Seria wydawnicza EUKRASIA Vol

Podany tytuł dotyczy kilku zagadnień szczegółowych wysuniętych przez Organizatorów Konferencji, które zostały omówione w zasadzie dopiero w punktach IV–VIII. Punkty I–III stanowią wprowadzenie do tych zagadnień. W przypisach przytoczono brzmienie niektórych przepisów w więcej niż jednym miejscu, by tekst był bardziej „czytelny”, skoro przeznaczony jest dla osób, które nie są specjalistami z dziedziny prawa. Odpowiedzialność cywilna zakładu opieki zdrowotnej, lekarza, studenta, pielęgniarki i położnej przedstawiona została jedynie w zakresie jej podstaw prawnych, bez omawiania szczegółowych zasad tej odpowiedzialności (np. wina, wina organizacyjna, wina anonimowa, szczegółowe obowiązki lekarza, pielęgniarki, zgoda pacjenta). Gdy mowa jest o lekarzu, pielęgniarce i położnej, to należy rozumieć pod tymi określeniami osoby mające prawo wykonywania przysługujących im zawodów. Zrezygnowano również z referowania rozbieżnych poglądów, sygnalizując niekiedy o nich w przypisach.

Termin „odpowiedzialność” jest wieloznaczny, przy czym nawet w naukach prawnych nie ma pełnej zgodności co do jego treści oraz różnych jego postaci. Dominujący pogląd najszerzej rozumianą odpowiedzialność łączy z ujemnymi następstwami prawnymi, przewidzianymi dla jakiegoś podmiotu w związku ze ziszczeniem się pewnych zdarzeń kwalifikowanych negatywnie przez system prawny[1]. Z odpowiedzialnością mamy do czynienia m.in. na tle stosunku zobowiązaniowego.

Zobowiązanie (stosunek zobowiązaniowy) jest stosunkiem prawnym miedzy co najmniej dwiema osobami, z których jedna (wierzyciel) uprawniona jest do żądania od drugiej świadczenia, druga zaś (dłużnik) zobowiązana jest do świadczenia. Prawo podmiotowe wierzyciela nazywa się wierzytelnością, a obowiązek dłużnika – długiem[2]. Zasadniczo nie może istnieć ani wierzytelność bez odpowiadającego jej długu, ani też dług bez wierzytelności. Zdarza się, że każdy z podmiotów stosunku zobowiązaniowego jest zarazem i wierzycielem, i dłużnikiem, co występuje np. przy zobowiązaniach z umów wzajemnych. Wiąże się to jednak z dwoma różnymi świadczeniami[3].

Źródłem powstania stosunku zobowiązaniowego może być: a) czynność prawna dwustronna (umowa) oraz jednostronna[4], b) czyn niedozwolony[5], c) bezpodstawne wzbogacenie[6], d) akt administracyjny, e) inne zdarzenia prawne, np. orzeczenie konstytutywne sądu. Najistotniejszym źródłem zobowiązań w ogóle, szczególnie w odniesieniu do odpowiedzialności cywilnej lekarza (oraz medycznego personelu pomocniczego) i zakładu opieki zdrowotnej, są umowy (odpowiedzialność kontraktowa) i czyny niedozwolone (odpowiedzialność deliktowa)[7]^, [8].

Odpowiedzialność kontraktowa występuje wówczas, gdy między stronami istnieje stosunek obligacyjny, a zwłaszcza umowny. Warunkiem koniecznym tej odpowiedzialności jest, by szkoda była następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania istniejącego uprzednio między stronami zobowiązania (art. 471 i n. k.c.)[9].

Odpowiedzialność deliktowa ma miejsce wtedy, gdy czyn niedozwolony wyrządzający szkodę następuje przy nieistnieniu pomiędzy poszkodowanym a sprawcą czynu stosunku obligacyjnego lub poza tym stosunkiem. Odpowiedzialność deliktowa może być oparta na zasadzie winy (art. 415 i n. k.c.)[10], ryzyka lub słuszności.

Podstawową zasadą odpowiedzialności przy czynach niedozwolonych jest odpowiedzialność na zasadzie winy. Pojęcie winy obejmuje dwa elementy składowe: obiektywny (bezprawność) i subiektywny (podmiotowy, tzw. zarzucalność). Bezprawność polega na naruszeniu przez człowieka, działającego lub dopuszczającego się zaniechania, nakazu lub zakazu wynikającego z prawa, z zasad współżycia społecznego i – w odniesieniu do lekarzy – z zasad etyki lekarskiej. Subiektywny element winy polega na możliwości postawienia sprawcy zarzutu, że podjął i wykonał niewłaściwą decyzję, że nie uczynił tego, co należało, choć mógł i powinien był to uczynić.

Zasada ryzyka sprowadza się do przyjęcia odpowiedzialności za sam skutek. Dotyczy ona niektórych ostrzej traktowanych stanów odpowiedzialności za cudze czyny (art. 430 i 474 k.c.)[11] – czego niektórzy autorzy nie uznają za odpowiedzialność na zasadzie ryzyka – dla szkód wyrządzonych przez rzeczy (art. 433 i 434 k.c.) oraz przez ruch przedsiębiorstw i mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody (art. 435 i 436 k.c.). Mamy więc do czynienia z różnymi postaciami ryzyka: zwierzchnika, właściciela, przedsiębiorcy, posiadacza rzeczy itd.

Zasada słuszności uzasadnia odpowiedzialność w przypadkach wyjątkowych, gdy brak podstaw do przypisania tej odpowiedzialności na zasadzie winy lub ryzyka, a obciążenie odpowiedzialnością odszkodowawczą będzie usprawiedliwione z uwagi na reguły współżycia społecznego (art. 419, 420¹, 428, 431 § 1 k.c.). Zasada ta znajduje zastosowanie w szczególności do odpowiedzialności Skarbu Państwa i gminy (art. 419 i 420¹ k.c.).

Aby powstała odpowiedzialność cywilna, muszą być spełnione kumulatywnie następujące przesłanki:

a) zdarzenie wyrządzające szkodę, za które prawo czyni dłużnika odpowiedzialnym (niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania albo czyn niedozwolony),

b) szkoda mająca charakter majątkowy (na mieniu albo osobie) lub niemajątkowy (doznana krzywda),

Pojęcie szkody nie jest zdefiniowane w kodeksie cywilnym i wywołuje rozbieżności w doktrynie. Występuje ono również w innych aktach normatywnych. Na podstawie poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wielu orzeczeniach[12] oraz części wypowiedzi doktryny[13] należy przyjąć, co następuje:

Prawo materialne, a w szczególności kodeks cywilny, posługuje się określeniami: „szkoda” (np. art. 361 § 1 i 2 k.c.), szkoda „na mieniu” i szkoda „na osobie” (art. 435 § 1 k.c.), „krzywda” (np. art. 445 § 1 k.c.), „strata” (np. art. 361 § 2 k.c.). Na tle całokształtu przepisów kodeksu cywilnego przyjmuje się dwa rodzaje szkody: majątkową i niemajątkową.

Szkoda majątkowa obejmuje jej dwie kategorie: a) szkodę „na mieniu” (szkoda w ścisłym znaczeniu) jako uszczerbek majątkowy w majątku poszkodowanego bez związku z jego „osobą”, czyli zmniejszenie się majątku na skutek pewnego zdarzenia – z wyłączeniem wypadków, gdy to zmniejszenie się polega całkowicie na woli osoby, której majątek uległ zmniejszeniu (np. darowizna, przejęcie długu, pozbycie odpłatne), b) szkodę majątkową, będącą następstwem szkody na osobie (np. utracony zarobek w konsekwencji odniesionych obrażeń ciała, koszty regeneracji organizmu, koszty leczenia, readaptacji zawodowej itp.).

Szkodą na osobie są: uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, pozbawienie wolności, naruszenie czci i wynikające stąd bezpośrednie następstwa w postaci bólu i ujemnych doznań psychicznych. Jeżeli takie naruszenie wymienionych dóbr nie oddziaływa ujemnie na sferę majątkową – jest tylko szkodą niematerialną („idealną”, „moralną”, „krzywdą”).

Według art. 361 § 2 k.c., naprawienie szkody obejmuje „straty, które poszkodowany poniósł” (damnum emergens) oraz „korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono” (lucrum cessans).

Odpowiedzialność cywilna zmierza więc do wynagrodzenia szkody poniesionej przez wierzyciela (poszkodowanego), zarówno majątkowej, jak i niemajątkowej (doznanej krzywdy), szkody obecnej oraz tej, która może ujawnić się w przyszłości.

Umowne wyłączenie odpowiedzialności lekarza lub ograniczenie jej tylko do pewnego stopnia winy, bądź za szkody na osobie, są nieważne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.)[14] i z ustawą (art. 353¹ k.c.)[15].

Zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę należy się tylko w przypadkach wskazanych w ustawie.

Według art. 363 § 1 k.c. naprawienie szkody może polegać albo na restytucji naturalnej, albo na zapłacie odszkodowania pieniężnego[16]. W praktyce, mimo równoważności obu tych form naprawienia szkody, w większości wypadków mamy do czynienia z zapłatą odpowiedniej sumy pieniężnej. Wybór należy do poszkodowanego. Jeżeli jednak wykazuje on opieszałość co do podjęcia decyzji, to wybór ten może przejść na zobowiązanego do naprawienia szkody (dłużnika)[17]. Restytucja naturalna ma na celu przywrócenie sytuacji, która istniałaby, gdyby nieprawidłowe działanie lub zaniechanie dłużnika nie miało miejsca. Obejmuje ona zarówno przywrócenie poprzedniego stanu faktycznego (np. naprawienie uszkodzonej rzeczy, w przypadku szkody na osobie – przywrócenie jej poprzedniego wyglądu, przywrócenie zdrowia – jeżeli to w ogóle jest możliwe), jak i prawnego (np. zwolnienie z długu). Art. 363 § 1 k.c. pozostawia do uznania poszkodowanego określenie sposobu naprawienia szkody z tym jednak zastrzeżeniem, że jednocześnie przewiduje dwa wyjątki od ustanowionej reguły. W razie ich zaistnienia poszkodowanemu przysługuje wyłącznie roszczenie o odszkodowanie pieniężne. Pierwszy z tych wyjątków związany jest z niemożliwością restytucji naturalnej. Zachodzi ona w szczególności w razie niektórych szkód na osobie (np. uszkodzenie ciała, pozbawienie życia – art. 444 i 446 k.c.; naruszenie dóbr osobistych – art. 23, 24, 448 k.c., art. 36 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza[18]).

