Aby cytować ten artykuł (To cite this article): JARA K., Odpowiedzialność zawodowa pielęgniarki [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 47-51

Home >> Spis treści (vol. 6)

Zawód pielęgniarki jest zawodem szczególnego społecznego zaufania. Powierza się mu najwyższe  dobro  człowieka – jego  zdrowie  i  życie. Społeczeństwo pragnie widzieć w pielęgniarce fachowca, osobę o wysokiej moralności, przygotowaną do pełnienia roli opiekuńczo-wychowawczej. W tym zawodzie potrzebne jest głębokie poczucie odpowiedzialności i to przede wszystkim wobec własnego sumienia. Odpowiedzialność należy rozumieć jako obowiązek moralny i prawny lub służbowy odpowiadania za swoje czyny bądź zaniedbania. Jest ona ściśle związana z ponoszeniem konsekwencji za skutki wywołane czynem czy też zaniedbaniem. Wyróżnia  się  odpowiedzialność  karną, cywilną, administracyjną  oraz  zawodową i służbową. Jeden i ten sam czyn może naruszać równocześnie postanowienia różnych przepisów prawnych,  wówczas  pielęgniarka może odpowiadać oddzielnie za przekroczenie  każdego  z  nich (np. odpowiedzialność karną i karno-administracyjną, cywilną, zawodową i służbową). Każde przekroczenie prawa jest też niezgodne z etyką,  przez co pielęgniarka ponosi odpowiedzialność przed instytucjami, które ją chronią, oraz przed własnym sumieniem.  Człowiek w tym przypadku staje się dla siebie  ustawodawcą, sędzią i wykonawcą orzeczenia, które wydał w  związku ze swoim postępowaniem [2]. Do najważniejszych aktów ustawowych, mających znaczenie w zagadnieniach odpowiedzialności za czyny niedozwolone prawem, należą: ·       Kodeks karny i związany z nim kodeks postępowania karnego oraz kodeks wykonawczy. ·       Kodeks wykroczeń i kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. ·       Kodeks postępowania administracyjnego i kodeks pracy. ·       Kodeks cywilny i związany z nim kodeks postępowania cywilnego. ·       Przepisy prawne zawodowe: ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej, ustawa o samorządzie pielęgniarek i położnych. ·       Przepisy administracyjne dotyczące zagadnień medycznych oraz regulaminy, okólniki, zarządzenia obowiązujące w służbie zdrowia.  Aktem prawnym, stanowiącym podstawę prawną działalności pielęgniarki i położnej w Polsce, jest ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej. Każda pielęgniarka musi znać jej przepisy i kierować się nimi w swojej pracy. Pielęgniarka postępująca niezgodnie z przepisami, zasadami etyki może ponosić odpowiedzialność zawodową. Dotyczy ona czynów, ściśle związanych z zawodem pielęgniarki i to przede wszystkim takich, których postawa etyczna budzi zastrzeżenia. Czynami takimi pielęgniarka nie tylko obciąża własne sumienie, ale wyrządza krzywdę ogółowi pielęgniarek, podważając w oczach społeczeństwa zaufanie i szacunek do jej zawodu. Pisemnym drogowskazem etycznym postępowania pielęgniarki  jest kodeks deontologiczny. Cel badań Celem badań była próba poznania świadomości pielęgniarek w zakresie odpowiedzialności zawodowej i uzyskanie odpowiedzi na pytanie, jak w obecnym systemie kształcenia licencjackiego powinien przebiegać proces kształtowania postaw etycznych oraz świadomości prawnej przyszłej pielęgniarki. Metoda badań Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego wśród pielęgniarek lecznictwa zamkniętego województwa śląskiego. Wykorzystano autorską ankietę zawierającą 27 pytań (6 pytań otwartych, pozostałe zamknięte). Dyskusja Badaniami objęto grupę 260 pielęgniarek w wieku od 21 do 53 lat. Średnia wieku wynosiła 39 lat. Staż był zróżnicowany od 5 do ponad 30 lat pracy. Najliczniejszą grupę stanowiły pielęgniarki ze stażem 11–15-letnim (31%) oraz 16–20-letnim (21%). 