Home >> Spis treści (vol. 6)

Aby cytować ten artykuł (To cite this article): LUDCZAK H.,  IRZYNIEC T,  PRZYBYŁOWICZ T.,  KAŹMIERCZAK J,  SZCZERBA H., Wpływ przemian ekonomicznych, społeczno-politycznych i oświatowych na działalność dydaktyczno-wychowawczą Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu   [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 53-64

II wojna światowa spowodowała ogromne niedobory wśród wykwalifikowanego personelu medycznego, zginęło wielu lekarzy i pielęgniarek. Wysoki odsetek mieszkańców Śląska został wysiedlony lub wywieziony do ZSRR na roboty. Jednocześnie odbudowa kraju, rozwój przemysłu na Górnym Śląsku i napływ ludności przesiedleńczej z kresów wschodnich wymagały szybkiego przeszkolenia średnich kadr medycznych. Brak podręczników, jednolitych programów kształcenia oraz odpowiednio przygotowanych nauczycieli spowodowały, że system średniego kształcenia medycznego w pierwszych latach powojennych przebiegał w systemie szkolnym i kursowym. Organizowany był przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej oraz przez różne organizacje, w tym głównie przez Polski Czerwony Krzyż (PCK) [19]. Oprócz szkół dających przygotowanie ogólne pielęgniarskie, działały także szkoły profilowane, jak np. pielęgniarstwa psychiatrycznego, asystentek technicznych, techników analityki medycznej,  dentystycznych, elektroradiologii i inne [2]. Reasumując, w latach 1946–1960 na terenie obecnego województwa katowickiego bardzo intensywnie prowadzone było szkolenie średniego personelu medycznego. Jednakże wymagania odnośnie kandydatów oraz czas szkolenia i programy nie były ujednolicone, co niewątpliwie wpływało negatywnie na jego jakość. Stan ten zmieniła Ustawa o Rozwoju Systemu Oświaty i Wychowania z dnia 15 lipca 1961 r., w której określono czas trwania nauki w liceach zawodowych [16]. Ujednolicenie systemu kształcenia pozwoliło również na opracowanie programów nauczania. Powstały na terenie woj. katowickiego nowe szkoły medyczne, a istniejące zostały zreorganizowane  na  pięcioletnie licea zawodowe. Wśród nowopowstałych znalazło się Liceum Medyczne Pielęgniarstwa w Bytomiu, które  swoją  działalność  rozpoczęło 2 września 1962 roku, a w wyniku późniejszych zmian zostało przekształcone w Zespół Szkół Medycznych (ZSM). Analizując dostępny materiał źródłowy oraz literaturę przedmiotu, wydaje się uzasadnione wyodrębnienie następujących etapów rozwoju i zmian w działalności Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu [8]. Okres pierwszy (1962–1974) był czasem wejścia w życie Ustawy o rozwoju sytemu oświaty i wychowania z 15 lipca 1961 r., na mocy której został ujednolicony w Polsce cały system szkolnictwa, w tym również średnie szkolnictwo medyczne. Czas ten charakteryzował się silnym wpływem ideologii marksistowskiej na cele, treści kształcenia i wychowanie w szkołach.  Drugi okres (1974–1989) – to czas gwałtownych przemian w życiu społeczno-po-litycznym Polski. Po początkowym okresie rozkwitu w kraju (nieuzasadnionym jednak rozwojem gospodarczym a zaciągniętymi pożyczkami zagranicznymi) nastąpił kryzys gospodarczy. Jego następstwem były wydarzenia roku 1980 i stan wojenny wraz z jego konsekwencjami. Analizę działalności dydaktyczno-wychowawczej Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu do roku 1989 kończą obrady Okrągłego Stołu, których efektem była zupełnie odmienna sytuacja społeczna, gospodarcza i polityczna Polski. Trzeci okres (1989–2001) to czas transformacji ustrojowej w Polsce. W tym czasie weszła w życie kolejna Ustawa o systemie oświaty z 7 września 1991 roku, a także znowelizowana Karta Nauczyciela. Niektóre placówki oświatowo-wychowawcze przekazane zostały pod zarząd gmin. Powstała Ustawa o Zawodach Pielęgniarki i Położnej, a Polska stara się o przyjęcie do Unii Europejskiej. Przemiany te, zarówno społeczno-polityczne, jak i oświatowe, rzutowały na dalszy rozwój szkolnictwa w Polsce, w tym także szkolnictwa medycznego. Podział na wymienione okresy jest uzasadniony z jednej strony odmiennymi warunkami  ekonomicznymi, społeczno-politycznymi, ideologicznymi  i  oświatowymi  w  kraju, z drugiej zaś poszczególnymi fazami rozwoju szkoły. Można zatem spróbować odpowiedzieć na pytanie, czy istniał wpływ odmiennych warunków zewnętrznych na działalność dydaktyczno-wychowawczą Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu? Utworzenie Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu, jego organizacja i działalność dydaktyczno-wychowawcza w latach 1962–1974 Przed II wojną światową Bytom liczył ponad 100 tys. ludności, po wojnie – niecałe 50 tys. [12]. Okres wojenny i masowe przesiedlenia mieszkańców po wojnie spowodowały znaczne zmniejszenie liczby ludności. Jednocześnie zaczęli do miasta napływać przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Liczba mieszkańców zaczęła więc stopniowo wzrastać i już w roku 1946 miasto liczyło 93,2 tys. mieszkańców, a w 1950 – 174 tys. [3]. Rozpoczęto szybką odbudowę miasta – jego przemysłu, placówek oświatowych, kulturalnych, wychowawczych, a także placówek służby zdrowia. Mimo napływu ludności o różnych zawodach, w Bytomiu w roku 1948 funkcjonowało tylko 20 lekarzy i 22 pielęgniarki [3]. Sytuacja taka zrodziła konieczność szybkiego pozyskania kadr medycznych na potrzeby miasta. Niedobory personelu uzupełniano kształceniem w systemie kursowym lub szkolnym, ale nie było to wystarczające wobec gwałtownego przyrostu ludności. Pod koniec lat pięćdziesiątych w Bytomiu funkcjonowało 6 szpitali. Oprócz nich pracowały również placówki otwartej opieki zdrowotnej. Od 1951 r. działała w mieście Państwowa Szkoła Położnych, która w pewnym tylko stopniu zaspokajała zapotrzebowanie na kadry medyczne, ale tylko w zakresie swojej specjalności. W 1960 roku liczba mieszkańców wzrosła do 182,5 tysięcy [3]. Stan ten wskazywał na konieczność otwarcia szkoły, która mogłaby wykształcić personel niezbędny do prawidłowego funkcjonowania służby zdrowia w Bytomiu. Po wejściu w życie ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania z 15 lipca 1961 r. [16] utworzono na terenie województwa katowickiego sześć szkół medycznych [20]. W Bytomiu rozpoczęło działalność Liceum Medyczne Pielęgniarstwa. Nazwa szkoły kilkakrotnie zmieniała się. I tak od 1 września do 30 listopada 1962 r. szkoła nosiła nazwę Liceum Medyczne Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej, następnie zmieniono ją na Liceum Medyczne Wydział Pielęgniarstwa w Bytomiu oraz kolejno na Liceum Medyczne Pielęgniarstwa w Bytomiu [9], Liceum Medyczne w Bytomiu [15], od 1974 roku szkoła funkcjonowała jako Zespół Szkół Medycznych [21], w którego skład wchodziło Liceum Medyczne i Medyczne Studium Zawodowe. Okres nauki w Liceum Medycznym Pielęgniarstwa trwał pięć lat. Nauczanie i wychowanie miało na celu uzyskanie przez uczniów wykształcenia ogólnego na poziomie szkoły średniej oraz przygotowanie do zawodu pielęgniarki (pielęgniarza). Do zadań Liceum Medycznego Pielęgniarstwa, wg statutu szkoły z 1965 r., należało ponadto: „...– przygotowanie uczniów do wykonywania zawodu i zajmowania w służbie zdrowia stanowisk, do których niezbędne jest posiadanie średniego wykształcenia medycznego, – przygotowanie w zakresie wiedzy ogólnej do podjęcia nauki w szkołach wyższych, – przygotowanie ucznia do czynnego udziału w życiu społeczno-politycznym...” Przedmiotów zawodowych uczyli nauczyciele zawodu, zatrudnieni w Liceum Medycznym Pielęgniarstwa, natomiast ogólnokształcących nauczyciele liceum ogólnokształcącego [6]. Przedmiotem  stałej  troski  dyrekcji  szkoły  była jednak uboga baza szkoleniowa zarówno  do  nauki  przedmiotów  praktycznych, jak  i  szkolenia teoretycznego. Również w opisywanym okresie występowały znaczne niedobory podręczników do nauki zawodu. Problemy  te  rozwiązywane  były dzięki dużemu indywidualnemu i zbiorowemu wysiłkowi kadry nauczycielskiej, co zaowocowało w 1967 r. zorganizowaniem  własnej  biblioteki i dalszym systematycznym wzbogacaniem jej w niezbędne pozycje. Posiadanie odrębnej biblioteki  wpłynęło  na  poprawę  komfortu i jakości nauczania. Natomiast usilne starania o uzyskanie własnego budynku uwieńczone zostały sukcesem dopiero po dwudziestu jeden latach pracy, tj. w 1983 r. Ważnymi momentami w życiu szkoły były uroczystości czepkowania oraz wręczania dyplomów, co przyczyniało się do wytworzenia głębokich więzi uczniów i pracowników ze szkołą, rozwoju tradycji, a także tworzyło niepowtarzalny charakter tej placówki. Świadczy to, że od samego początku swojej działalności dyrekcja oraz nauczyciele brali pod uwagę konieczność wyszkolenia kadr również na potrzeby szkoły. Zwrócić należy uwagę na fakt, iż w pierwszych latach funkcjonowania szkoły przedmiotów ogólnokształcących uczyli nauczyciele zatrudnieni w liceum ogólnokształcącym. Wraz ze wzrostem liczby oddziałów w szkole pojawiła się konieczność zatrudnienia w Liceum Medycznym nauczycieli tych przedmiotów. Zgodnie z ustawą z dnia 27 kwietnia 1972 r. [18], nauczania tych przedmiotów mogli się podjąć tylko nauczyciele posiadający wyższe wykształcenie, natomiast od nauczycieli praktycznej nauki zawodu nie wymagano tego wówczas. Byli to absolwenci szkół pielęgniarskich bez przygotowania pedagogicznego. Stan ten wynikał z dużego zapotrzebowania na nauczycieli zawodu przez  nowo powstałe szkoły pielęgniarskie w całym województwie. Jednakże z upływem lat systematycznie uzupełniali  oni wykształcenie. W skład grona pedagogicznego Zespołu Szkół Medycznych wchodzili (i nadal tak jest) obok nauczycieli etatowych, nauczyciele kontraktowi. Grupę tę stanowili lekarze