Normatywnym wyrazem reformy służby zdrowia po roku 1991 są przede wszystkim przepisy ustaw z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej[19] (dalej jako u-z.o.z.), nowelizowanej przeszło 30 razy oraz ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym[20]. Ta ustawa została uchylona 7 lutego 2003 r. przez ustawę z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia[21].

Podstawową jednostką organizacyjną w systemie opieki zdrowotnej jest „zakład opieki zdrowotnej”. Według art. 1 u-z.o.z., jest on wyodrębnionym organizacyjnie zespołem osób i środków majątkowych utworzonym i utrzymywanym w celu:

b) prowadzenia badań naukowych i prac badawczo-rozwojowych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia,

c) realizacji zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia.

Zakład opieki zdrowotnej, o którym mowa w punkcie a), może uczestniczyć, a zakłady określone w punktach b) i c) uczestniczą w przygotowywaniu osób do wykonywania zawodu medycznego oraz kształcenia osób wykonujących zawód medyczny na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Jednostki organizacyjne, będące zakładami opieki zdrowotnej, wymienia art. 2 u-z.o.z.[22], a art. 3 u-z.o.z. wyjaśnia pojęcie świadczenia zdrowotnego[23].

Według art. 4 u-z.o.z., świadczenia zdrowotne mogą być udzielane przez zakłady opieki zdrowotnej oraz przez osoby fizyczne wykonujące zawód medyczny lub przez grupową praktykę lekarską, grupową praktykę pielęgniarek, położnych na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Ustawa o zawodzie lekarza określa sposób wykonywania indywidualnej praktyki lekarskiej (art. 50) oraz praktyki grupowej (art. 50 a). Ostatni z tych przepisów w ust. 1 stanowi, że lekarze w celu udzielania świadczeń zdrowotnych mogą prowadzić grupową praktykę lekarską w formie spółki cywilnej lub partnerskiej.

Według art. 6 u-z.o.z., zakład opieki zdrowotnej udziela świadczeń zdrowotnych bezpłatnie, za częściową odpłatnością lub odpłatnie na zasadach określonych w ustawie, w przepisach odrębnych[24] lub w umowie cywilnoprawnej (ust. 1) oraz że świadczenia zdrowotne, wykonywane w ramach szkolenia w podstawowej jednostce organizacyjnej uczelni medycznej albo w uczelni prowadzącej działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych w ramach szkolenia studentów w tej uczelni pod bezpośrednim nadzorem lekarzy, lekarzy stomatologów posiadających prawo wykonywania zawodu lekarza, albo prawo wykonywania zawodu lekarza stomatologa, będących pracownikami tej uczelni, są finansowane z budżetu państwa w formie dotacji dla uczelni (ust. 2).

Zakłady opieki zdrowotnej mogą być publiczne i niepubliczne (art. 8 ust. 2 i 3 u-z.o.z.). Kryterium odróżniającym jest tutaj rodzaj podmiotu, który może utworzyć zakład.

– wojewodę, w przypadkach określonych w ustawie z dnia 14 marca 1985 r. o Inspekcji Sanitarnej[25],

– przedsiębiorstwo państwowe PKP (przed jego przekształceniem w spółkę akcyjną PKP SA z dniem 1 stycznia 2001 r.),

– państwową uczelnię medyczną lub państwową uczelnię prowadzącą działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych.

Publiczne zakłady opieki zdrowotnej mogą być prowadzone w następujących formach (art. 35 b, 35 c, 35 d u-z.o.z.):

– samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, które uzyskują osobowość prawną z chwilą wpisania do rejestru sądowego (po 1 stycznia 1999 r. prawie wszystkie publiczne zakłady zostały przekształcone w zakłady samodzielne),

– szpitale kliniczne prowadzone w formie samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej,

– publiczne zakłady opieki zdrowotnej prowadzone w formie jednostki budżetowej lub zakładu budżetowego,

– szpitale kliniczne prowadzone w formie niesamodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, podległe Ministrowi do spraw zdrowia lub Ministrowi Obrony Narodowej.

Samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej są bądź państwowymi, bądź samorządowymi osobami prawnymi. Zaliczenie osoby prawnej do kategorii państwowej lub samorządowej następuje na podstawie kryterium formalnego, ekonomicznego lub organizacyjno-funkcjonalnego[26] i odpowiada – upraszczając – rodzajowi podmiotu tworzącego zakład (jednostka państwowa lub samorządowa).

Ustawa o z.o.z. nie reguluje szczegółowo formy prawnej niepublicznych zakładów opieki zdrowotnej. Oznacza to, że formę tę określa podmiot, który zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 4–8 u-z.o.z., może utworzyć ten zakład. Niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej są z reguły jednostkami wyodrębnionymi organizacyjne lecz nie prawnie (nie mają osobowości prawnej) z podmiotów założycielskich.

Ustawa z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia[27] określa zasady powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego, prawa i obowiązki ubezpieczonego, zasady, tryb i terminy dotyczące składek na ubezpieczenie zdrowotne, organizację i zasady działania Narodowego Funduszu Zdrowia, zasady zabezpieczania potrzeb zdrowotnych i organizację udzielania świadczeń zdrowotnych; zasady nadzoru i kontroli wykonywania zadań z zakresu ubezpieczenia zdrowotnego (art. 1).

Publiczny zakład opieki zdrowotnej udziela we własnym zakresie świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych osobom ubezpieczonym oraz innym osobom upoważnionym do tych świadczeń na podstawie odrębnych przepisów, przy czym świadczenia udziela się: nieodpłatnie, za częściową lub całkowitą odpłatnością (art. 33 ust. 1 u-z.o.z.).

Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej przewiduje też inne formy udzielania świadczeń medycznych. Zgodnie z art. 35 ust. 1 tej ustawy, minister lub centralny organ administracji rządowej, wojewoda, jednostki samorządu terytorialnego oraz samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej może udzielić zamówienia na świadczenie zdrowotne: niepublicznemu zakładowi opieki zdrowotnej, osobie wykonującej zawód medyczny w ramach indywidualnej praktyki lub indywidualnej specjalistycznej praktyki, grupowej praktyki lekarskiej, innej osobie legitymującej się fachowymi kwalifikacjami do udzielania świadczeń zdrowotnych.

Tak ukształtowana struktura organizacyjna podmiotów udzielających świadczenia zdrowotne i zakres ich zadań określa zarazem ramy odpowiedzialności za szkody wyrządzone korzystającym z tych świadczeń. Dotyczy to zarówno strony podmiotowej, jak i przedmiotowej odpowiedzialności.

Do czasu wprowadzenia reformy służby zdrowia przeprowadzonej po roku 1991 (a szczególnie od 1997 roku, gdy przewidziano nadawanie samodzielności prawnej publicznym zakładom opieki zdrowotnej[29]) zasady odpowiedzialności cywilnej zakładów opieki zdrowotnej za szkodę wyrządzoną pacjentowi były stosunkowo proste. Zakłady te bowiem były bądź jednostkami budżetowymi, bądź pozostawały w strukturze organizacyjnej przedsiębiorstwa państwowego (np. kolejowa służba zdrowia).

W pierwszych z nich personel medyczny traktowano jako funkcjonariuszy państwowych, za których odpowiedzialność ponosił Skarb Państwa, reprezentowany przez odpowiednią jednostkę organizacyjną, z którą związane było powstanie szkody. Wchodziły tutaj w grę zasady odpowiedzialności deliktowej określone w art. 417–419 k.c. W świetle wykładni tych przepisów przyjęto następujące przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa: 1) wyrządzenie szkody przez funkcjonariusza państwowego w rozumieniu art. 417 § 2 k.c., 2) zawinione działanie lub zaniechanie tego funkcjonariusza; 3) normalny związek przyczynowy między działaniem lub zaniechaniem funkcjonariusza a wyrządzoną szkodą; 4) wyrządzenie szkody podczas wykonywania powierzonej funkcjonariuszowi czynności[30]. Na tych samych zasadach odpowiadały państwowe osoby prawne, prowadzące zakłady lecznicze. W orzecznictwie i w doktrynie wypracowano pojęcie winy anonimowej i winy organizacyjnej.

Podstawy odpowiedzialności zmieniły się od czasu uzyskiwania podmiotowości prawnej przez publiczne zakłady opieki zdrowotnej, co nastąpiło – jak wspomniano – w 1997 roku.

W tym samym roku została uchwalona Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, która w art. 68 proklamuje każdemu prawo do ochrony zdrowia i zapewnia obywatelom niezależnie od ich sytuacji materialnej dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej, finansowanej ze środków publicznych. Obowiązek zapewnienia tego dostępu spoczywa na władzy publicznej, z tym jednak, że warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa zwykła. W zakresie odpowiedzialności za szkody istotne są postanowienia, wskazujące, że przepisy konstytucji stosuje się bezpośrednio, z wyłączeniami w niej zawartymi (art. 8 ust. 2), oraz że każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1).