13,5% przepracowało 21–25 lat, 12% 26–30 lat oraz 11,5% 6–10 lat pracy. 8% legitymuje się 5-, a 3% ponad 30-letnim stażem pracy. Wśród badanych 185 osób ukończyło Liceum Medyczne zaś Studium Medyczne 75. Ze zgromadzonego materiału wynika, że motywy, które wpłynęły na wybór zawodu pielęgniarki, są zróżnicowane. Wyraźnie jednak zarysował się motyw drogi do zawodu –  „zainteresowania oraz chęć niesienia pomocy” – 41% badanych. Wśród respondentek 92% było świadomych tego, że dobrowolnie przyjmuje obowiązek służenia drugiemu człowiekowi. Kształcenie postaw młodzieży pielęgniarskiej odbywa się poprzez przekazywanie elementów  teoretycznej  wiedzy  o  moralności, etyce zawodowej i deontologii zawartych w przedmiotach zawodowych, a także podczas nauczania pedagogiki, psychologii, socjologii. Oprócz kształcenia postaw etycznych za pomocą słowa, wiodącą rolę odgrywa wzór osobowy i jego naśladowanie. Wzorem takim są ludzie. Z badań wynika, że w trakcie nauki szkolnej 71% ankietowanych zostało zapoznanych z zasadami etyki pracownika służby zdrowia  oraz pielęgniarki, natomiast 29% badanych stwierdziło, że problem ten był poruszony tylko częściowo. Ankietowani zapoznali się z problemami etycznymi na zajęciach z: ·       pielęgniarstwa ogólnego – 59% ·       pracowni pielęgniarstwa  – 25% ·       pielęgniarstwa specjalistycznego – 10% ·       praktykach na oddziałach szpitalnych – 27% ·       psychologii z elementami socjologii – 34% ·       wprowadzenia do pielęgniarstwa – 3% ·       etyki – 13% Zadaniem szkoły pielęgniarskiej jest wychowanie i przygotowanie do zawodu dobrej pielęgniarki, która zda swój egzamin życiowy poza murami szkoły. Niewątpliwie każda szkoła zmusza do wyrobienia u swoich wychowanek postaw: ·       społecznych: zaangażowania, gospodarności, dyscypliny, odpowiedzialności, ·       interpersonalnych: poszanowania godności człowieka, szacunku do życia i zdrowia, tolerancji, opiekuńczości, współodczuwania, ·       intrapersonalnych (wobec samej siebie): osobistej godności, samokontroli, samokrytycyzmu, odpowiedzialności za siebie, samodzielności. Spośród ankietowanych 51% uznało, że szkoła tylko częściowo przygotowała ich        do pełnienia roli zawodowej pod względem wymagań etycznych i praktycznych. Zdaniem ankietowanych na kształtowanie ich postaw etycznych mieli wpływ: ·       rodzice – 60% ·       nauczyciele – 30% ·       przełożeni w pracy – 20% ·       wychowawca – 13% ·       koleżanki w szkole – 3% ·       koleżanki w pracy – 9% Odpowiedzialność zawodowa jest wyjątkowym rodzajem odpowiedzialności. Wymaga się jej w każdym zawodzie, lecz w pracy pielęgniarki nabiera szczególnego znaczenia. Wśród ankietowanych tylko 69% osób potrafiło określić, co rozumie pod terminem „odpowiedzialność zawodowa”, 31% osób zaś nie podaje żadnej odpowiedzi. Dzisiaj do odpowiedzialności zawodowej zobowiązuje każdego przedstawiciela zawodu pielęgniarki Ustawa