Home >> Spis treści (vol. 6)

Aby cytować ten artykuł (To cite this article): FRANEK G, NOWAK-KAPUSTA Z, TOBOR E., Pielęgniarska opieka środowiskowa jako nowe kontraktowane świadczenie pielęgniarskie  [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 69-74

Z danych demograficznych i epidemiologicznych wynika, że systematycznie wzrasta liczba osób starych i przewlekle chorych, wymagających wzmożonej opieki pielęgniarskiej. Polska należy do krajów o średnim poziomie starości demograficznej. W 1997 roku odsetek ludzi w podeszłym wieku, tj. 60 lat i więcej, wynosił 16,2%. Jednocześnie Polska należy do krajów o wysokim regionalnym zróżnicowaniu starości demograficznej. Największe  różnice  występują  między  obszarem  miejskim  (15,3%)  i  wiejskim  (17,7%), w niektórych zaś gminach przekraczają 30%. W tabeli I przedstawiono zmiany struktury wieku populacji osób starszych w Polsce w wybranych latach oraz przewidywane w przyszłości [1]. Tabela I. Struktura wieku populacji osób starszych w Polsce (w %) [1] Struktura wieku 1970 1996 2000* 2020** Odsetek osób w wieku > 60 lat 13,0 16,1 18,0 22,4 60–64 35,4 28,7 26,8 28,9 65–69 27,4 26,7 25,0 26,7 70–74 19,0 20,9 21,9 19,8 W tym 60–74 81,8 76,2 73,7 75,4 75–79 10,4 11,2 14,8   > 80 7,8 12,6 11,0   W tym > 75 18,2 23,8 25,8 24,6 Razem 100,0 100,0 100,0 100,0 * Zgodnie z prognozą demograficzną według Rosseta ** Zgodnie z prognozą demograficzną opracowaną przez GUS   Zgodnie z prognozą demograficzną, opracowaną w 1970 roku przez Rosseta, w ciągu  30 lat  podgrupa osób w późnej starości (> 75 lat) wzrosła po 60 r.ż. z 19 do 26%. Zgodnie z prognozą GUS na rok 2020, odsetek osób > 60 r.ż. ma osiągnąć 22,4%, a > 65 r.ż. 15,9% [1]. Pacjenci przewlekle chorzy z ustaloną diagnozą oraz terapią często nie wymagają leczenia szpitalnego, a ponadto nie chcą opuścić swojego domu, mimo że obarczeni są znacznie lub całkowicie ograniczoną zdolnością do samoopieki i samopielęgnacji [2]. Jak wynika z badania przeprowadzonego wśród osób w starszym wieku, zamieszkujących Katowice, poważne ograniczenia utrudniające samodzielne funkcjonowanie w życiu codziennym występują u 14% mężczyzn i 20% kobiet. W samych Katowicach około 4500 osób  wymaga  pomocy,  a  odsetek  każdego  rodzaju  sprawności  wyraźnie  maleje  wraz z wiekiem [3]. Tabela II.  Odsetek osób badanych wykonujących poszczególne czynności bez problemów [3] Określone czynności Kobiety % Mężczyźni % Starość wczesna % Starość późna % Większe zakupy 27,3 41,1 43,7 18,6 Załatwianie spraw w urzędzie 32,5 41,1 52,1 15,6 Chodzenie po schodach 32,5 48,8 50,4 24,9 Drobne zakupy 39,3 67,7 67,2 35,3 Sprawność lokomocyjna 45,7 61,4 68,0 31,7 Kąpiel 48,2 62,9 70,7 32,1 Mycie się 78,3 85,0 87,3 72,9 Posiłek 73,4 80,7 86,6 63,8 Korzystanie z wc 83,8 86,5 91,2 76,5   Nieocenioną pomocą dla nich i najbliższych opiekunów może stać się fachowa pomoc wykwalifikowanej pielęgniarki w ramach pielęgniarskiej opieki środowiskowej. Pielęgniarska opieka środowiskowa to opieka nad obłożnie i przewlekle chorymi przebywającymi w domu, u których – ze względu na istniejące problemy zdrowotne – występuje potrzeba udzielania systematycznych świadczeń zdrowotnych o charakterze higieniczno-pielęgnacyjnym bez konieczności hospitalizacji chorego czy zapewnienia całodobowej opieki w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym [5]. Celem