieku 18–20 lat (2,3% podgrupy I). Liczba partnerów koreluje z wykształceniem oraz wiekiem inicjacji (p < 0,05). Stałego partnera posiadało 70,0% badanych, z czego 58,3% prowadziło aktywne życie seksualne z partnerem. Nie zaobserwowano różnic pomiędzy podgrupami II i III, natomiast w podgrupie I ponad połowa respondentów deklarowała związek ze stałym partnerem, a co 3 z nim współżyła. Stosunki genitalne były najczęściej deklarowanym rodzajem kontaktów seksualnych (75%). Kontakty oralne dominowały wśród młodych dorosłych w wieku 21–23 lat (34,1% podgrupy), stosunki analne – w podgrupach I i II (odpowiednio po 4,6%). Nie wykazano istotnego statystycznie wpływu wieku, płci, wykształcenia czy światopoglądu religijnego na częstość kontaktów oralnych, analnych oraz genitalnych. Co czwarty respondent współżył od 3 do 6 razy w miesiącu, przy czym najmłodsi ankietowani najczęściej deklarowali kontakty seksualne mniej niż raz w miesiącu (20,9% podgrupy I), najstarsi – 7 i więcej razy w miesiącu (36,4%), natomiast w podgrupie II średnio od 3 do 6 razy w miesiącu (43,2%). Częstość kontaktów intymnych korelowała z poziomem wykształcenia – im wyższe wykształcenie, tym częstsze kontakty seksualne (tab. III). Tabela III. Zachowania seksualne
* – wartości istotne statystycznie, dla których p < 0,05 Antykoncepcja i STD Analiza wyników wykazała, że 2,5% aktywnych seksualnie respondentów nie stosuje żadnych metod antykoncepcji; odsetek ten stanowią jedynie młodzi dorośli w wieku poniżej 20 lat. Prezerwatywa była najczęstszą metodą antykoncepcji (60,8%), tabletki postkoitalne – najrzadszą (4,2%). 75,8% ankietowanych zainicjowało już swoje życie seksualne (najmniej osób w podgrupie I – 58,1%, najwięcej w podgrupie II – 86,4%). Średni wiek inicjacji dla populacji ogółem wynosił 18,4 (±1,92), przy czym najwcześniej inicjowano w wieku 14 lat (0,8%), najpóźniej 24 lat (0,8%). Wiek inicjacji seksualnej dla chłopców wyniósł 18,2 (±2,09), a dla dziewcząt – 18,5 (±1,87). Częstość stosowania tabletek antykoncepcyjnych zwiększała się wraz z wiekiem i wynosiła odpowiednio 25,6%, 45,4% i 54,5% dla poszczególnych podgrup. Nie zauważono wyraźnych różnic dotyczących stosowanych metod antykoncepcji w grupie mężczyzn i kobiet. Prezerwatywy były 2-krotnie, a tabletki 3-krotnie częściej stosowane przez katolików w porównaniu z ateistami. Metody naturalne stosowało 14% katolików, natomiast nikt z grupy niewierzących. Wśród uczniów szkół zawodowych najpopularniejszą metodą był stosunek przerywany (55,%), a wśród studentów – prezerwatywa. Analiza statystyczna wykazała znamienność statystyczną jedynie dla wpływu wykształcenia na częstość stosowania metod antykoncepcji oraz światopoglądu religijnego na częstość stosowania prezerwatywy. Głównym źródłem edukacji seksualnej wśród respondentów były media (70,8%), natomiast najmniej popularnym – lekarz i rodzice (odpowiednio 30,0% i 24,2%). Wraz z wiekiem nabierała znaczenia rola lekarza jako źródła profesjonalnej edukacji dotyczącej wychowania do życia w rodzinie (odpowiednio w podgrupach 24,6%, 27,3% i 39,4%). Zaobserwowano istotną statystycznie zależność pomiędzy poziomem edukacji a uzyskiwaniem informacji dotyczącej życia seksualnego i antykoncepcji z szeroko pojętych mass mediów oraz wyznawaną religią, a czerpaniem tych informacji od członków rodziny. Według respondentów najlepszą metodą ochrony przed nieplanowanym poczęciem są tabletki antykoncepcyjne (74,2%), a najmniejszą skuteczność wykazują środki plemnikobójcze (0,8%). Prezerwatywa została oceniona przez ankietowanych jako najlepsza metoda chroniąca przed STD zarówno ogółem, jak i w podgrupach. W wyborze metody antykoncepcji respondenci kierowali się przede wszystkim skutecznością, łatwością użycia oraz ceną (odpowiednio 78,3%, 30,8%, 30,0%) – tabela IV. Młodzi dorośli w wieku 21–23 lat i 24–26 lat, decydując się na te metody, zwracali uwagę na komfort i jakość stosunków płciowych znacznie częściej niż najmłodsi (odpowiednio 34,1%, 36,4% i 16,3%). Po przeprowadzeniu analizy statystycznej odnotowano istotny statystycznie związek między wykształceniem a kierowaniem się skutecznością oraz płcią respondentów a komfortem przy wyborze metody antykoncepcji. Tabela IV. Antykoncepcja i STD
Większość ankietowanych (61,7%) deklaruje znajomość wad i zalet stosowanych przez siebie metod antykoncepcji. 39,5% respondentów w wieku 18–20 lat nie posiada takiej wiedzy. Zależność wykształcenia od tej świadomości nosi cechy znamienności statystycznej. Ponad połowa badanych ma poczucie bezpieczeństwa, stosując wybrane przez siebie środki, przy czym największe dotyczyło podgrupy II (tab. V). Tabela V. Czynniki wpływające na wybór metody antykoncepcji
Tabela VI. Stosowane metody antykoncepcyjne w zależności od płci i wyznania
* wartości istotne statystycznie, dla których p < 0,05 Dyskusja Zarówno w polskim, jak i zagranicznym piśmiennictwie odnaleziono niewiele wiarygodnych doniesień dotyczących problematyki zachowań seksualnych i rozpowszechnienia metod antykoncepcyjnych. Corocznie przeprowadzane są ogólnoświatowe badania epidemiologiczne – Global Report (Durex), które przedstawiają zachowania seksualne oraz stosowane metody antykoncepcji w poszczególnych krajach świata. Wyniki opublikowane w raportach z 2001 i 2002 roku zostaną porównane z danymi uzyskanymi w prezentowanym badaniu [1]. Deklarowana średnia częstość stosunków seksualnych w skali roku wśród respondentów kształtowała się w granicach 36–72, co w znaczący sposób odbiega od danych opublikowanych w raporcie „Durex” (141 dla Polski oraz 139 dla populacji światowej). Młodzi Polacy wkraczali w życie seksualne w wieku 18,4 roku (±1,92), co w pełni korelowało z danymi przedstawionymi w cytowanym raporcie (18,3 roku dla Polaków, 18 lat w skali świata). Ponad 74% badanych kobiet i ponad 79% mężczyzn zainicjowało życie seksualne, co w sposób znaczący odbiega od danych prezentowanych w badaniu CBOS-u, gdzie jedynie odpowiednio 38 i 44% młodzieży wkroczyło w dorosłe życie intymne [6]. Liczba deklarowanych partnerów seksualnych dla populacji badanej wyniosła od 1 do 3 (ponad 64% respondentów deklarowało kontakty z 1–3 partnerami), przy czym uzyskane wyniki nie odbiegały od opublikowanych w raporcie „Durex” (średnio 3,6 dla Polski, co plasowało Polaków na 25 miejscu w porównaniu z innymi państwami; dla porównania średnia światowa wynosiła 7,7). Najczęstszą metodą antykoncepcji wśród respondentów była prezerwatywa (60,8%), aż 2,5% nie stosowało żadnej metody zapobiegania nieplanowanej ciąży. Uzyskane wyniki w sposób nieznaczny różnią się od danych ze światowego raportu – 71% Polaków deklarowało stosowanie prezerwatywy (65% w skali świata); 2% Polaków nie stosowało żadnej metody antykoncepcji (3% w skali świata) – oraz danych z badań CBOS – 86% ankietowanych deklarowało prezerwatywę jako najczęstszy środek antykoncepcyjny. Podstawowym źródłem edukacji seksualnej dla ankietowanych
Tabela VII. Stosowane metody antykoncepcyjne w zależności od wykształcenia