o „Samorządzie pielęgniarek i położnych”. W art. 38 tej ustawy czytamy: „członkowie samorządu podlegają odpowiedzialności zawodowej, przed sądami pielęgniarek  i położnych, za postępowanie sprzeczne z zasadami etyki zawodowej oraz za zawinione naruszenie przepisów dotyczących wykonywania zawodu pielęgniarki i położnej” [3]. Wśród ankietowanych na pytanie: „Czy znane są Pani akty prawne mówiące o odpowiedzialności zawodowej?” tylko 15% osób potrafi odpowiedzieć i prawidłowo je wymienić. Również duża grupa osób badanych nie zna sankcji, jakie może ponieść, przekraczając zasady odpowiedzialności (87%). Na uwagę zasługuje fakt, że dość duża grupa pielęgniarek (36%) ma trudności z określeniem trybu postępowania w sytuacji przekroczenia zasad odpowiedzialności zawodowej. Z grupy badanej aż 60% nie potrafi wymienić sankcji, jakie może ponieść pielęgniarka przekraczająca normy etyczne, a 27% wymienia tylko naganę i sankcje finansowe oraz sporadycznie odebranie prawa wykonywania zawodu. Kodeks etyki zawodowej, rozdział II „Pielęgniarka i położna a praktyka zawodowa” obejmuje postanowienia nakładające  obowiązek  doskonalenia  zawodowego  i  rozwoju  własnych  kompetencji zawodowo- -moralnych. Tylko bowiem stała i czynna praca nad sobą zabezpiecza przed popełnieniem czynów błędnych moralnie. W grupie badanych pielęgniarek 61% osób nigdy nie uczestniczyło w kursach, szkoleniach, warsztatach, które przybliżałyby problemy odpowiedzialności zawodowej. Pozostała  grupa  39%  zetknęła  się z problemami  odpowiedzialności  zawodowej  na  kursach o różnej tematyce, np.: kurs pierwszej pomocy, pielęgniarstwa środowiskowego, rodzinnego, opieki terminalnej. Analizując wypowiedzi respondentów, 44% osób stwierdza, że problem odpowiedzialności zawodowej nigdy nie był poruszany przez ich przełożonych. Grupa 83 osób (32%) z problemem odpowiedzialności w pracy spotkała się jedynie na szkoleniach wewnątrzzakładowych, a   24%  przy  okazji  prezentacji  i  omawiania  problemu  wynikłego z nagannego zachowania się pracownika w szpitalu. O prawach pacjenta mówi się coraz głośniej na świecie i w Polsce. Ruch na rzecz pełniejszego przestrzegania praw pacjenta coraz prężniej działa wraz z rozwojem społecznym, ekonomicznym, kulturowym, etycznym. W badanej grupie 95% osób deklaruje znajomość „praw pacjenta” i ich przestrzeganie   w swojej pracy. Tylko 13 osób (5%) przyznaje, że przestrzega  je czasami. Wśród ankietowanych 80% podaje, iż informuje swoich podopiecznych  o czynnościach pielęgniarskich, 20% zaś tylko czasami. Na pytanie „Czy planowane świadczenia pielęgniarskie realizuje po uzyskaniu zgody podopiecznego”?. 78 osób (20%) odpowiada, że czasami, natomiast 208 osób (80%), że zawsze. W rozdziale II Kodeksu Etyki Zawodowej czytamy: informacje o stanie podopiecznego są dobrem osobistym i są prawnie chronione [1]. Pielęgniarka i położna ma obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej [1]. W badanej grupie 13% osób uważa, że personel pielęgniarski nie przestrzega zasady zachowania tajemnicy zawodowej, a grupa 33% jest zdania, że zasadę tę przestrzega się tylko czasami. Zgodnie z Kodeksem Etyki, pielęgniarka w przypadku popełnienia błędu niezwłocznie powinna powiadomić odpowiednie osoby z zespołu lekarsko-pielęgniarskiego. Badana grupa ma świadomość