takiej opieki jest umożliwienie osobie przewlekle i obłożnie chorej jak najdłuższego pobytu w swoim własnym środowisku  rodzinnym. Zgodnie z założeniami Śląskiej Regionalnej Kasy Chorych/Narodowego Funduszu Zdrowia, pielęgniarka  w  swojej pracy zapewnia [5]: ·       adekwatne do potrzeb świadczenia higieniczno-pielęgnacyjne, ·       sprawowanie opieki pielęgnacyjno-higienicznej w odpowiednim zakresie i jakości, ·       edukację i informowanie rodziny oraz osoby sprawującej opiekę o potrzebach pacjenta. Zgodnie z założeniami Śląskiej Kasy Chorych/Narodowego Funduszu Zdrowia wskazaniami do objęcia pielęgniarską opieką środowiskową pacjenta są następujące choroby przewlekłe: ·       schorzenia neurologiczne: przebyty udar mózgu z towarzyszącym niedowładem lub porażeniem, choroby naczyń mózgowych, stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona, rozmiękanie mózgu (encephalomalacia), przebyty uraz kręgosłupa z towarzyszącym niedowładem (paraplegia, tetraplegia) lub porażeniem, ·       choroby otępienne w tym choroba Alzhaimera, ·       liczne powikłania cukrzycy, ·       trudno gojące się rany, owrzodzenia, odleżyny, ·       postępujące choroby mięśni i stawów, ·       stany po skomplikowanych złamaniach, urazach, amputacjach kończyn, ·       przewlekłe choroby płuc i oskrzeli, ·       choroby nowotworowe z wyłączeniem stanów terminalnych.  Do pielęgniarskiej opieki środowiskowej chorzy mogą być zgłaszani przez: ·       lekarzy prowadzących opiekę nad pacjentem, ·       pielęgniarki środowiskowe/rodzinne, ·       położne środowiskowe/rodzinne, ·       rodzinę, opiekunów, ·       inne osoby, instytucje. Opieką pielęgnacyjną w ramach opieki środowiskowej objęci są pacjenci, którzy po przeprowadzeniu kwalifikacji  spełniają określone kryteria. Zasady kwalifikowania pacjenta do pielęgniarskiej opieki środowiskowej I.      Opieką pielęgnacyjną objęci są pacjenci, którzy: posiadają aktualne orzeczenie wystawione przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub Powiatowy/Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności o znacznym stopniu niepełnosprawności (wg starego orzecznictwa I grupa inwalidzka), a w przypadku dzieci orzeczenie o przyznanym zasiłku pielęgnacyjnym związanym z opieką nad dzieckiem. II.    Opieką pielęgnacyjną objęci są pacjenci, którzy w ocenie wg skali Barthela otrzymali do 50 pkt. Samo rozpoznanie jednostki chorobowej nie określa dokładnie stanu psychoruchowego pacjenta i jego zapotrzebowania na profesjonalną opiekę, ale daje jedynie wyobrażenie o wystąpieniu określonych zaburzeń w danej chorobie. Dlatego do określenia  zakresu  niezbędnych  świadczeń  ocenia  się  zdolność osoby przewlekle chorej i niepełnosprawnej do samoopieki według międzynarodowej skali Barthela (ang.  Barthel index) [4]. Zgodnie z jej założeniami pacjentów dzieli się na trzy kategorie w zależności od ich zapotrzebowania na opiekę. Tabela III. Skala Barthela [4] Lp. Czynności Nie potrafi Potrafi z pomocą Potrafi samodzielnie 1 Spożywanie posiłków 0 5 10 2 Przechodzenie z łóżka na wózek 0 5 15 3 Utrzymanie higieny osobistej 0 0 5 4 Korzystanie z wc 0 5 10 5 Mycie, kąpiel całego ciała 0 0 5 6 Przejście ponad 50 m (ewentualnie ze sprzętem) 0 5 10 7 Chodzenie po schodach 0 5 10 8 Jazda na wózku 0 0 5 9 Ubieranie się i rozbieranie 0 5 10 10 Kontrola zwieracza odbytu 0 5 10 11 Kontrola zwieracza cewki moczowej 0 5 10 Maksymalnie pacjent może otrzymać 100 pkt, minimalnie 0 pkt Tabela IV. Kategorie skali Barthela Kategoria   Liczba punktów I Ograniczona zdolność do samoopieki 85–100 II Znacznie ograniczona zdolność do samoopieki 20–85 III Brak zdolności do samoopieki 0–20   III.  