* wartości istotne statystycznie, dla których p < 0,05 były szeroko pojęte media – ponad 70%, lekarz – 30% oraz rodzice – 24%, co – z wyjątkiem rodziny jako źródła wiedzy o życiu intymnym – w żaden sposób nie korelowało z wynikami badań „Durex” – odpowiednio 18, 12 i 26%. W interpretacji znacznych rozbieżności pomiędzy uzyskanymi w badaniu wynikami a danymi z innych badań („Durex” i CBOS) należy uwzględnić znaczące różnice w charakterystyce grup badanych, dotyczące przede wszystkim wieku respondentów (od 18 do 50 w badaniach „Durex” oraz od 15 do 19 w badaniach CBOS-u), uwarunkowań kulturowych (znaczny odsetek katolików w prezentowanym przez autorów badaniu) oraz braku podziału na podgrupy wiekowe. Należy również podkreślić, że badanie zachowań seksualnych i stosowanych metod antykoncepcji wśród młodzieży i młodych dorosłych należy kontynuować, tak aby grupa objęta badaniem była jak najbardziej reprezentatywna dla całego społeczeństwa polskiego, a uzyskane wyniki w sposób jak najbardziej dokładny odzwierciedlały rzeczywiste postawy i zachowania seksualne. Wnioski Przeprowadzone badania wykazały obniżenie średniego wieku inicjacji seksualnej wśród młodzieży, jednakże wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia respondentów opóźniał się wiek rozpoczęcia współżycia. Najwcześniej wkraczali w życie seksualne uczniowie szkół zawodowych – już w wieku 15,3 roku. Niższe wykształcenie oraz wcześniejszy wiek pierwszych doświadczeń seksualnych sprzyjał utrzymywaniu kontaktów z wieloma różnymi partnerami seksualnymi. Wraz ze wzrostem poziomu intelektualnego badanych zwiększała się ich aktywność seksualna oraz częstość stosowania różnorodnych metod antykoncepcyjnych, co wiązało się prawdopodobnie z bogatszą wiedzą na temat wad oraz zalet wybranych przez siebie środków. Wśród aktywnych seksualnie młodych dorosłych co druga osoba stosowała prezerwatywę. Katolicy znacznie rzadziej niż niewierzący wybierali tę metodę jako środek zapobiegający nieplanowanej ciąży. Media stanowiły główne źródło edukacji seksualnej dla osób bardziej wykształconych w porównaniu z uczniami szkół zawodowych. Niewierzący znacznie częściej uzyskiwali wspomniane informacje od rodziny i lekarza w porównaniu z katolikami, co może sugerować, iż kwestie związane z seksualnością są nadal tematami tabu w wielu katolickich domach. Na uwagę zasługuje fakt, że średni wiek inicjacji seksualnej młodych ludzi wynosi 18,4 roku, co przypada na okres edukacji na poziomie szkolnictwa ponadpodstawowego. Niezmiernie istotne staje się więc dostarczenie im rzetelnych i wiarygodnych informacji jeszcze przed momentem pierwszych kontaktów seksualnych, co umożliwi tym młodym ludziom świadome wejście w dorosłe życie płciowe. PIŚMIENNICTWO [1] Durex: Global Report – Global survay into sexual attitudes and behaviour – 2001 and 2002. – [2] Guillebaud J.: Antykoncepcja: pytania i odpowiedzi, Medycyna Praktyczna, Kraków 1995. – [3] O’Grady K.: Contraception & Religion: a short history, [in:] Encyclopedia of Women and World Religion, Koung S. at all. (ed.), Mc Millan, Oxford 1999 r. – [4] Paweł VI: „Humanae vitae” – encyklika o zasadach moralnych w dziedzinie przekazywania życia ludzkiego, Rzym, 25 sierpnia 1968 r. – [5] Rajesh K. Naz A.: Application of sperm antigens in immunocontraception, Frontiers in Bioscience, 1 September 1996, 87–95. – [6] Wenzle M.: Młodzież i do-rośli o antykoncepcji, CBOS 1999 (wersja internetowa–www.CBOS.com.pl).
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