pracujący w szpitalach, klinikach oraz pielęgniarki i położne zatrudnione przez szkołę na stanowiskach instruktorek zawodu. Oprócz obowiązkowego uzupełniania wykształcenia, nauczyciele samodzielnie organizowali różne formy doskonalenia zawodowego w ramach pracy rady pedagogicznej. Miały one na celu poprawę efektywności kształcenia, wzbogacenie warsztatu dydaktycznego oraz wymianę doświadczeń. Pamiętać jednak należy, że zgodnie z zaleceniami Ministerstwa Oświaty i Wychowania, zdominowanego wówczas przez władze komunistyczne, na posiedzeniach Rady Pedagogicznej prowadzono  również intensywne szkolenia ideologiczne. W zakresie pracy dydaktyczno-wychowawczej szkoły zwracano uwagę na wykształcanie u uczniów poczucia dumy z wyboru szkoły, stawiającej przed nimi zadania przygotowania się do niesienia pomocy człowiekowi cierpiącemu, na poczucie odpowiedzialności, sumienność, dokładność, uczciwość, samodyscyplinę oraz dbałość o estetykę. Cele te były w toku dalszej pracy szkoły konsekwentnie realizowane. Po pierwszym semestrze przeprowadzano wśród uczennic badania, które miały na celu ustalenie podstawowych trudności w nauce oraz ich przyczyn. Podsumowaniem tych badań było sformułowanie wniosków, stanowiących wytyczne do dalszej pracy dydaktycznej. Wśród nich znajdowały się punkty dotyczące poprawy stanu czytelnictwa, korzystania z technicznych środków nauczania oraz pracy z uczniami słabszymi. Wskazania dyrekcji odnośnie pracy dydaktyczno-wychowawczej nauczycieli były bardzo ścisłe i szczegółowe. Dotyczyły treści wychowawczych przekazywanych na lekcjach, a nawet liczby osób przepytywanych. Zaważyły więc na organizacji i treści jednostek lekcyjnych. Prawdopodobnie miało to związek ze specyfiką społeczno-polityczną Polski lat 1962–1974. Podobnie programy nauczania w latach 1962–1974 były bardzo szczegółowo opracowane przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej i nie dawały nauczycielowi swobody w doborze materiału. Analiza dokumentów i materiałów źródłowych pozwala stwierdzić, że wyznaczone na  początku  pracy  szkoły  cele dydaktyczno-wychowawcze konsekwentnie realizowano w latach  1962–1974 podczas lekcji, w  trakcie  praktyk  zawodowych, w treści uroczystości  szkolnych  oraz  na  wycieczkach  i  obozach wyjazdowych. Kładziono nacisk na pracę z uczniem  słabym, organizując  dodatkowe  zajęcia  wyrównawcze, samopomoc koleżeńską, zwracając  uwagę  na  jego  postępy („nawet kosztem  uczniów  zdolnych”) [7]. Praca z uczniem zdolnym polegała na działaniach w ramach kół zainteresowań, udziale w olimpiadach przedmiotowych, zawodach i konkursach szkolnych oraz międzyszkolnych. Cele dydaktyczno-wychowawcze realizowane były także w ramach pracy organizacji młodzieżowych, szkolnych  i społecznych, co z pewnością podnosiło atrakcyjność procesu kształcenia i wychowania w opisywanej placówce. W zakresie rozwoju intelektualnego organizowane były liczne wyjścia do teatru, opery, kina, muzeów, wyjazdy na wycieczki krajoznawcze. Starano się umacniać poczucie patriotyzmu i tożsamości narodowej – tak ważne zwłaszcza na terenach odzyskanych. Z kolei szerokie działania indoktrynacyjne starano się zrównoważyć pracą pozalekcyjną, mającą na celu wszechstronny rozwój osobowościowy, intelektualny oraz typowo zawodowy uczennic Liceum. Rozwojowi osobowości oraz postawy empatii, zainteresowania drugim człowiekiem, zdyscyplinowania, a także umiejętności zawodowych, czyli cech niezbędnych u pie-lęgniarki, sprzyjały działania w ramach Polskiego Czerwonego Krzyża i Związku Harcerstwa Polskiego. Często te dwie organizacje podejmowały wspólne akcje. Zaliczyć do nich należy: opiekę nad ludźmi samotnymi, ciężko chorymi w ich środowiskach, zbiórki prezentów, odzieży i pieniędzy dla dzieci z domów dziecka i rodzin ubogich, organizowaniu im Mikołaja. Z analizy dzienników pracy pozalekcyjnej oraz kroniki  Liceum Medycznego wynika, że dobierając treści i formy pracy pozalekcyjnej, starano się, by były one korzystne dla rozwoju umiejętności zawodowych i intelektualnych uczennic oraz kształtowania pozytywnych cech osobowości. Jak można zatem stwierdzić Liceum Medyczne w pierwszych latach działalności prawidłowo realizowało cele dydaktyczno-wychowawcze, starając się dobierać nowoczesne metody, formy i środki procesu dydaktycznego. Opinie te potwierdzały przeprowadzone dwukrotnie w tych latach wizytacje frontalne, w wyniku których szkoła otrzymała ocenę bardzo dobrą. Po przeprowadzonej wizytacji w czerwcu 1964 roku stwierdzono, iż spośród czternastu Liceów Medycznych, funkcjonujących na terenie województwa katowickiego, szkoła bytomska posiadała najlepsze zaopatrzenie w pomoce naukowe [7]. Okres 1962–1974 był bardzo zróżnicowany pod względem politycznym i społecznym. Władze partyjne i państwowe starały się ingerować niemal w