Opieką są objęci pacjenci uzyskujący kategorie B lub C. W ocenie tego kryterium korzysta  się ze standardowego szablonu: oceny poszczególnych układów oraz stanu wraz z przypisaną punktacją. Na końcu sumuje się punkty z poszczególnych rubryk, a następnie wpisuje do tabeli określającej kategorie. Tabela V. Zakres wymaganej opieki [5] Punktacja Zakres wymaganej opieki Kategoria 0–20 Nie wymaga ciągłej opieki pielęgnacyjnej A 21–50 Wymaga ciągłej opieki pielęgnacyjnej B 51–98 Wymaga kompleksowej intensywnej opieki pielęgnacyjnej C   IV.  Opieką zostają objęte osoby, które otrzymały kategorie a lub b w ocenie sytuacji mieszkaniowej (kategoria c – warunkowo, do czasu objęcia opieką w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, opiekuńczo-leczniczym lub umieszczenia w domu pomocy społecznej). Tutaj również korzysta się z przygotowanego szablonu. Kryteria oceny sytuacji mieszkaniowej pacjenta wraz z przypisaną wartością punktową. Tabela VI. Kryteria oceny sytuacji mieszkaniowej pacjenta wraz z przypisaną wartością punktową [5] Kryteria oceny sytuacji mieszkaniowej pacjenta wraz z przypisaną wartością punktową Wartość punktowa Kryterium 1 Kryterium 2 Kryterium 3 1 2 3 4 5 6 7 Oddzielne mieszkanie 0 Oddzielny pokój 2 Pokój wspólny z innymi osobami 3   Usytuowanie mieszkania parter 0 Powyżej parteru z windą 2 Powyżej parteru bez windy 3   Ogrzewanie CO 0 Ogrzewanie węglowe 2 Brak stałego ogrzewania 3   Pełny dostęp do łazienki 0 Ograniczony dostęp do łazienki 2 Brak dostępu do łazienki 3   Pełny dostęp do wc 0 Ograniczony dostęp do wc 2 Brak dostępu do wc 3   Pełny dostęp do kuchni 0 Ograniczony dostęp do kuchni 2 Brak dostępu do kuchni 3                                   cd. tab. VI 1 2 3 4 5 6 7 Warunki higieniczne bardzo dobre/miesz-kanie, pokój (czyste, suche, widne, przestronne) 0 Warunki higieniczne zadowalające (pokój dość czysty, częste korzystanie ze sztucznego oświetlenia, mało przestronny) 2 Warunki higieniczne złe (pokój zaniedbany, wilgotny, stałe korzystanie ze sztucznego oświetlenia, brak wolnej przestrzeni 3   Adaptacja mieszkania na potrzeby osoby niepełnosprawnej (lub nie zachodzi potrzeba adaptacji 0 Częściowo przystosowane mieszkanie 2 Mieszkanie nieprzystosowane 3   Razem pkt.     Tabela VII. Zakres wymaganej opieki [5] Punktacja Zakres wymaganej opieki Kategoria 0–4 Sytuacja bardzo dobra a 5–10 Sytuacja zadowalająca b 11–25 Sytuacja zła c Na podstawie uzyskanych punktów przypisuje się odpowiednią kategorię.   V.    Opieką są objęci pacjenci otrzymujący kategorie x lub y w ocenie wydolności opiekuńczej rodziny/środowiska (kategoria z – warunkowo, do czasu objęcia opieką w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, opiekuńczo-leczniczym lub umieszczenia w domu pomocy społecznej). Rodzaj kategorii określa się na podstawie wywiadu. Tabela VIII. Zakres sprawowanej opieki [5] Zakres sprawowanej opieki Kryteria Pełna wydolność opiekuńcza rodziny x Niepełna wydolność opiekuńcza rodziny (zaangażowanie innych osób) y Brak opieki ze strony rodziny – pełna zależność od osób obcych z   