Upatrywanie w art. 8 ust. 2, art. 68 i 77 ust. 1 konstytucji wystarczającej podstawy do odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa budzi spory. Poglądy polaryzują się wokół dosłownego odczytania tych przepisów, a także uznania, że art. 77 ust. 1 zawiera własną treść normatywną, pozwalającą na rekonstrukcję podstawowych przesłanek odpowiedzialności władzy publicznej[31],albo wskazywania na dorobek dotychczasowy nauki i orzecznictwa wystarczający do rozstrzygania o odpowiedzialności władzy publicznej działającej przez swych funkcjonariuszy[32]. Spór teoretyczny zaostrzył się w wyniku rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego[33], który uznał niekonstytucyjność art. 418 k.c. (odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez wydanie orzeczeń i zarządzeń) oraz dokonał reinterpretacji art. 417 k.c.[34], eliminując z jego hipotezy winę funkcjonariusza (ściślej element subiektywny winy, a pozostawiając jedynie bezprawność) oraz ograniczając – jak się zdaje – jego stosowanie do szkód wywołanych tzw. czynnościami władczymi. Jeżeli nie dojdzie w najbliższym czasie do nowego uregulowania odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez jego funkcjonariuszy, praktyka będzie musiała rozstrzygać o relacjach między art. 77 ust. 1 konstytucji, art. 417 k.c. i art. 419 k.c., ponieważ obserwuje się (oczywiście w pewnym stopniu) dążenie do obciążania Skarbu Państwa, jako wypłacalnego dłużnika i łatwiejszego przeciwnika. Najbardziej doniosłe konsekwencje wyroku TK z 4 grudnia 2001 r., z punktu widzenia odpowiedzialności za szkody medyczne, mogą wynikać z art. 420 i 420¹ § 1 i 2 k.c.[35] Przepisy te nie mogą być stosowane samoistnie bez uwzględnienia treści art. 417 k.c., z którym stanowią autonomiczne uregulowanie wyłączające stosowanie ogólnych zasad odpowiedzialności deliktowej. Uznanie, że odpowiedzialność ta dotyczy tylko czynności władczych prowadzi do wniosku, iż państwowe i samorządowe osoby prawne, jakimi są publiczne zakłady opieki zdrowotnej, w tym oczywiście szpitale, odpowiadają już za szkody na zasadach ogólnych, tj. mają „zdolność deliktową”, a przesłanką odpowiedzialności jest m.in. wina własna (tj. wina organu – art. 416 k.c.)[36] lub wina podwładnego (art. 430 k.c.) albo powiernika (art. 429 k.c.) z obowiązkiem poszkodowanego udowodnienia tej winy[37]. Przypomnieć tu należy, że wyrządzenie szkody na osobie stanowi zawsze czyn niedozwolony (delikt), co jest powszechnie przyjęte w orzecznictwie sądowym[38] i w piśmiennictwie.

Samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej ponoszą odpowiedzialność jak każda państwowa osoba prawna w rozumieniu art. 420 k.c.[39]

Wskazać także należy, że zgodnie z art. 19 a ustawy o z.o.z. w razie zawinionego naruszenia praw pacjenta, o których mowa w art. 18 ust. 2 i ust. 3 pkt 1[40] oraz art. 19 ust. 1 pkt 1–4 i ust. 3[41], sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 k.c.[42]; w razie zaś zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności, sąd może, na żądanie najbliższego członka rodziny (przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego), zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez nich cel społeczny na podstawie art. 448 k.c.

Podobnie może ukształtować się odpowiedzialność szpitala klinicznego prowadzonego w formie samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej.

Odmiennie należy podejść do podstaw odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych przez publiczne zakłady opieki zdrowotnej prowadzone w formie jednostki budżetowej lub zakładu budżetowego. Jeśli zatem publiczny zakład opieki zdrowotnej w takiej formie prawnej będzie utworzony przez ministra, centralny organ administracji rządowej lub wojewodę, to za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy tych jednostek będzie odpowiedzialny Skarb Państwa (jego odpowiednia jednostka organizacyjna). Ustalenia jednak wymaga podstawa prawna tej odpowiedzialności. Art. 417 mógłby stanowić podstawę odpowiedzialności, jeśli w rachubę wchodziłoby działanie lub czynność o charakterze władczym. Tymczasem – na co wskazuje dotychczasowe orzecznictwo – odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy służby zdrowia była związana z reguły z tzw. błędem w sztuce lekarskiej (błąd w diagnozie lub terapii) lub uchybieniami w zakresie organizacji i funkcjonowania służby zdrowia. Nie sposób tym działaniom nadać charakteru władczego. Takie czynności lub działania występują też w innych, niepublicznych zakładach opieki zdrowotnej, a co ważniejsze, nie sposób publicznych zakładów opieki zdrowotnej zaliczyć do sfery organów władzy publicznej. To przesądza, iż podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa nie może być art. 417. Oczywiście, w rachubę wchodzą inne przepisy odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym. W szczególności art. 416,[43] 429,[44] 430[45] k.c., nie sposób także wykluczyć odpowiedzialności umownej (art. 471 k.c.).

Skarb Państwa będzie też odpowiedzialny za szkody w ramach udzielanych świadczeń zdrowotnych przez szpitale kliniczne prowadzone w formie niesamodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, podległe Ministrowi Zdrowia i Opieki Społecznej lub Ministrowi Obrony Narodowej. Podstawą odpowiedzialności będą wskazane przepisy.

Jeżeli publiczny zakład opieki zdrowotnej w formie niesamodzielnej utworzyła jednostka samorządu terytorialnego, to odpowiedzialność będzie ponosiła ta jednostka (art. 420¹)[46].

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych przez niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej ponoszą podmioty, które zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 4–8 ustawy o z.o.z., mogą utworzyć taki zakład. Mogą być brane pod uwagę art. 416, 429, 430 k.c., gdy chodzi o osoby prawne, lub art. 429, 430 k.c. – gdy chodzi o osoby fizyczne. W obu wypadkach zastosowanie może mieć także art. 471 k.c. (zob. również wspomniany wcześniej art. 19 a ustawy o z.o.z.). Gdyby niepubliczny zakład opieki zdrowotnej prowadzony był w formie samodzielnej (co nie jest wykluczone), wówczas to on ponosiłby odpowiedzialność.

W orzecznictwie sądowym przyjęto, że samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, powstały z przekształcenia publicznego zakładu opieki zdrowotnej, prowadzonego w formie jednostki budżetowej, nie jest obowiązany do naprawienia szkody wyrządzonej przed dokonaniem przekształcenia przez funkcjonariusza państwowego będącego pracownikiem przekształconego zakładu[47]. Zasada ta nie odnosi się jednak do kolejowego samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej z tytułu odpowiedzialności za dług związany z niepłatnymi lub ulgowymi receptami[48].

Jeśli zostanie udzielone – w trybie art. 35 ust. 1 u-z.o.z. – zamówienie na świadczenie zdrowotne: niepublicznemu zakładowi opieki zdrowotnej, osobie wykonującej zawód medyczny w ramach indywidualnej praktyki lub indywidualnej specjalistycznej praktyki, grupowej praktyki lekarskiej, innej osobie legitymującej się fachowymi kwalifikacjami do udzielania świadczeń zdrowotnych, odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną podczas wykonywania świadczeń ponoszą solidarnie udzielający i przyjmujący zamówienie (art. 35 ust. 5 u z.o.z.).

Odpowiedzialność zakładów leczniczych prowadzonych w innych formach organizacyjnych zasygnalizowano w rozdziale następnym (V.)

V. Podstawy prawne odpowiedzialności cywilnej lekarza (bez uwzględnienia lekarza, który jest nauczycielem akademickim)[49]

Odpowiedzialność cywilna lekarza, mającego prawo wykonywania zawodu, zależy od charakteru jego stosunków prawnych z pacjentem, działania na własny rachunek lub w imieniu czy w interesie zakładu opieki zdrowotnej, działania za zgodą pacjenta, bądź w ramach obowiązku prawnego, albo poza nim. W związku z tym wyróżnić można następujące sytuacje szczegółowe (mogą być jeszcze inne i to również w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych przez nauczyciela akademickiego, o czym będzie mowa w dalszej części artykułu):

1. W razie zatrudnienia lekarza (odnosi się to także do innego personelu medycznego) w zakładzie opieki zdrowotnej na podstawie umowy o pracę (art. 2 i 22 kodeksu pracy[50], dalej: k.p.)[51] należy rozważyć jego (lekarza) odpowiedzialność wobec zakładu i wobec pacjenta. W praktyce zachodzi nieraz wątpliwość, co do charakteru zawartej umowy, czy jest ona umową o pracę, czy umową cywilnoprawną[52].

Lekarza takiego nie łączy z pacjentem żaden stosunek umowny. Lekarz, będąc pracownikiem, realizuje działalność (zadania) zakładu leczniczego, jest więc wobec pacjenta osobą trzecią. Według art. 120 § 1 k.p. w razie wyrządzenia przez pracownika podczas wykonywania przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, zobowiązany do naprawienia szkody jest wyłącznie pracodawca. Przepis art. 120 § 1 k.p. wychodzi poza ramy regulacji zakreślone w art. 1 k.p.[53] i wkracza tylko o tyle w unormowanie prawa cywilnego, o ile ustanawia wyłączną legitymację bierną zakładu pracy wobec poszkodowanej osoby trzeciej; nie określa on natomiast ani podstawy prawnej roszczenia poszkodowanego, ani podstawy prawnej oznaczenia szkody, którą powinien zakład pracy naprawić w razie zaistnienia stanu faktycznego, odpowiadającego hipotezie art. 120 § 1 k.p. Podstawą odpowiedzialności zakładu pracy jest tutaj art. 430 k.c. (odpowiedzialność za delikt podwładnego) lub art. 474 k.c. (odpowiedzialność za osobę, przy pomocy której dłużnik wykonuje zobowiązanie).

Zasady z art. 120 § 1 k.p. nie stosuje się w razie wyrządzenia szkody przez pracownika przy sposobności (okazji) wykonywania obowiązków pracowniczych lub z winy umyślnej lub też, gdy zakład pracy jest niewypłacalny[54]. W takiej sytuacji odpowiedzialność deliktową ponosi również pracownik. Wówczas wobec pacjenta ponosić będą odpowiedzialność solidarnie zakład i pracownik (art. 441 k.c.)[55]^{,

[56]}.