każdy moment życia człowieka. Znalazło to odzwierciedlenie w dokumentach szkoły i archiwaliach, np. w protokołach rady pedagogicznej [7]. Dużym osiągnięciem dyrekcji szkoły i grona pedagogicznego  były  ich  starania, by uczennice w miarę możliwości jak najmniej to odczuwały. Koncentrowano się bowiem  przede  wszystkim  na  przekazywaniu wiedzy merytorycznej, a w pracy pozalekcyjnej doskonalono głównie umiejętności zawodowe. Tak więc systematycznie przybywało wykształconych pielęgniarek w szpitalach bytomskich. Nadal jednak odczuwano duże niedobory personelu w placówkach służby zdrowia. Na tej podstawie dyrekcja szkoły wnioskowała do Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej o wyrażenie zgody na otwarcie Medycznego Studium Zawodowego i Wydziału Pielęgniarstwa. 1 września 1974 r., zgodnie z zarządzeniem Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej, nastąpiła reorganizacja szkoły i przekształcenie jej w Zespół Szkół Medycznych. Podsumowując niniejsze rozważania można stwierdzić, że rozwój Liceum Medycznego Pielęgniarstwa w Bytomiu w latach 1962–1974 przebiegał w kilku zasadniczych kierunkach: 1. Rozbudowa bazy szkoleniowej – uzyskanie nowych pomieszczeń na pracownie przedmiotów zawodowych; 2. Zwiększanie liczby oddziałów szkolnych; 3. Powiększanie grona pedagogicznego o nowych specjalistów oraz dokształcanie i doskonalenie nauczycieli; 4. Szeroka działalność na terenie miasta w zakresie oświaty zdrowotnej, opieki nad chorymi i dziećmi w domach. Pomimo niedogodności lokalowych, niedoborów wysoko kwalifikowanej kadry dydaktycznej, a także głębokiej indoktrynacji życia społecznego, udało się wytworzyć trwałe podstawy działalności szkoły oraz wdrażanie nowoczesnych metod nauczania. Zmiany w funkcjonowaniu Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu w latach 1974–1989 Lata 1974–1989 były okresem bardzo intensywnych zmian w działalności dydaktyczno-wychowawczej Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu. W roku 1974 nastąpiła jest wspomniana reorganizacja szkoły. W miejsce Liceum Medycznego powołano Zespół Szkół Medycznych, w skład którego weszło Liceum Medyczne i Medyczne Studium Zawodowe. Reorganizacja szkoły pozwoliła na otwarcie nowych wydziałów Medycznego Studium Zawodowego. Od 1974 roku rozpoczął działalność Wydział Pielęgniarstwa. Dwa lata później, w 1976 r., otwarto Wydział Położnych, następnie Wydział Higieny Szkolnej (1976–1986), a w roku 1984 – Wydział Pielęgniarstwa dla Pracujących. W związku z tak intensywnym rozwojem placówki, zwiększono bazę szkoleniową, a także zaplecze dla kształcących się przyjezdnych. Umożliwiło to zdobywanie zawodu pielęgniarki nie tylko mieszkankom Bytomia i okolic. Przekazanie w 1982 r. szkole budynku na własny użytek stało się punktem przełomowym w jej rozwoju. Pozwoliło bowiem na otwarcie kolejnych wydziałów. Poza wcześniej wymienionymi, we wrześniu 1984 rozpoczął działalność Wydział Pielęgniarstwa dla Pracujących, w 1985 roku – Wydział Elektroradiologii. W 1987 otwarto Wydział Fizjoterapii oraz Zasadniczą Szkołę Zawodową Higienistek Szpitalnych, w 1988 roku zaś Wydział Dietetyki. Kształcenie  średniego  personelu  medycznego w tak wielu zawodach było zgodne z postępem nauk medycznych i technicznych, a co za tym idzie – z zapotrzebowaniem zarówno bytomskich, jak i innych placówek służby zdrowia. Nie wszystkie wydziały istniały przez cały okres działalności szkoły. Przykładem może być Wydział Pielęgniarstwa dla pracujących, który funkcjonował tylko w latach 1984–1989, będący konsekwencją ruchów emigracyjnych po 1981 roku. Celem uzupełnienia niedoborów kadrowych, umożliwiono spełniającym warunki pracownikom służby zdrowia uzyskanie kwalifikacji pielęgniarskich.  Z kolei zadaniem Wydziału Higieny Szkolnej było przygotowanie higienistek szkolnych na potrzeby szkół oraz innych placówek oświatowo-wychowawczych. Funkcjonował on w latach 1976–1986. Decyzja o zamknięciu tego wydziału podyktowana została planami reorganizacji służby zdrowia, w których zawód higienistki, jako o zbyt wąskiej specjalizacji, nie został wyodrębniony. Na stanowiskach tych zatrudniane są obecnie pielęgniarki dyplomowane. Podsumowując można powiedzieć, że i w tym okresie na funkcjonowanie Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu wpływ miały zarówno warunki lokalowe, aktualne uwarunkowania społeczne, jak i rozwój nauk medycznych. W związku z reorganizacją szkoły w roku 1974 zatwierdzono nowy statut Zespołu Szkół Medycznych [14]. Zostały w nim określone między innymi nowe cele i zadania szkoły. Cele dydaktyczno-wychowawcze nadal realizowane były w szkole w ramach zajęć lekcyjnych, pozalekcyjnych i pozaszkolnych. Teoretyczne i praktyczne przygotowanie uczniów  do  wykonywania określonego zawodu medycznego w systemie ochrony zdrowia i opieki