konieczności takiego działania. Spośród nich 34% o fakcie popełnienia błędu zagrażającego życiu lub zdrowiu powiadomiłoby lekarza, 35% osób koleżankę i 27% przełożoną. W Ustawie o „Zawodach pielęgniarki i położnej”, w rozdziale IV „Zasady wykonywania zawodów pielęgniarki i położnej” czytamy: (art. 22) Pielęgniarka i położna zobowiązana jest do wykonywania zleceń lekarskich odnotowanych w dokumentacji medycznej [4]. Wśród ankietowanych grupa 52 (20%) pielęgniarek przyznaje się do tego, że realizuje zlecenia lekarskie, które nie są wpisane do obowiązującej dokumentacji, a 109 (42%)  stwierdza, że zdarza się im wykonać je czasami. W art. 23 „Ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej” czytamy: pielęgniarka          i położna może powstrzymać się, po uprzednim powiadomieniu na piśmie przełożonego, od wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego  z jej sumieniem [4]. W grupie osób ankietowanych 101 pielęgniarek (39%) odmówiłoby wykonania zlecenia, uzasadniając swą odmowę na piśmie, 44 osoby (17%) odmówiłyby wykonania zlecenia   lekarskiego,  a  115  osób  (44%)  odmówiłoby  i powiadomiło o tym fakcie przełożoną. Zdobywanie i uzupełnianie kompetencji zawodowych jest dla pielęgniarki podstawowym obowiązkiem moralnym, warunkującym jakość opieki pielęgniarskiej. Wśród ankietowanych duża grupa pielęgniarek pracuje nad swoim rozwojem osobowym i zawodowym: ·       143 osoby (55%) ukończyły kursy kwalifikacyjne, ·       153 osoby (59%) uczestniczyły w różnego rodzaju szkoleniach. Jak wynika z badań, pielęgniarki widzą potrzebę stałego podnoszenia swoich kwalifikacji poprzez doskonalenie podyplomowe. Jest to jeden z ważniejszych czynników, mających wpływ na podnoszenie prestiżu zawodowego. Wnioski 1.     Pielęgniarki prezentują niski stopień wiedzy dotyczącej odpowiedzialności zawodowej oraz znajomości aktów prawnych nieodzownych do wykonywania zawodu pielęgniarki. 2.     Szkoła pielęgniarska w stopniu niewystarczającym przygotowuje uczennice do pełnienia roli zawodowej pod względem wymagań etycznych i praktycznych, a także niewystarczająco wyposaża przyszłe pielęgniarki w podstawy prawne dotyczące odpowiedzialności zawodowej. 3.     Organizacje zawodowe, samorządowe i zakłady pracy zbyt mało wagi przywiązują do systematycznego szkolenia pielęgniarek w zakresie odpowiedzialności zawodowej. 4.     Uzyskane wyniki sondażu powinny wzbudzić refleksje nad tym, czy nie należałoby wzbogacić programów nauczania w zakresie etyki i prawa dotyczącego zawodu pielęgniarki. 5.     Szczególną rolę należałoby przypisać nauczycielowi akademickiemu, jako osobie, która swoją postawą etyczną i zawodową dostarcza konkretnego materiału do naśladowania. PIŚMIENNICTWO [1] Kodeks Etyki Polskiej Pielęgniarki i Położnej, Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych, Warszawa 1995. – [2] Rejman G.: Odpowiedzialność karna lekarza, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1991. – [3] Ustawa o Zawodach pielęgniarki i położnej, DZ. U. nr 91, poz. 410 z dnia  30 lipca 1996 r. – [4] Ustawa o Samorządzie pielęgniarek i położnych, DZ. U nr 41, poz. 178  z dnia 14 maja 1991 r.  – [5] Wrońska I.: Wybrane zagadnienia z etyki pielęgniarstwa, Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli Średniego Szkolnictwa Medycznego, Warszawa 1991.