Przepis art. 120 § 1 k.p. dotyczy także zakładu leczniczego. Znaczy to, że za szkodę wyrządzoną przez lekarza na skutek np. wadliwego leczenia lub innych zaniedbań odpowiedzialność cywilną wobec pacjenta (lub osób pośrednio poszkodowanych na skutek jego śmierci) ponosi zakład opieki zdrowotnej. Natomiast pracownik (lekarz) wobec pracodawcy, który naprawił szkodę wyrządzoną osobie trzeciej, ponosi odpowiedzialność z tytułu tzw. regresu (art. 120 § 2 k.p.). Regres wynikający z odpowiedzialności pracowniczej jest ograniczony najwyżej do trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika w wysokości pobieranej w dniu wyrządzenia szkody (art. 119 k.p.), chyba że pracownik wyrządził szkodę umyślnie, to wtedy regres jest pełny (art. 122 k.p.). Jeżeli więc lekarz dopuścił się umyślnego zaniechania, np. odmówił przyjęcia do szpitala pacjenta, który znajdował się w stanie grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia, na skutek czego chory zmarł albo doznał pogorszenia zdrowia, wówczas lekarz ponosił będzie odpowiedzialność regresową w pełnej wysokości. Trzeba jednak zauważyć, że umyślne niedopełnienie obowiązków nie jest równoznaczne z umyślnym wyrządzeniem szkody, co jednak nie wyłącza możliwości ustalenia, że w konkretnych okolicznościach lekarz wyrządził szkodę umyślnie. Z reguły nastąpi to z zamiarem ewentualnym (gdy lekarz godzi się na ujemne skutki dla pacjenta), rzadko zaś z zamiarem bezpośrednim (gdy lekarz chce tych skutków).

Wspomniane wyłączenie odpowiedzialności lekarza w stosunku do pacjenta, przy wyrządzeniu szkody nieumyślnie, rozciąga się także na roszczenie zakładu ubezpieczeń, który w takim wypadku nie może dochodzić od lekarza zwrotu wypłaconych świadczeń na podstawie art. 828 § 1 k.c. z tytułu ubezpieczenia zakładu leczniczego od odpowiedzialności cywilnej[57].

Podobne zasady odpowiedzialności dotyczą też lekarzy niebędących pracownikami w rozumieniu art. 2 k.p., lecz funkcjonariuszami pozostającymi w stosunku służbowym, np. lekarzy będących funkcjonariuszami wojska, policji, służby więziennej[58].

2. Jeżeli lekarz nie jest pracownikiem zakładu, lecz jest w nim zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej („kontraktu”), to w razie wyrządzenia szkody pacjentowi odpowiedzialność zakładu i lekarza jest solidarna (art. 441 k.c.), przy założeniu, że oba te podmioty odpowiadają z czynu niedozwolonego. Gdyby natomiast odpowiedzialność zakładu była kontraktowa (wobec prywatnie leczącego się pacjenta lub w zakresie świadczeń ponadstandardowych, nieobjętych powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym), zakład odpowiada za lekarza jako podwykonawcę swoich zobowiązań (art. 474 k.c.)[59]. Lekarz natomiast mógłby ponieść wówczas odpowiedzialność deliktową wobec pacjenta, któremu wyrządził szkodę czynem niedozwolonym (art. 415 k.c.).

3. Lekarz wykonujący prywatną praktykę zawiera z pacjentem umowę o świadczenie usług leczniczych (art. 750 k.c.)[60], do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 734 i n. k.c.)[61]. Lekarz zobowiązuje się do leczenia pacjenta w zakresie określonym umową. Ciążą na nim wszelkie ogólne obowiązki, jakie ciążą z istoty zawodu na każdym lekarzu, a nadto dodatkowe obowiązki umowne (np. opieki nad pacjentem, odwiedzania, itp.). Zobowiązanie lekarza zazwyczaj polega na dołożeniu wszelkich starań, co oznacza, że lekarz odpowiada tylko za brak tej staranności (co stanowi jego winę), a nie odpowiada za rezultat, za wynik leczenia[62]. W razie niewykonania lub nienależytego wykonania swoich obowiązków, lekarz, któremu można przypisać winę, ponosi odpowiedzialność kontraktową na podstawie art. 471 k.c. Jeżeli niewykonanie tych obowiązków prowadzi do szkody na osobie, odpowiedzialność lekarza jest jednocześnie deliktowa (z czynu niedozwolonego – art. 415 k.c.).

Lekarz, który zatrudnia personel medyczny (np. pielęgniarkę), odpowiada za wyrządzone przezeń szkody niezależnie od własnej winy, na zasadzie ryzyka z tytułu odpowiedzialności za pomocników, podwykonawców (art. 474 k.c.) lub podwładnych (art. 430 k.c.)[63]. Konieczny jest dowód winy tego personelu.

4. Lekarz prywatnie praktykujący, który udziela ubezpieczonemu pacjentowi świadczeń leczniczych na podstawie umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia, ponosi wobec niego (pacjenta) odpowiedzialność deliktową w zakresie świadczeń objętych powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym. W zakresie pozostałych świadczeń (ponadstandardowych) odpowiedzialność lekarza jest kontraktowa przy zbiegu z odpowiedzialnością deliktową w razie szkody na osobie (art. 443 k.c.)[64].

5. Pacjent leczący się w spółdzielni lekarskiej zawiera umowę ze spółdzielnią, która zobowiązuje się do dostarczenia mu usług lekarskich przez któregoś ze swoich członków-lekarzy lub dokonania innych czynności o charakterze technicznym (np. różnych badań, analiz itp. przez personel spółdzielni) oraz zapewnienia mu strony organizacyjnej leczenia i bezpieczeństwa podczas zabiegów czy opieki pooperacyjnej (np. w klinice spółdzielni). Lekarz nie jest kontrahentem pacjenta, lecz wykonawcą zobowiązania spółdzielni. Odpowiedzialność ponosi spółdzielnia (art. 430 i 471 k.c.). W związku z tym odpowiedzialność lekarza wobec pacjenta może być tylko deliktowa, z czynu niedozwolonego (art. 415 k.c.).

Jeżeli spółdzielnia zapewnia jedynie stronę organizacyjną leczenia, a pacjent sam wybiera lekarza, z którym zawiera umowę, stronami umowy o usługi lecznicze są pacjent i lekarz. Odpowiedzialność kontraktową za niewykonanie lub nienależyte wykonanie tej umowy ponosi wówczas wyłącznie lekarz (art. 471 k.c.) przy zbiegu z jego odpowiedzialnością deliktową, jeżeli powstała szkoda na osobie pacjenta (art. 415 k.c.).

6. Pacjent leczący się w zakładzie leczniczym prowadzonym przez lekarzy, z których każdy działa na własny rachunek – co jest podane do wiadomości pacjentom – ma pełną swobodę wyboru lekarza. Z nim zawiera umowę o usługi lecznicze, podobne do zlecenia (art. 750 k.c.). Zakład leczniczy stwarza tylko ramy organizacyjne świadczącym usługi lekarzom, np. dostarczenie lokalu, personelu medycznego, aparatów i narzędzi medycznych, sali operacyjnej itp. Lekarz nie jest pracownikiem zakładu i sam ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone pacjentom. Jest to odpowiedzialność kontraktowa (art. 471 k.c.) przy zbiegu z deliktową (art. 415 k.c.), gdyż wyrządzenie szkody na osobie jest czynem niedozwolonym.

Zakład może natomiast ponieść wobec pacjenta odpowiedzialność za stronę organizacyjną leczenia: kontraktową – w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zawartej umowy; deliktową, jeśli zaniedbania zakładu mają charakter czynu niedozwolonego, wyrządzającego pacjentowi szkodę.

7. Jeżeli lekarz jest zatrudniony (na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenia) w prywatnej klinice, szpitalu, centrum usług medycznych itp., to pacjent, mając nawet prawo wyboru lekarza, zawiera umowę z zakładem opieki zdrowotnej. Pacjent kieruje się bowiem do zakładu leczniczego, który gwarantuje mu odpowiednio wysoki i kwalifikowany poziom usług medycznych poprzez zatrudnionych tam lekarzy i personel medyczny. Osoby te są wykonawcami zobowiązań zakładu i działają na jego „rachunek”. Pacjent nie wie, jakie stosunki prawne łączą zakład z lekarzem, gdyż na zewnątrz występuje tylko zakład (np. reklamując swoje usługi czy stosując karty choroby z oznaczeniem tylko zakładu). W związku z tym zakład ponosi wobec pacjenta odpowiedzialność kontraktową za wyrządzone szkody (art. 471 k.c.) przy zbiegu z odpowiedzialnością deliktową, co nie uchyla deliktowej odpowiedzialności samego lekarza (z art. 415 k.c.).

Sytuacja prawna jest podobna, gdy lekarz w ramach takiego zakładu prowadzi swoją prywatną działalność (jako „niezależny kontrahent”, który korzysta tylko z urządzeń zakładu i jego personelu medycznego), lecz pacjentowi nie zostało to podane do wiadomości. W związku z tym pacjent ma prawo sądzić, iż jego jedynym kontrahentem jest zakład, który na skutek tego odpowiada zarówno za stronę organizacyjną leczenia, jak i za szkody wyrządzone podczas leczenia (z prawem regresu do lekarza).

Jeżeli zakład zapewnia jedynie stronę organizacyjną leczenia a lekarz występuje jako „niezależny kontrahent”, prowadzący działalność na własny rachunek, o czym wyraźnie pacjent został poinformowany, zawiera pacjent umowę o usługi lecznicze jedynie z lekarzem. Za szkody wyrządzone w czasie leczenia ponosi odpowiedzialność jedynie lekarz. Za szkody wyrządzone przez lekarza mógłby odpowiadać także zakład, gdyby wybrał dla pacjenta lub akceptował w ramach zakładu lekarza, o którym wiedział, że ma niskie kwalifikacje, jest niedbały, nadużywa alkoholu itp.

8. Pacjent leczący się w spółce cywilnej zawiera umowę o usługi lecznicze ze spółką (ściślej: ze wspólnikiem, bo spółka nie ma osobowości prawnej). Za wyrządzone mu szkody odpowiadają solidarnie wszyscy wspólnicy spółki cywilnej (art. 864 k.c.)[65]. Nie uchyla to odpowiedzialności deliktowej (art. 415 k.c.) każdego z lekarzy, będących wspólnikami, gdy szkoda, której doznał pacjent, jest skutkiem czynu niedozwolonego ze strony konkretnego lekarza.