społecznej przy wykorzystaniu najnowszych zdobyczy nauki oraz techniki realizowano poprzez prowadzenie zajęć na podstawie programów i planów nauczania, opracowanych według wytycznych Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Ministerstwa Oświaty i Wychowania, a aktualizowanych systematycznie przez nauczycieli szkoły. Prowadzenie zajęć tak zróżnicowanymi metodami stwarzało dodatkowo młodzieży warunki do samokształcenia. Realizując zadania związane z kształceniem zawodowym, nie zapominano o wpajaniu zamiłowania  i  szacunku do zawodu poprzez kultywowanie ceremoniału zawodowego, a także zorganizowanie w 1987 r. Izby Tradycji Zawodów Pielęgniarki i Położnej, gdzie gromadzono eksponaty związane z historią tych zawodów oraz z wydarzeniami z życia szkoły i gdzie przechowywany jest także sztandar szkoły. 12 kwietnia 1980 roku odbyła się uroczystość nadania szkole imienia doktora Alfreda Fiderkiewicza (zasłużonego lekarza i działacza społecznego) i wręczenia sztandaru. W wyniku wydarzeń sierpnia 1980 roku osłabły chwilowo działania indoktrynacyjne – obok istniejącego na terenie szkoły Związku Nauczycielstwa Polskiego, powstało szkolne koło związku zawodowego „Solidarność”. Organizacja ta działała zaledwie jeden rok, a jego przewodniczącą  internowano w grudniu 1981 roku. Związek ten wznowił działalność dopiero w 1989 roku, lecz już pod innym przewodnictwem, a nauczycielka po wyjściu na wolność zmieniła miejsce pracy. Trudno znaleźć odzwierciedlenie okresu stanu wojennego w archiwaliach szkolnych, przemilczeli go również ówcześni kronikarze. Także sami nauczyciele niechętnie wspominają tamten czas, określając go jako „nerwowy i trudny”. Niemniej jednak, wywarł on wpływ na funkcjonowanie szkoły – dało się zauważyć np. zmniejszenie  aktywności  organizacji działających na jej terenie. Młodzież mniej chętnie, w stosunku do lat poprzednich, przebywała i pracowała w szkole poza godzinami zajęć dydaktycznych. Zajęcia pozalekcyjne i pozaszkolne młodzieży uczącej się w ZSM miały, obok zajęć dydaktycznych w ramach jednostek lekcyjnych, bardzo duży wpływ na jakość i atrakcyjność procesu kształcenia młodych kadr medycznych oraz na realizację celów dydaktyczno--wychowawczych. Realizowane były w ramach pracy organizacji młodzieżowych, społecznych i szkolnych kół zainteresowań, a także poprzez udział w konkursach i olimpiadach przedmiotowych oraz organizowanie różnorodnych kursów. Uczniowie i słuchacze nie tylko brali udział jako uczestnicy, ale także obsługiwali różne imprezy odbywające się na terenie miasta i w okolicach jako służba sanitarna. Dużym powodzeniem cieszyły się konkursy międzywydziałowe i międzyszkolne, które pozwalały uczniom oraz słuchaczom sprawdzić wśród rówieśników swoją wiedzę z zakresu tematyki medycznej i ogólnej, oraz udział w olimpiadach pielęgniarek i położnych. Bardzo istotny wpływ na poziom kształcenia i wychowania w Zespole Szkół Medycznych w Bytomiu miała praca z uczniem zdolnym. Polegała ona głównie na przygotowywaniu młodzieży do udziału w różnych konkursach i olimpiadach, przede wszystkim zawodowych. Praca pozalekcyjna i pozaszkolna ZSM w latach 1974–1989 przybierała bardzo zróżnicowany przebieg i formy. Jednakże jej cele były wspólne: wykształcenie samodzielności, rozbudzanie inicjatywy, kształtowanie postaw empatii, zainteresowania problemami drugiego człowieka, poszerzenie wiedzy i umiejętności zawodowych, a także stymulowanie samokształcenia, choć nie można było uniknąć elementów wychowania ideologicznego, to jednak nie ono stanowiło główny cel pracy z młodzieżą. Prowadzenie tej działalności wymagało od nauczycieli ubogacania wiedzy teoretycznej, systematycznego doskonalenia warsztatu  pedagogicznego, dużego wkładu pracy własnej oraz umiejętności postępowania z młodzieżą. Umiejętności te zdobywano na drodze codziennego doświadczenia, jak również poprzez dokształcanie i doskonalenie zawodowe. Niewątpliwie miało to ogromny wpływ zarówno na jakość kształcenia średnich kadr medycznych, jak i na chęć wprowadzania innowacji pedagogicznych do treści i celów kształcenia. Podsumowując stwierdzić można, że lata 1974–1989 były okresem bardzo zróżnicowanym pod względem społeczno-politycznym i ekonomicznym w Polsce. W tym czasie nastąpił kryzys ekonomiczno-gospodarczy kraju, miały miejsce wydarzenia 1980 roku, które zaowocowały demokratyzacją życia społecznego. Potem nastąpił stan wojenny i obrady Okrągłego Stołu. Wydarzenia te miały bezpośredni wpływ na życie każdego obywatela Polski, a więc  także na działalność  opisywanego  Zespołu  Szkół  Medycznych. Szkoła z jednej strony rozwijała się pod względem bazy lokalowej, a także wzbogacała ofertę dydaktyczną w sposób adekwatny do zmieniających się warunków społecznych (głównie emigracja), z drugiej zaś na skutek wielu zmian społeczno-politycznych (kryzys ekonomiczny lat siedemdziesiątych, wydarzenia sierpnia 1980 roku i odwilż polityczna zakończona stanem wojennym) została włączona w nurt życia politycznego. Zespół Szkół Medycznych w Bytomiu w latach 1989–2001 4 czerwca 1989 r. odbyły się pierwsze, częściowo wolne wybory w powojennej Polsce  [1].  