Oceny i kwalifikacji według przedstawionych kryteriów dokonuje pielęgniarka środowiskowa. Jeżeli pacjent spełnia stawiane wymogi, jest to podstawą do objęcia go opieką przez pielęgniarkę środowiskową oraz przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej zakładu, w którym zdeklarowany jest pacjent. Lekarz wypełnia i podpisuje druk Zaświadczenie lekarskie o konieczności objęcia opieką pacjenta w ramach pielęgniarskiej opieki środowiskowej. Ten sam lekarz co miesiąc własnym podpisem potwierdzać będzie ustalone przez pielęgniarkę opieki środowiskowej problemy pielęgnacyjne na druku Plan pielęgnacji, który co miesiąc dołącza się do sprawozdania finansowego dla Śląskiej Regionalnej Kasy Chorych/Narodowego Funduszu Zdrowia. Dokonana kwalifikacja ważna jest rok od daty wystawienia zaświadczenia przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Po upływie tego czasu, w celu kontynuowania pielęgniarskiej opieki środowiskowej, należy powtórnie przeprowadzić kwalifikację. Pielęgniarską opieką środowiskową nie są obejmowane osoby, u których świadczenia medyczne wykonuje domowy zespół opieki paliatywnej oraz osoby przebywające w domach pomocy społecznej. Świadczenia z zakresu pielęgniarskiej opieki środowiskowej mogą być realizowane przez: ·       grupowe praktyki pielęgniarskie ·       niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej ·       publiczne zakłady opieki zdrowotnej Kontraktowanie tych usług odbywa się zgodnie z założeniem, że jeden etat pielęgniarski równa się 180 000 pkt w skali roku. Pielęgniarka w ciągu dnia sprawuje opiekę pielęgniarską nad 4–5 pacjentami, poświęcając każdemu z nich od 1 do 2 godz. Każda czynność  jest  punktowana, tzn.  w ciągu dnia pielęgniarka powinna zdobyć 500 punktów, a w miesiącu punktów 15 000. Pielęgniarka środowiskowa jest profesjonalistką w swojej pracy. Ustala indywidualny plan pielęgnowania dla każdego pacjenta, stawiając realne, możliwe do osiągnięcia cele. W czasie realizacji procesu pielęgnowania dokonuje systematycznej oceny,  czasami modyfikując wcześniej ustalony plan. Pielęgniarki w ramach pielęgniarskiej opieki środowiskowej zapewniają  pacjentowi: ·       pomoc w sprawowaniu samoopieki i samopielęgnacji, ·       fachowe wykonanie czynności pielęgniarskich, ·       poczucie bezpieczeństwa, ·       pielęgnację we własnym mieszkaniu chorego, ·       pomoc opiekunom sprawującym opiekę Pamiętajmy, „starych drzew się nie przesadza”, jeżeli wiec nie ma konieczności  hospitalizacji, obdarzmy wszystkie te osoby dostępem do fachowej pielęgniarskiej opieki środowiskowej. PIŚMIENNICTWO [1] Bień B., Wojszel B., Polityńska B. i wsp.: Opieka zdrowotna i społeczna nad ludźmi starszymi w Polsce w okresie reform systemowych, Gerontologia Polska 1999, 7 (3–4), 2–43. – [2] Co i jak kontraktujemy. O nas – biuletyn  informacyjny  nr 2(6), www.kasa-chorych.silesia.pl. – [3] Franek G.: Potrzeby  zdrowotne i społeczne u ludzi w starszym wieku. Rozprawa doktorska, Śląska Akademia Medyczna, Katowice 1999. – [4] Kwadrans E., Białkowska J.: Pielęgnacja pacjentów przewlekle chorych – Skala Barthela, Magazyn Pielęgniarki i Położnej 1999, 11, 28–29. – [5] Zakres zadań lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, pielęgniarki środowiskowej/rodzinnej, położnej środowiskowej/rodzinnej realizowanych w ramach umowy z ŚRKCh. Śląska Regionalna Kasa Chorych.