9. Jeżeli lekarze utworzyli spółkę partnerską (art. 86 kodeksu spółek handlowych, dalej: k.s.h.)[66], to pacjent zawiera umowę ze spółką (ściślej: ze wspólnikiem, bo spółka nie ma osobowości prawnej). Lekarz-partner nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe w związku z wykonywaniem przez pozostałych partnerów wolnego zawodu w spółce, jak również za zobowiązania spółki, będące następstwem działań lub zaniechań osób zatrudnionych przez spółkę na podstawie umowy o pracę lub innego stosunku prawnego (np. pielęgniarki lub technika medycznego), które podlegały kierownictwu innego partnera podczas świadczenia usług medycznych (art. 95 § 1 k.s.h.). Umowa spółki może jednak przewidywać, że jeden lub więcej partnerów godzą się na ponoszenie odpowiedzialności, tak jak wspólnik spółki jawnej (art. 95 § 2 k.s.h.), a więc bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką (art. 22 § 2 k.s.h.). Jest to odpowiedzialność subsydiarna: wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (art. 31 § 1 k.s.h.).

10. Jeżeli pacjent zwraca się (zawiera umowę) do prywatnie praktykującego chirurga o dokonanie operacji, a ten najmuje w szpitalu salę operacyjną oraz korzysta z personelu medycznego i urządzeń szpitalnych, to odpowiada za wszelkie szkody doznane przez pacjenta zarówno w zakresie leczenia, jak i hospitalizacji (odpowiedzialność kontraktowa i deliktowa). Niezależnie od tego szpital mógłby ponieść wobec pacjenta odpowiedzialność deliktową (art. 415 k.c.), jeżeli można by mu przypisać jakąś winę (np. jeżeli szkoda powstała na skutek wadliwości urządzeń szpitalnych czy zaniedbań pielęgniarki).

11. Może zdarzyć się, że lekarz powinien działać jako prowadzący cudze sprawy bez zlecenia (negotiorum gestor – art. 752 k.c.)[67], np. gdy dobrowolnie udziela pomocy osobie nieprzytomnej, rannej w wypadku albo samobójcy (gdy nie istnieje niezwłoczna możliwość udzielenia pomocy przez pogotowie ratunkowe – art. 30 ustawy o zawodzie lekarza[68]). Powinien wówczas dołożyć należytej staranności, tak jakby została zawarta umowa. W razie wyrządzenia szkody ze swej winy lekarz ponosi odpowiedzialność kontraktową przy zbiegu z deliktową.

12. Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej daje możliwość włączenia w funkcjonowanie publicznych zakładów opieki zdrowotnej zakładów niepublicznych, a także lekarzy wykonujących praktykę indywidualną lub grupową (art. 50 i 50 a ustawy o zawodzie lekarza), jeżeli zawrą odpowiednie umowy na świadczenia zdrowotne z właściwymi organami państwa, gminy lub samodzielnym publicznym zakładem opieki zdrowotnej (art. 35 w zw. z art. 33 i 34 u-z.o.z.). Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną podczas udzielania świadczeń w zakresie udzielonego zamówienia ponoszą solidarnie udzielający zamówienie i przyjmujący je (art. 35 ust. 5 u-z.o.z.)[69].

VI. Podstawy prawne funkcjonowania nauczyciela akademickiego i studenta uczelni medycznej w zakładzie opieki zdrowotnej

Artykuł 1 ust. 5 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej stanowi, że w przygotowywaniu osób do wykonywania zawodu medycznego i kształcenia osób wykonujących zawód medyczny na zasadach określonych w odrębnych przepisach:

1. Uczestniczą zakłady opieki zdrowotnej utworzone i utrzymywane w celu: a) prowadzenia badań naukowych i prac badawczo-rozwojowych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia, b) realizacji zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia.

2. Mogą uczestniczyć zakłady opieki zdrowotnej utworzone i utrzymywane w celu udzielania świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia.

Sposób uczestniczenia publicznego zakładu opieki zdrowotnej w prowadzeniu badań naukowych i prac badawczo-rozwojowych lub realizacji celów naukowych i dydaktycznych oraz w kształceniu osób przygotowujących się do wykonywania zawodu medycznego lub wykonujących zawód medyczny może określić statut tego zakładu (art. 39 ust. 1 u-z.o.z.).

Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej stanowi również, że szpital może udostępniać państwowej uczelni medycznej, państwowej uczelni prowadzącej działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych lub Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego oddział szpitalny, zwany „oddziałem klinicznym”, na potrzeby wykonywania zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych (art. 43 e ust. 1 u-z.o.z.). Takie udostępnienie następuje na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej przez kierownika zakładu opieki zdrowotnej (szpitala) odpowiednio z państwową uczelnią medyczną, państwową uczelnią prowadzącą działalność dydaktyczną i badawczą w dziedzinie nauk medycznych lub Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Zawarcie umowy wymaga zgody organu, który utworzył zakład opieki zdrowotnej – szpital (art. 43 e ust. 2 u-z.o.z.). Według art. 43 e ust. 3 u-z.o.z. udostępnianie oddziału klinicznego nie może ograniczyć dostępności świadczeń zdrowotnych określonych w statucie publicznego zakładu opieki zdrowotnej (szpitala). Na podstawie delegacji z art. 43 f u-z.o.z. Minister Zdrowia i Opieki Społecznej wydał rozporządzenie z dnia 17 września 1999 r. w sprawie określenia koniecznych elementów umów o udostępnienie szpitala klinicznego albo oddziału klinicznego na wykonywanie zadań dydaktycznych i ba-dawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych[70]. Rozporządzenie to w części dotyczącej udostępnienia szpitala klinicznego (ponieważ nie może być on przedmiotem umowy) utraciło moc z dniem 21 października 2001 r.[71]^, [72]. Według rozporządzenia wspomniana umowa o udostępnienie oddziału klinicznego powinna zawierać m.in. zasady odpowiedzialności cywilnej podmiotu, któremu udostępniany jest szpital kliniczny albo oddział kliniczny, za szkody wyrządzone przez studentów lub nauczycieli akademickich (§ 1 pkt. 8)[73].

Przepisami odrębnymi, o których wspomina powołany art. 1 ust. 3 u-z.o.z., w aspekcie uczestniczenia zakładów opieki zdrowotnej w przygotowywaniu osób do wykonywania zawodu medycznego i kształcenia osób wykonujących zawód medyczny, są przepisy dotyczące szkolnictwa wyższego. Należą do nich ustawa z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym[74] oraz wydane do niej rozporządzenia wykonawcze.

Ustawa o szkolnictwie wyższym zawiera m.in. następujące unormowania odnoszące się do problematyki tego rozdziału.

A. Podstawowymi zadaniami uczelni są m.in.: 1) kształcenie studentów w zakresie danej gałęzi wiedzy oraz ich przygotowanie do wykonywania określonych zawodów, 2) prowadzenie badań naukowych lub twórczej pracy artystycznej, 3) przygotowanie kandydatów do samodzielnej pracy naukowej, dydaktycznej lub działalności artystycznej, 4) kształcenie w celu uzupełnienia wiedzy ogólnej i specjalistycznej osób, które posiadają tytuły zawodowe i wykonują zawody praktyczne (...) – (art. 1 ust. 2, pkt. 1–4).

Uczelnie medyczne i podstawowe jednostki organizacyjne innych uczelni działające w dziedzinie nauk medycznych uczestniczą także w sprawowaniu opieki zdrowotnej, w zakresie nie naruszającym podstawowych zadań uczelni (art. 1 ust. 4).

B. Nauczyciele akademiccy zatrudnieni w uczelniach medycznych lub w uczelni prowadzącej działalność w dziedzinie nauk medycznych uczestniczą w sprawowaniu opieki zdrowotnej poprzez wykonywanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z u-dzielaniem świadczeń zdrowotnych w szpitalach klinicznych będących zakładami opieki zdrowotnej lub oddziałach innych zakładów opieki zdrowotnej (szpitali), udostępnianych uczelniom na zasadach określonych w przepisach o zakładach opieki zdrowotnej (art. 100 ust. 1). Nauczyciele ci są zatrudniani na podstawie umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej na udzielanie świadczeń zdrowotnych, zawartej ze szpitalem klinicznym albo innym zakładem opieki zdrowotnej (szpitalem) – (art. 100 ust. 1 a).

C. Plan studiów może przewidywać obowiązek odbycia przez studenta praktyk zawodowych. Rada Ministrów określa, w drodze rozporządzenia, obowiązki organów uczelni i zakładów pracy związane z odbywaniem przez studentów praktyk zawodowych (art. 146 ust. 1 i 2). Wykonując tę delegację, Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 12 sierpnia 1991 r. w sprawie studenckich praktyk zawodowych[75].

D. Rektor jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki osobom pobierającym naukę albo odbywającym zajęcia praktyczno-techniczne w uczelni lub wykonującym prace społecznie użyteczne na rzecz tej uczelni. Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw pracy określi, w drodze rozporządzenia, przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązujące w szkołach wyższych (art. 178¹ ust. 1 i 2). W związku z tym Minister Edukacji Narodowej wydał rozporządzenie z dnia 11 marca 1998 r. w sprawie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w szkołach wyższych[76].

W nawiązaniu do praktyk studentów uczelni medycznych należy zwrócić uwagę na ustawę o zawodzie lekarza. W art. 36 stanowi ona, co następuje:

1. Lekarz podczas udzielania świadczeń zdrowotnych ma obowiązek poszanowania intymności i godności osobistej pacjenta.

2. Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może uczestniczyć tylko niezbędny, ze względu na rodzaj świadczenia, personel medyczny. Uczestnictwo innych osób wymaga zgody pacjenta i lekarza.

3. Lekarz ma obowiązek dbać, aby inny personel medyczny przestrzegał w postępowaniu z pacjentem zasady określonej w ust. 1.

4. Przepis ust. 2 nie dotyczy klinik i szpitali akademii medycznych, medycznych jednostek badawczo-rozwojowych i innych jednostek uprawnionych do kształcenia studentów nauk medycznych, lekarzy oraz innego personelu medycznego w zakresie niezbędnym do celów dydaktycznych. W przypadku demonstracji o charakterze wyłącznie dydaktycznym konieczne jest uzyskanie zgody pacjenta.