Zapoczątkowało  to  okres  gwałtownych  przemian  ustrojowych,  gospodarczych i ekonomicznych w kraju. Chaos gospodarczy wywołany częstymi zmianami rządów, a co za tym idzie niestabilnością polityczno-gospodarczą kraju, a także brak przygotowania społeczeństwa do życia w warunkach gospodarki rynkowej i jej konsekwencji [13] (np. bezrobocie, utrata bezpieczeństwa zawodowego i socjalnego), powodowały częste zmiany koncepcji przekształceń ochrony zdrowia i spowolnienie procesu przemian (także w szkolnictwie medycznym). Zniesienie cenzury prewencyjnej, wolność mediów sprawiły, iż zwiększyła się świadomość społeczeństwa odnośnie stanu jego zdrowia. Ujawniono patologie społeczne, o których wcześniej nie informowano, co więcej, były one często starannie ukrywane. Dotyczyło to głównie nadumieralności osób w wieku produkcyjnym, zwłaszcza mężczyzn, spożycia alkoholu, palenia tytoniu i nadużywania środków odurzających. „Nagle” pojawił się problem narkomanii wśród dzieci i młodzieży. Pogorszyła się kondycja psychiczna ludności (wskaźnik samobójstw w 1992 r. wyniósł 14,9 na 100 tys. ludności) [4]. Powyższe problemy spowodowały konieczność zmian programowych w szkolnictwie  medycznym. O  ile  poprzednie  programy  kształcenia  przewidywały  głównie pracę z człowiekiem chorym, to w dokumentacji programowej z 1993 r. w charakterystyce zawodowej absolwenta przewidywano, obok działań na rzecz chorych, również promocję zdrowia wśród osób zdrowych [4]. Dokumentacja programowa do zawodu pielęgniarki z 1993 roku zawierała przedmiot „Zdrowie Publiczne”. Wyodrębniono w nim cele dydaktyczno-wychowawcze, które słuchacz powinien osiągnąć po zakończeniu kształcenia [4]. Poza czynnikami społeczno-ekonomicznymi, decydującymi o założeniach programowych  kształcenia  średniego  personelu  medycznego, istotne  znaczenie  dla  przemian w szkolnictwie miały działania Rządu Rzeczypospolitej Polskiej w kierunku przystąpienia do Unii Europejskiej. Jednym z warunków akcesu było ujednolicenie systemu kształcenia, tak aby dyplomy polskich szkół były uznawane za granicą. W  związku  z  tym  w  latach  1989–2001  następowały  głębokie przemiany także w średnim szkolnictwie medycznym. Przyjęty został system kształcenia pielęgniarek na podbudowie szkoły ogólnokształcącej, a w związku z tym ulegały stopniowej likwidacji Licea Medyczne [10]. Od 1993 r. wdrażany był program 2,5-letniej szkoły medycznej w zawodach pielęgniarka i technik fizjoterapii. Próbne wprowadzenie  tego  programu  zostało  zakończone w 1996 r. Zmiany w dwuipółletnim programie dotyczyły metodyki mającej na celu unowocześnienie  treści  kształcenia  ich  uzupełnienie  i  wzbogacenie o najnowsze światowe tendencje w pielęgnowaniu [11]. Od roku 1994 do 1996 trwały intensywne prace nad ustawą o zawodach pielęgniarki i położnej oraz tworzeniem aktów wykonawczych i jej wdrażania w życie. Zmiany dotyczyły również systemu kształcenia w tych zawodach. Zgodnie ze standardami europejskimi konieczne stało się wydłużenie czasu edukacji do trzech lat [17]. Ustawa ta stanowi, że pielęgniarka i położna uzyskują kwalifikacje zawodowe po ukończeniu szkoły pielęgniarskiej lub położnych, a podstawowym warunkiem przyjęcia kandydata jest uzyskanie świadectwa  dojrzałości. Istotną regulacją dotyczącą kształcenia jest europejskie porozumienie w sprawie kształcenia i szkolenia sporządzone w Strasburgu w 1967 r., a podpisane przez Rząd Rzeczypospolitej w grudniu 1995 r., ratyfikowane w marcu 1996 r. Mówi ono, że podstawowe przygotowanie zawodowe pielęgniarek i położnych obejmuje trzyletni okres nauki lub 4600 godzin szkolenia teoretycznego i praktycznego (nie może być krótszy niż trzy lata). Zawarte zostały tu także wymagania organizacyjne dotyczące szkół. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej zobowiązał się do przestrzegania panującego standardu kształcenia. Nauczanie pielęgniarek i położnych będzie odbywało się w wyższych szkołach zawodowych oraz w uczelniach akademickich. Absolwent po ukończeniu nauki uzyska tytuł licencjata bądź magistra pielęgniarstwa lub położnictwa. W konsekwencji tych działań opracowany został w 1996 roku ramowy program trzyletniej szkoły pielęgniarstwa. Jego próbne wdrażanie rozpoczęło się w roku szkolnym 1996/97 w pięciu Medycznych Studiach Zawodowych w różnych miastach Polski. Trzyletni program kształcenia był całkowicie odmienny od poprzedniego. Dawał szkole i nauczycielowi szeroką autonomię, co więcej, obligował ich do opracowania szczegółowych programów nauczania. Uwzględniono w nich podmiotowość uczniów w procesie kształcenia i stworzono  możliwość współokreślania celów przez nauczycieli i słuchaczy. W związku z powyższym stworzono także podstawę do współodpowiedzialności za realizację tychże celów. Nauczyciel zatem, według założeń programowych, miał stać się konsultantem  – współpartnerem w procesie kształcenia, a nie kierownikiem i zarządcą [5]. Jak widać, w zakresie kształcenia kadr medycznych panował w początkowych latach analizowanego okresu stan tymczasowości, bowiem plany reorganizowania służby zdrowia kilkakrotnie zmieniały się. Przewidując powstawanie nowych miejsc pracy, np. w gabinetach lekarza rodzinnego, w prywatnych placówkach opieki zdrowotnej, stało się konieczne otwieranie nowych kierunków kształcenia umożliwiających uczniom i słuchaczom uzyskiwanie dodatkowych kwalifikacji zawodowych, co mogłoby zwiększyć ich mobilność zawodową i szansę znalezienia pracy. Szkoła musiała podołać tym wyzwaniom. Przemiany na rynku pracy także od nauczycieli szkół medycznych wymagały poszerzania ich możliwości zawodowych, poprzez np. podejmowanie studiów podyplomowych, specjalizowania się i zdobywania dodatkowych umiejętności. Z kolei zbyt wąska specjalizacja dyskwalifikowała ich jako przydatnych pracowników szkół. Innym czynnikiem stanowiącym o zatrudnieniu nauczycieli było z kolei zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 3.02.1992 r. dotyczące początkowo ograniczenia, a następnie wstrzymania rekrutacji do Liceów Medycznych. W związku z tym nabór do Liceum Medycznego w Bytomiu, składowej części ZSM, został w roku 1992 ograniczony, a w 1993 wstrzymany. Jak wynika z powyższych rozważań, przemiany w średnim szkolnictwie medycznym w analizowanym okresie, a zwłaszcza w ostatnim dziesięcioleciu, były bardzo intensywne. Wynikały one z transformacji społeczno-ustrojowej oraz dużego postępu w rozwoju nauk humanistycznych, w tym także pedagogicznych, techniki, medycyny oraz z konieczności dostosowania systemu kształcenia do wymogów Unii Europejskiej. Omówione przemiany, dokonujące się w średnim szkolnictwie medycznym oraz na rynku pracy, wpłynęły na konieczność dalszego rozwijania ZSM w Bytomiu poprzez otwarcie nowych kierunków kształcenia, tj. Policealnego Studium Kosmetycznego i Wydziału Opiekunek Dziecięcych, oraz systematyczne doposażanie pracowni przedmiotowych, nawiązywanie kontaktów z placówkami, które mogłyby stanowić bazę szkolenia praktycznego. Analizowany okres 1989–2001 był również czasem,  kiedy dostęp do nowych idei i zjawisk edukacyjnych stał się łatwy i możliwy. Dzięki temu została także otwarta droga do wprowadzania w życie nowatorstwa pedagogicznego. Aby umożliwić młodzieży uzyskanie dodatkowych kwalifikacji zawodowych, szkoła organizowała różnorodne kursy dla swoich uczniów i słuchaczy, m.in.: prawa jazdy, wychowawców kolonijnych, masażu klasycznego, kosmetyczny, EKG, języka migowego, Szef Małej Firmy, animatorów sportu i inne. Ponadto młodzież mogła doskonalić swoje umiejętności i jednocześnie poprawić własną sytuację materialną poprzez pracę w Agencji Medyk, która prowadziła działalność usługową dla mieszkańców Bytomia w zakresie opieki nad dziećmi, drobnych zabiegów pielęgnacyjnych, pomocy w wykonywaniu czynności dnia codziennego. Powyższe działania zespołu nauczycieli świadczyć mogą o ich otwarciu na nowości w dziedzinie nauk pedagogicznych i medycznych oraz chęci wprowadzenia do praktyki zawodowej tychże innowacji. Podsumowując analizowany okres działalności szkoły, stwierdzić można zmniejszenie liczby kandydatów chcących podjąć naukę w szkole w zakresie dotychczas proponowanych kierunków, głównie na skutek braku możliwości zatrudnienia, co było konsekwencją procesu transformacji ustrojowej i działania praw rynku. Zapotrzebowanie na bardziej wyspecjalizowanych  fachowców, konieczność  dostosowania  do  wymogów  Unii  Europejskiej, a także rozwój nauk medycznych i pedagogicznych wymusiły zmiany w programach kształcenia. Osiągnięcia i niepowodzenia w działalności dydaktyczno-wychowawczej Zespołu Szkół Medycznych    Dużym osiągnięciem grona pedagogicznego w okresie głębokiej indoktrynacji wszystkich sfer życia w latach 1962–1989 (z krótką przerwą na lata 1980–1981) był fakt, że wszystkie akcje organizowane dla uczczenia określonego święta, narzuconego przez ówczesne władze partyjne, pomyślane były tak, by młodzieży biorącej w nich udział przynosiły korzyści w postaci np. rozwijania ich umiejętności zawodowych. Tak więc młodzież bardziej pamiętała akcję honorowego dawstwa krwi niż to, że była ona organizowana dla uczczenia  rocznicy  Rewolucji Październikowej. Zbiórka prezentów mikołajowych dla dzieci z domów dziecka przyniosła  korzyść  potrzebującym, a młodzieży  dużo satysfakcji i