VII. Podstawy prawne odpowiedzialności cywilnej nauczyciela akademickiego udzielającego świadczeń zdrowotnych oraz studenta uczelni medycznej

1. Nauczyciel akademicki, udzielając świadczeń zdrowotnych, może wystąpić w dwóch różnych sytuacjach.

Po pierwsze, może świadczyć usługi zdrowotne jak „zwykły” lekarz, a nie w związku z prowadzeniem zajęć dydaktycznych. Wówczas usługi te świadczy w formach organizacyjnych wymienionych wcześniej w rozdziale V i ponosi odpowiedzialność cywilną według zasad tam podanych, tak jak każdy lekarz.

Po drugie nauczyciel akademicki udziela świadczeń zdrowotnych przy realizacji zadań dydaktycznych i badawczych. Jego sytuację należy rozpatrywać w relacji zarówno do uczelni, jak i do szpitala, z którym została zawarta umowa o udostępnienie oddziału klinicznego. Dalsza wypowiedź dotyczy tej drugiej sytuacji.

2. Nauczyciela akademickiego łączy z uczelnią albo umowa o pracę, albo umowa cywilnoprawna. Odpowiedzialność cywilna tego nauczyciela wobec pacjenta ukształtowana jest na zasadach przedstawionych w rozdziale V 1 i 2.

Analogicznie przedstawia się odpowiedzialność nauczyciela akademickiego wobec pacjenta, gdy weźmie się pod uwagę jego (nauczyciela) stosunek prawny do szpitala klinicznego, z którym uczelnia zawarła umowę o udostępnienie oddziału klinicznego na wykonywanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Wyżej podano (rozdz. VI.B), że nauczyciele ci zatrudniani są w tym szpitalu na podstawie umowy o pracę albo umowy cywilnoprawnej na udzielanie świadczeń zdrowotnych (art. 100 ust. 1 a ustawy o szkolnictwie wyższym).

3. Jak już podano (rozdz. VI), umowa uczelni ze szpitalem o udostępnienie oddziału klinicznego na wykonanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych powinna zawierać m.in. zasady odpowiedzialności cywilnej podmiotu, któremu udostępniany jest (...) oddział kliniczny, za szkody wyrządzone przez studentów lub nauczycieli akademickich[77]. Pacjent wobec tej umowy jest osobą trzecią i w związku z tym trzeba przyjąć, że ma ona znaczenie jedynie w relacjach między uczelnią a szpitalem klinicznym, natomiast nie może rozstrzygać o zasadach odpowiedzialności szpitala i uczelni, nauczyciela akademickiego i studenta wobec pacjenta. Gdyby w umowie znalazł się zapis o tych zasadach odpowiedzialności, byłby nieważny, jako sprzeczny z prawem (art. 58 k.c.)

4. Studenta uczelni medycznej, odbywającego praktykę w oddziale klinicznym i wy-konującego w związku z tym np. jakieś zabiegi, nie łączy z pacjentem żaden stosunek prawny. Student powinien być traktowany jak powiernik, podwładny, podwykonawca uczelni. Za szkodę wyrządzoną pacjentowi przez studenta ponosi odpowiedzialność uczelnia: z tytułu winy własnej (tj. winy jej organu – art. 416 k.c.), z tytułu winy powiernika (art. 429 k.c.)[78], podwładnego (art. 430 k.c.)[79] oraz jako za podwykonawcę (art. 474 k.c.)[80].

5. Przypomnieć tu należy, że wyrządzenie szkody na osobie stanowi zawsze czyn niedozwolony (delikt), za który odpowiedzialność ponosi również lekarz – nauczyciel akademicki i student uczelni medycznej (art. 415 k.c.)[81], z zastrzeżeniem zasad tzw. odpowiedzialności pracowniczej (patrz rozdz. V.1).

6. Uczelnia medyczna ma obowiązek zapewnić studentom bezpieczne warunki m.in. odbywania praktyk. Stanowią o tym szczegółowo akty normatywne wymienione w rozdziale VI.D. W razie uchybienia tym obowiązkom uczelnia odpowiada na zasadzie deliktu (art. 415 i 416 k.c.) za szkodę wyrządzoną studentowi. Z drugiej jednak strony powołane akty normatywne nakładają również na studenta obowiązki bezpiecznego postępowania. W razie uchybienia tym obowiązkom studentowi można przypisać przyczynienie się do powstania lub zwiększenia rozmiarów szkody, co stanowi podstawę do zmniejszenia wysokości odszkodowania (art. 362 k.c.)[82].

Pielęgniarki i położne, mające prawo wykonywania zawodu, mogą ten zawód wykonywać w formach: umowy o pracę, umowy cywilnoprawnej (kontraktu), indywidualnej praktyki, indywidualnej specjalistycznej praktyki oraz praktyki grupowej pod postacią spółki cywilnej i spółki partnerskiej (zob. art. 11, 24, 25 i 25 a ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej[83]).[84]

Cywilna odpowiedzialność pielęgniarki i położnej wobec pacjenta jest ukształtowana analogicznie jak odpowiedzialność lekarza, przedstawiona w rozdziale V.

[1] Por. Z. Radwański: Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2001, s. 20.

[2] Kodeks cywilny: art. 353. § 1. Zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. § 2. Świadczenie może polegać na działaniu albo na zaniechaniu.

[3] Art. 487 § 2 k.c.: Umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej.

[4] Np. przekaz – art. 921¹ k.c., przyrzeczenie publiczne – art. 919 i nast. k.c., odwołanie darowizny już wykonanej – art. 898 k.c.).

[5] Art. 415 i nast. k.c.

[6] Art. 405 i nast. k.c.

[7] W obu tych rodzajach odpowiedzialności występują podobieństwa odnośnie do pojęcia szkody, adekwatnego związku przyczynowego między postępowaniem sprawcy a szkodą oraz winy; występują jednak istotne różnice co do ciężaru dowodu okoliczności stanowiących przesłanki odpowiedzialności, regresu, terminów przedawnienia roszczeń, właściwości sądu w procesach odszkodowawczych.

[8] W kodeksie cywilnym, tytuł VI, księgi III dotyczy odpowiedzialności ex delicto, a tytuł VII, działu II księgi III odpowiedzialności ex contractu. Określenia te mają charakter konwencjonalny i nie oddają treści. Deliktem jest ludzkie, zawinione działanie, a przecież odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym „ex delicto” obejmuje także wypadki niezawinione, np. odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. Natomiast odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania dotyczy wszelkich zobowiązań, bez względu na źródło ich powstania, a nie tylko zobowiązań pochodzących z umowy, co sugeruje określenie „ex contractu”.

[9] Art. 471 k.c.: Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

[10] Art. 415 k.c.: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

[11] Art. 430 k.c.: Kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności.

Art. 474 k.c.: Dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza. Przepis powyższy stosuje się także w wypadku, gdy zobowiązanie wykonywa przedstawiciel ustawowy dłużnika.

[12] Zob. np. uzasadnienia uchwał SN z dnia 31 stycznia 1996 r., III CZP 2/96, OSNC 1996, nr 6, poz. 79, składu siedmiu sędziów z dnia 21 listopada 1967, III PZP 37/67, OSNC 1968, nr 7, poz. 113, z dnia 8 grudnia 1973 r., III CZP 37/73, OSNCP 1974, nr 9, poz. 145.

[13] Zob. np. T. Dybowski, [w:] System prawa cywilnego, t. III, cz. 1, Ossolineum 1981, s. 221–226; A. Szpunar: Odszkodowanie za szkodę majątkową. Szkoda na mieniu i osobie, Bydgoszcz 1998, s. 21–30 i 137–142 oraz cytowane w tych pracach piśmiennictwo.

[14] Art. 58. § 1. Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.

§ 2. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

§ 3. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

[15] Art. 353¹ Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Artykuł ten należy do kategorii przepisów iuris cogentis, przeto naruszenie któregokolwiek z wymienionych w nim kryteriów swobody kontraktowej prowadzi do nieważności czynności prawnej (art. 58 k.c.).

[16] K.c. art. 363. § 1. Naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu.

§ 2. Jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili.

[17] K.c. art. 365. § 1. Jeżeli dłużnik jest zobowiązany w ten sposób, że wykonanie zobowiązania może nastąpić przez spełnienie jednego z kilku świadczeń (zobowiązanie przemienne), wybór świadczenia należy do dłużnika, chyba że z czynności prawnej, z ustawy lub z okoliczności wynika, iż uprawnionym do wyboru jest wierzyciel lub osoba trzecia.

§ 2. Wyboru dokonywa się przez złożenie oświadczenia drugiej stronie. Jeżeli uprawnionym do wyboru jest dłużnik, może on dokonać wyboru także przez spełnienie świadczenia.

§ 3. Jeżeli strona uprawniona do wyboru świadczenia wyboru tego nie dokona, druga strona może jej wyznaczyć w tym celu odpowiedni termin. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu uprawnienie do dokonania wyboru przechodzi na stronę drugą.

[18] Tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 204 ze zm.

Art. 36. 1. Lekarz podczas udzielania świadczeń zdrowotnych ma obowiązek poszanowania intymności i godności osobistej pacjenta.

2. Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może uczestniczyć tylko niezbędny, ze względu na rodzaj świadczenia, personel medyczny. Uczestnictwo innych osób wymaga zgody pacjenta i lekarza.

3. Lekarz ma obowiązek dbać, aby inny personel medyczny przestrzegał w postępowaniu z pacjentem zasady określonej w ust. 1. 4. Przepis ust. 2 nie dotyczy klinik i szpitali akademii medycznych, medycznych jednostek badawczo-rozwojowych i innych jednostek uprawnionych do kształcenia studentów nauk medycznych, lekarzy oraz innego personelu medycznego w zakresie niezbędnym do celów dydaktycznych. W przypadku demonstracji o charakterze wyłącznie dydaktycznym konieczne jest uzyskanie zgody pacjenta.

[19] Dz. U. Nr 91, poz. 408 ze zm.

[20] Dz. U. Nr 28, poz. 153 ze zm.

[21] Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.

[22] Art. 2. 1. Zakładem opieki zdrowotnej jest:

1) szpital, zakład opiekuńczo-leczniczy, zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy, sanatorium, prewentorium, inny nie wymieniony z nazwy zakład przeznaczony dla osób, których stan zdrowia wymaga udzielania całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych w odpowiednim stałym pomieszczeniu,

2) przychodnia, ośrodek zdrowia, poradnia,

3) pogotowie ratunkowe,

4) laboratorium diagnostyczne,

5) pracownia protetyki stomatologicznej i ortodoncji,

6) zakład rehabilitacji leczniczej,

7) żłobek,

8) inny zakład, spełniający warunki określone w ustawie.

2. Zakład opieki zdrowotnej może być odrębną jednostką organizacyjną, częścią innej jednostki organizacyjnej lub jednostką organizacyjną podległą innej jednostce organizacyjnej.

3. Zakładem opieki zdrowotnej jest również zespół zakładów, o których mowa w ust. 1. Zakład opieki zdrowotnej wchodzący w skład zespołu zakładów staje się jednostką organizacyjną zespołu.

4. Nazwa zakładu opieki zdrowotnej powinna odpowiadać zakresowi świadczeń zdrowotnych udzielanych przez ten zakład.

5. Nazwa zakładu opieki zdrowotnej, o którym mowa w art. 1 ust. 2 pkt 2 (tzn. utworzonym w celu realizacji zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia), zawiera oznaczenie „kliniczny” albo oznaczenie „uniwersytecki”.

[23] Art. 3. Świadczeniem zdrowotnym są działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania, w szczególności związane z:

1) badaniem i poradą lekarską,

2) leczeniem,

3) badaniem i terapią psychologiczną,

4) rehabilitacją leczniczą,

5) opieką nad kobietą ciężarną i jej płodem, porodem, połogiem oraz nad noworodkiem,

6) opieką nad zdrowym dzieckiem,

7) badaniem diagnostycznym, w tym z analityką medyczną,

8) pielęgnacją chorych,

9) pielęgnacją niepełnosprawnych i opieką nad nimi,

10) opieką paliatywno-hospicyjną,

11) orzekaniem i opiniowaniem o stanie zdrowia,

12) zapobieganiem powstawaniu urazów i chorób poprzez działania profilaktyczne oraz szczepienia ochronne,

13) czynnościami technicznymi z zakresu protetyki i ortodoncji,

14) czynnościami z zakresu zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze.

[24] Do przepisów tych należy przede wszystkim ustawa z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.

[25] Tekst jedn. Dz.U. z 2001 r., Nr 3, poz. 30 ze zm.

[26] Wyjaśniał to SN w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CZP 12/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 150, pomijając kryterium formalne, zapewne ze względu na brak wątpliwości w razie takiego formalnego określania osobowości prawnej. Zob. również U. Drozdowska: Problematyka podstaw odpowiedzialności cywilnej zakładów opieki zdrowotnej – wybrane zagadnienia, Radca Prawny 2002, nr 3.

[27] Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.

[28] Opracowano, korzystając również z: M. Nesterowicz, Prawo medyczne, wyd. V, Toruń 2001, s. 241–283; tegoż: Podstawy prawne odpowiedzialności cywilnej zakładu leczniczego i lekarza, Prawo i Medycyna 1999, nr 1; tegoż: Ewolucja odpowiedzialności publicznego zakładu leczniczego za szkody wyrządzone przy leczeniu. Odpowiedzialność kas chorych i Państwa, Prawo i Medycyna 1999, nr 2; G. Bieniek [w:] Komentarz do kodeksu cywilnego, księga trzecia, zobowiązania, t. 1, wyd. 3, Warszawa 2001, s. 265–275; Zb. Strus: Kontraktowa odpowiedzialność odszkodowawcza za szkody lecznicze (maszynopis na prawach rękopisu); U. Drozdowska: Problematyka podstaw odpowiedzialności cywilnej zakładów opieki zdrowotnej – wybrane zagadnienia, Radca Prawny 2002, nr 3.

[29] Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. nr 104, poz. 661 ze zm.).

[30] Wykładnię taką utrwaliły na całe dziesięciolecia wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie odpowiedzialności Skarbu Państwa oraz państwowych osób prawnych za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych – uchwała Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 1971 r., III CZP 33/70. OSNCP 1971, nr 4, poz. 59.

[31] Safjan M.: Odpowiedzialność państwa na podstawie art. 77 Konstytucji RP, PiP 1999 nr 4.

[32] Szpunar A.: O odpowiedzialności odszkodowawczej państwa, PiP 1999 nr 6.

[33] Wyrok T K z dnia 4 grudnia 2001 r., Sk 18/00, OTK ZU 2001 nr 8, poz. 256.

[34] Art. 417. § 1. Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności.

§ 2. Funkcjonariuszami państwowymi w rozumieniu niniejszego tytułu są pracownicy organów władzy, administracji lub gospodarki państwowej. Za funkcjonariuszy państwowych uważa się również osoby działające na zlecenie tych organów, osoby powołane z wyboru, sędziów i prokuratorów oraz żołnierzy sił zbrojnych.

[35] Art. 420. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza państwowej osoby prawnej, odpowiedzialność za szkodę ponosi zamiast Skarbu Państwa ta osoba prawna.

Art. 420¹ § 1. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza jednostki samorządu terytorialnego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, odpowiedzialność za szkodę ponosi ta jednostka samorządu terytorialnego, w której imieniu czynność była wykonywana. Przepisy art. 418, 419 i 420 stosuje się odpowiednio.

§ 2. Funkcjonariuszami jednostek samorządu terytorialnego w rozumieniu niniejszego tytułu są pracownicy samorządowi, radni, członkowie zarządów gmin, powiatów i województw, a także inne osoby, do których stosuje się przepisy o pracownikach samorządowych. Za funkcjonariuszy jednostek samorządu terytorialnego uważa się także osoby działające na zlecenie organów jednostek samorządu terytorialnego oraz ich związków.

[36] Art. 416. Osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu.

[37] Zob. również: A. Górski, A. Górski: Podstawy odpowiedzialności deliktowej publicznego zakładu opieki zdrowotnej za szkody medyczne – po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 grudnia 2001 r., PS 2002, nr 11–12, s. 46 i n.

[38] Zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 1963 r., 2 CR 96/62, OSNCP 1964, nr 5, poz. 95. Wynika to także z art. 443 k.c.: Okoliczność, że działanie lub zaniechanie, z którego szkoda wynikła, stanowiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie istniejącego uprzednio zobowiązania, nie wyłącza roszczenia o naprawienie szkody z tytułu czynu niedozwolonego, chyba że z treści istniejącego uprzednio zobowiązania wynika co innego.

[39] Art. 420. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza państwowej osoby prawnej, odpowiedzialność za szkodę ponosi zamiast Skarbu Państwa ta osoba prawna.

[40] Przepisy te mówią o ochronie danych zawartych w dokumentacji lekarskiej oraz o udostępnianiu tej dokumentacji pacjentowi, jego przedstawicielowi ustawowemu lub osobie upoważnionej przez pacjenta.

[41] Art. 19. 1. Pacjent ma prawo do:

1) świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej, a w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia odpowiednich świadczeń – do korzystania z rzetelnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń,

2) informacji o swoim stanie zdrowia,

3) wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub ich odmowy, po uzyskaniu odpowiedniej informacji,

4) intymności i poszanowania godności w czasie udzielania świadczeń zdrowotnych,

5) umierania w spokoju i godności.

2. Przepis ust. 1 pkt 3 nie dotyczy świadczeń zdrowotnych, których udzielanie bez zgody pacjenta regulują odrębne przepisy.

3. W zakładach opieki zdrowotnej przeznaczonych dla osób wymagających całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych pacjent ma również prawo do:

1) dodatkowej opieki pielęgnacyjnej sprawowanej przez osobę bliską lub inną osobę wskazaną przez siebie,

2) kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z osobami z zewnątrz,

3) opieki duszpasterskiej.

[42] Art. 448 W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia. Przepis art. 445 § 3 stosuje się.

[43] Art. 416. Osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu.

[44] Art. 429. Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.

[45] Art. 430. Kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności.

[46] Art. 420¹. § 1. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez funkcjonariusza jednostki samorządu terytorialnego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, odpowiedzialność za szkodę ponosi ta jednostka samorządu terytorialnego, w której imieniu czynność była wykonywana. Przepisy art. 418, 419 i 420 stosuje się odpowiednio.

§ 2. Funkcjonariuszami jednostek samorządu terytorialnego w rozumieniu niniejszego tytułu są pracownicy samorządowi, radni, wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast), członkowie zarządów powiatów i województw, a także inne osoby, do których stosuje się przepisy o pracownikach samorządowych. Za funkcjonariuszy jednostek samorządu terytorialnego uważa się także osoby działające na zlecenie organów jednostek samorządu terytorialnego oraz ich związków.

[47] Tak SN szczególnie w uchwałach z dnia 9 czerwca 1999 r., III CZP 11/99, OSNC 2000, nr 1, poz. 2 oraz z dnia 5 grudnia 2002 r., III CZP 75/02, OSNC 2003, nr 9).

[48] Tak SN w nie publikowanych wyrokach z dnia 11 czerwca 2003 r., V CK 335/02 oraz z dnia 9 maja 2001 r., III CA 1/01.

[49] Opracowano, korzystając także z: M. Nesterowicza: Prawo medyczne, wyd. V, Toruń 2001, s. 32–37; Podstawy prawne odpowiedzialności cywilnej zakładu leczniczego i lekarza, Prawo i Medycyna 1999, nr 1; tegoż: Ewolucja odpowiedzialności publicznego zakładu leczniczego za szkody wyrządzone przy leczeniu. Odpowiedzialność kas chorych i Państwa, Prawo i Medycyna 1999, nr 2; G. Bieniek [w:] Komentarz do kodeksu cywilnego, księga trzecia, zobowiązania, t. 1, wyd. 3, Warszawa 2001, s. 265–275; Zb. Strus: Kontraktowa odpowiedzialność odszkodowawcza za szkody lecznicze (maszynopis na prawach rękopisu); U. Drozdowska: Problematyka podstaw odpowiedzialności cywilnej zakładów opieki zdrowotnej – wybrane zagadnienia, Radca Prawny 2002, nr 3.