radości – tracił więc na znaczeniu fakt, że odbyła się ona z okazji zjazdu rządzącej partii. Od 1963 r. działała w szkole drużyna harcerska, a od 1964 szczep harcerski i choć wprawdzie nadano mu imię aktywisty komunistycznego, co jakby z góry ustalało kierunki jego działania, to jednak harcerki w nim pracujące prowadziły szeroko zakrojone charytatywne na rzecz osób potrzebujących. Jak wynika z powyższych przykładów, nauczyciele starali się rozsądnie podchodzić do odgórnych nakazów indoktrynacyjnych, wykorzystując związane z nimi formy do realizacji celów wychowawczych szkoły, na drugi plan odsuwając czynniki czysto ideologiczne. W zakresie działalności dydaktycznej największym niewątpliwie osiągnięciem zespołu pedagogów i uczniów były wysokie, także pierwsze, miejsca w finałach ogólnopolskiej Olimpiady Pielęgniarstwa. Zważywszy na duży stopień trudności tych konkursów, liczne sukcesy świadczą o wysokim poziomie kształcenia i wychowania w szkole. Niezaprzeczalnym sukcesem był również fakt, iż pomimo stopniowego zamykania szkół medycznych w województwie katowickim (co było spowodowane rosnącym w służbie zdrowia bezrobociem, niskimi płacami, a co za tym idzie brakiem chętnych do zawodu), nabór kandydatów do szkoły bytomskiej był na tyle wystarczający, że pozwalał na otwarcie wszystkich zaplanowanych oddziałów. Pomimo   tak  licznych  osiągnięć,  można  także  dostrzec  pewne  niedociągnięcia w działalności dydaktyczno-wychowawczej Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu, głównie w dziedzinie innowacji pedagogicznych. Zaliczyć tu należy: brak programów autorskich, nieudane próby nawiązania współpracy szkoły z pokrewnymi placówkami za granicą, słabą znajomość języków obcych wśród nauczycieli. Biorąc pod uwagę trudne warunki funkcjonowania szkoły w każdym z wymienionych okresów, można stwierdzić, że ma ona w swoim dorobku więcej sukcesów niż porażek. Jednakże świadomość niedociągnięć pozwoliła na doskonalenie istniejących metod pracy, a także na opracowanie racjonalnego planu rozwoju placówki. Post scriptum W lipcu 2001 roku J.M. Rektor Śląskiej Akademii Medycznej i Prezydent Miasta Bytomia podpisali porozumienie o przejęciu kształcenia w zawodach medycznych przez Śląską Akademię Medyczną i rozpoczęciu z dniem 1 października 2001 licencjackiego kształcenia pielęgniarek oraz położnych. Ośrodek kształcenia w Bytomiu stworzono na bazie Zespołu Szkół Medycznych przy wykorzystaniu jego kadry pedagogicznej. Jednocześnie zakończono kształcenie pielęgniarek i położnych w systemie średnich szkół medycznych. PIŚMIENNICTWO: [1] Albert A.: Najnowsza historia Polski 1914–1993, Świat Książki, Warszawa 1995.  – [2] Chladek S., Marczek E.: Rozwój średnich szkół medycznych pielęgniarstwa w okresie 25-lecia PRL, Katowice 1972. – [3] Długoszewski W.: Bytom – zarys rozwoju miasta,  Warszawa-Kraków 1979. – [4] Dokumentacja programowa dla zawodu: Pielęgniarka, Warszawa 1993. – [5] Formański J.: Nowe w szkołach, Magazyn Pielęgniarki i Położnej 1996, 1, 38. – [6] Kronika ZSM w Bytomiu nr 1. Archiwum Zespołu  Szkół Medycznych w Bytomiu. – [7] Księga protokołów  rady  pedagogicznej  nr  1.  Archiwum ZSM w Bytomiu. – [8] Ludczak H.: Działalność dydaktyczno- -wychowawcza Zespołu Szkół Medycznych im. dra  Alfreda Fiderkiewicza w Bytomiu w latach 1962–1996. Praca magisterska pod  kierunkiem prof. dr hab. Danuty Dryndowej, Uniwersytet Śląski, Katowice 1997. – [9] Pismo do Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach w sprawie zmian nazewnictwa i organizacji szkoły z dnia 8 stycznia 1974 r. – [10] Pismo MZiOS z dnia 7.04.1994 w sprawie likwidacji Liceum Medycznego. – [11] Program nauczania Medyczne Studium Zawodowe, Warszawa 1980. – [12] Przewłocki J.: Bytom. Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne, Bytom 1979. – [13] Ramowy program trzyletniej szkoły pielęgniarstwa (projekt), Warszawa 1996. – [14] Statut Zespołu Szkół Medycznych w Bytomiu. – [15] Uchwała Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach w sprawie zmian organizacyjnych i nazewnictwa średnich szkół medycznych województwa katowickiego z  dnia 23 marca 1972 r. – [16] Ustawa o rozwoju systemu oświaty i wychowania z dnia 15 lipca 1961, Dziennik Ustaw  PRL nr 32, poz. 160, rozdział II, p. 4. – [17] Ustawa o zawodzie pielęgniarki i położnej Dz. U. nr 91 poz. 410 z późniejszymi  zmianami. – [18] Ustawa z dnia 27 kwietnia 1972, Karta praw i obowiązków nauczyciela, Dz. Ustaw 1972, art. 10, p.1. – [19] Wikarek B.: Rozwój średniego szkolnictwa medycznego na Śląsku i Zagłębiu (materiały  niepublikowane). – [20] Zarządzenie MZiOS z dnia 5.01.1962 r. w sprawie otwarcia zawodowych szkół  medycznych na terenie województwa katowickiego. – [21] Zarządzenie nr 10 z dnia 15 sierpnia 1974 w sprawie otwarcia Medycznych Studiów  Zawodowych.