[50] Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jedn. Dz.U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94 ze zm.

[51] Art. 2. Pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.

Art. 22. § 1. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

§ 1¹. Zatrudnienie w warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.

§ 1². Nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy, określonych w § 1.

§ 2. Pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat. Na warunkach określonych w dziale dziewiątym pracownikiem może być również osoba, która nie ukończyła 18 lat.

§ 3. Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego nawiązać stosunek pracy oraz dokonywać czynności prawnych, które dotyczą tego stosunku. Jednakże gdy stosunek pracy sprzeciwia się dobru tej osoby, przedstawiciel ustawowy za zezwoleniem sądu opiekuńczego może stosunek pracy rozwiązać.

[52] Trudność polega na tym, że niektóre cechy zatrudnienia mogą występować zarówno w stosunku pracowniczym, jak i w cywilnoprawnym. W takim wypadku podstawowe znaczenie ma wola stron, którym nawet w umowach o zatrudnienie pozostawiono swobodę odnośnie do rodzaju zawieranej umowy. Podobną myśl znajdujemy w wyroku SN z dnia 23 września 1998 r. II UKN 229/98, OSNAP 1999 nr 19 poz. 627, w którym Sąd ten wyjaśnił, że „w razie ustalenia, iż zawarta przez strony umowa wykazuje cechy wspólne dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasileniem, rozstrzygająca o jej typie powinna być in concreto wola stron. Art. 22 § 1¹ k.p. nie wyłącza też ustalenia rodzaju zawartej umowy poprzez wykładnię oświadczeń woli wedle kryteriów podanych w art. 65 k.c. O rodzaju zawartej umowy decyduje więc nie tylko i nie tyle jej nazwa, ile cel i zgodny zamiar stron. Wykładając oświadczenia woli nie można jednak nazwie czynności prawnej odmówić jakiegokolwiek znaczenia. Zwłaszcza wówczas, gdy strony mają świadomość co do rodzaju zawieranej umowy, potwierdzoną jej postanowieniami. Podleganie lekarza „kierownictwu” pracodawcy odnosi się jedynie do strony organizacyjnej świadczenia pracy, a nie jej strony „fachowej” (mówiąc popularnie – sposobu leczenia).

[53] Art. 1. Kodeks pracy określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców.

[54] Tak SN w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasady prawnej – z dnia 12 czerwca 1976 r., III CZP 5/76, OSNCP 1977, nr 4, poz. 61 i w powołanych tam orzeczeniach, a także np. w wyrokach: z dnia 5 maja 1998 r., I CKU 110/97, Prok. i Pr. 1998, 10, s. 27 oraz z dnia 19 czerwca 1975, V PRN 2/75, PiZS 1976, nr 10, s. 67).

[55] Art. 441. § 1. Jeżeli kilka osób ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, ich odpowiedzialność jest solidarna.

§ 2. Jeżeli szkoda była wynikiem działania lub zaniechania kilku osób, ten, kto szkodę naprawił, może żądać od pozostałych zwrotu odpowiedniej części zależnie od okoliczności, a zwłaszcza od winy danej osoby oraz od stopnia, w jakim przyczyniła się do powstania szkody.

§ 3. Ten, kto naprawił szkodę, za którą jest odpowiedzialny mimo braku winy, ma zwrotne roszczenie do sprawcy, jeżeli szkoda powstała z winy sprawcy.

[56] Pomijam w tym miejscu przedstawienie dyskutowanej i spornej w piśmiennictwie kwestii, czy publiczny samodzielny zakład opieki zdrowotnej odpowiada na zasadzie deliktu, czy umowy.

[57] Zob. uchwałę SN z dnia 7 listopada 1997 r., III CZP 80/77, OSNCP 1978/5–6/84.

[58] Zob. np. ustawę z dnia 7 maja 1999 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (Dz.U. Nr 53, poz. 548 ze zm.) oraz dekret z dnia 5 października 1955 r. o odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej (Dz.U. Nr 40, poz. 247 ze zm.).

[59] Art. 474. Dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza. Przepis powyższy stosuje się także w wypadku, gdy zobowiązanie wykonywa przedstawiciel ustawowy dłużnika.

[60] Art. 750. Do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu.

[61] Art. 734. § 1. Przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie.

§ 2. W braku odmiennej umowy zlecenie obejmuje umocowanie do wykonania czynności w imieniu dającego zlecenie. Przepis ten nie uchybia przepisom o formie pełnomocnictwa.

[62] W piśmiennictwie prawniczym dyskutowany jest charakter umowy o świadczenie lecznicze w tym sensie, czy jest to umowa starannego działania, czy umowa rezultatu.

[63] Art. 430. Kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności.

[64] Art. 443. Okoliczność, że działanie lub zaniechanie, z którego szkoda wynikła, stanowiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie istniejącego uprzednio zobowiązania, nie wyłącza roszczenia o naprawienie szkody z tytułu czynu niedozwolonego, chyba że z treści istniejącego uprzednio zobowiązania wynika co innego.

[65] Art. 864. Za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie.

[66] Art. 86. § 1. Spółką partnerską jest spółka osobowa, utworzona przez wspólników (partnerów) w celu wykonywania wolnego zawodu w spółce prowadzącej przedsiębiorstwo pod własną firmą.

Art. 88. Partnerami w spółce mogą być osoby uprawnione do wykonywania następujących zawodów: adwokata, aptekarza, architekta, biegłego rewidenta, brokera ubezpieczeniowego, doradcy podatkowego, księgowego, lekarza, lekarza stomatologa, lekarza weterynarii, notariusza, pielęgniarki, położnej, radcy prawnego, rzecznika patentowego, rzeczoznawcy majątkowego i tłumacza przysięgłego.

[67] Art. 752. Kto bez zlecenia prowadzi cudzą sprawę, powinien działać z korzyścią osoby, której sprawę prowadzi, i zgodnie z jej prawdopodobną wolą, a przy prowadzeniu sprawy obowiązany jest zachowywać należytą staranność.

[68] Art. 30. Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki.

[69] Zob. również rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 13 lipca 1998 r. w sprawie umowy o udzielenie zamówienia na świadczenia zdrowotne, Dz.U. Nr 93, poz. 592.

[70] Dz.U. Nr 79, poz. 901 ze zm.

[71] Zob. art. 3 i 6 ustawy z dnia 19 lipca 2001 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej i ustawy o szkolnictwie wyższym, Dz.U. Nr 111, poz. 1193 ze zm. Od dnia 21 października 2001 r. przedmiotem umowy udostępnienia może być tylko oddział kliniczny.

[72] Różnych kwestii odnoszących się do publicznych zakładów opieki zdrowotnej, realizujących cele naukowe i dydaktyczne, dotyczą również przepisy u-z.o.z.: art. 6 ust. 2, art. 8 ust. 1 pkt. 3 a, art. 36 a, art. 44 a ust. 2 i 2 a, art. 44 c, art. 45 ust. 1, pkt. 2 e, art. 53 a ust. 2, art. 55, art. 56 ust. 2, art. 60 ust. 6, art. 66 ust. 1, art. 67 ust. 3 a.

[73] Rozporządzenie to stanowi:

§ 1. Umowa o udostępnienie szpitala klinicznego albo umowa o udostępnienie oddziału klinicznego na wykonywanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych powinny zawierać w szczególności:

1) oznaczenie stron umowy,

2) czas trwania umowy,

3) kwotę należną szpitalowi klinicznemu albo szpitalowi udostępniającemu oddział kliniczny z tytułu realizacji umowy, sposób przekazywania tej kwoty oraz zasady rozliczeń,

4) zasady i tryb rozpatrywania sporów wynikających z realizacji umowy,

5) wykaz ruchomości i nieruchomości udostępnianych w celu realizacji umowy, sposób ich udostępniania oraz zasady i warunki ich wykorzystywania,

6) określenie potrzeb w zakresie liczby, kwalifikacji zawodowych i wymiaru czasu pracy nauczycieli akademickich, mających wykonywać w udostępnianym szpitalu klinicznym albo oddziale klinicznym zadania dydaktyczne i badawcze w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych,

7) okoliczności, w których może nastąpić renegocjacja warunków umowy,

8) zasady odpowiedzialności cywilnej podmiotu, któremu udostępniany jest szpital kliniczny albo oddział kliniczny, za szkody wyrządzone przez studentów lub nauczycieli akademickich,

9) zasady postępowania w przypadku naruszenia przez nauczyciela akademickiego lub studenta porządku ustalonego w szpitalu klinicznym albo w szpitalu udostępniającym oddział kliniczny.

§ 2. 1. Umowy, o których mowa w § 1, w zakresie wykonywania zadań dydaktycznych, powinny ponadto zawierać elementy dotyczące warunków odbywania i organizacji zajęć dydaktycznych oraz zasad ustalania ich ilości.

2. Umowy, o których mowa w § 1, w zakresie wykonywania zadań badawczych, powinny ponadto zawierać zasady organizacji i finansowania badań oraz udzielania informacji na temat prowadzonych badań.

[74] Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.

[75] Dz.U. Nr 73, poz. 323 ze zm.

[76] Dz.U. Nr 37, poz. 209.

[77] Zob.§ 1 pkt. 8 cyt. rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 września 1999 r. w sprawie określenia koniecznych elementów umów o udostępnienie szpitala klinicznego albo oddziału klinicznego na wykonywanie zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych.

[78] Art. 429. Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.

[79] Art. 430. Kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności.

[80] Art. 474. Dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie, za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza. Przepis powyższy stosuje się także w wypadku, gdy zobowiązanie wykonywa przedstawiciel ustawowy dłużnika.

[81] Zob. np. wyrok SN z dnia 6 lutego 1963 r., 2 CR 96/62, OSNCP 1964, nr 5, poz. 95.

[82] Art. 362. Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.

[83] Tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 57, poz. 602 ze zm.

[84] Zob. również Z. Kubot: Prawne formy wykonywania pracy i usług przez pielęgniarki i położne, Prawo i Medycyna 2001, nr 9, s. 17–32.