Home >> Spis treści (vol. 6)

Aby cytować ten artykuł (To cite this article): CHŁOPECKA H,  FRANEK G,  GRZYWNA T., System opieki medycznej w środowisku nauczania i wychowania w Anglii i Polsce – analiza porównawcza [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 15-20

Strategia Zdrowie dla wszystkich w XXI wieku, przyjęta przez kraje członkowskie WHO, w tym również Polskę, oznacza dla pielęgniarek oraz pielęgniarstwa konieczność ciągłego doskonalenia realizowanych funkcji i zadań. Zmiany zachodzące w systemach edukacji i ochrony zdrowia również wymagają oceny realizacji opieki zdrowotnej nad dziećmi oraz młodzieżą w środowisku nauczania i wychowania. Proces transformacji ochrony zdrowia przyczynił się do tego, że sytuacja w medycynie szkolnej od wielu lat nie jest najlepsza. Wprowadzane zmiany ustawowe i systemowe spotykają się z krytyką środowiska lekarskiego i pielęgniarskiego, zaniepokojonego aktualną sytuacją opieki zdrowotnej nad populacją dzieci i młodzieży. Na skutek zaistniałych zmian organizacyjnych ograniczających udział pediatrów w opiece nad dziećmi opieka ta uległa dramatycznemu pogorszeniu. Przesunięto na margines profilaktykę zdrowotną nad dziećmi i młodzieżą szkolną, a poczynania reformatorskie niweczą dobrze funkcjonujący dotychczas system organizacji tej opieki. Deformacji uległy sprawdzone struktury organizacyjne i merytoryczne nadzoru specjalistycznego w dziedzinie pediatrii od szczebla podstawowego do najwyższego [1]. Opinia dotycząca sytuacji w medycynie szkolnej jest miażdżąca – tylko pół procenta pediatrów (przebadanych ankietą przez Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii) sygnalizuje poprawę, natomiast trzy czwarte ankietowanych wspomina o wyraźnym pogorszeniu sytuacji w tej dyscyplinie [2]. Pielęgniarki szkolne również wyrażają swoje niezadowolenie, spowodowane przeciążeniem obowiązkami i brakiem satysfakcji, związanym z niemożnością realizacji celów wynikających z pełnionych ról w środowisku szkolnym. Wprowadzone zmiany mają również swój realny wymiar, objawiający się, między innymi, trudnościami realizacji szczepień ochronnych dzieci i młodzieży. W przeprowadzonych badaniach ankietowych pediatrów niepokoi ocena organizacji szczepień obowiązkowych – co trzeci ankietowany mówi o po-gorszeniu sytuacji, jeśli zaś chodzi o szczepienia ponadobowiązkowe – również co piąty pediatra sygnalizuje podobne zagrożenie [2]. Poszukując coraz lepszych rozwiązań ustawowych i organizacyjnych warto ocenić, jak  funkcjonuje  szkolna  służba  zdrowia w krajach Unii Europejskiej. Przykładem kraju, w którym od wielu lat doskonali się i reformuje opiekę nad uczniami oraz funkcje i zadania pielęgniarki szkolnej, jest Anglia. W 1974 r. Narodowa Służba Zdrowia w Anglii została zreorganizowana, i odpowiedzialność za opiekę zdrowotną przesunięto z rządów lokalnych do rejonowych władz zdrowotnych. Do obowiązków rejonowych władz zdrowotnych należy prowadzenie badań medycznych dzieci w wieku szkolnym, szczególnie tych potrzebujących specjalnej pomocy oraz leczenia, czyli dzieci specjalnej troski. Kontrolne badania medyczne dzieci przestały być ustawowe, ale wymagano od lokalnych władz zachęcania uczniów do skorzystania z badań dentystycznych i leczenia. Szkolną Służbę Zdrowia tworzą w Anglii pielęgniarki szkolne, lekarze szkolni, pracownicy administracji i menadżerzy. Działa ona wg wskazówek Komitetu Rejonowego ds. Opieki nad Dzieckiem, współpracując ściśle z innymi specjalistami. Konsultant, lekarz pediatra, jest w stałym kontakcie z lokalnymi władzami szkolnymi i kieruje pracą pracowników medycznych. Zarząd Szkolnej Służby Zdrowia podlega Dyrekcji Zdrowia Dziecka. Starsza pielęgniarka jest odpowiedzialna za codzienny zarząd tej służby. Odpowiada przed Dyrektorem Zdrowia Dziecka, pełni też funkcję doradcy dla pracowników całej Szkolnej Służby Zdrowia. Szkolna Służba Zdrowia jest częścią szerszej gamy usług związanych ze zdrowiem populacji dziecięcej całej Dzielnicy Zdrowotnej. W Polsce Szkolna Służba Zdrowia związana jest ściśle z realizacją zadań podstawowej opieki zdrowotnej w miejscu zamieszkania dziecka. W nowym modelu POZ medycyna szkolna została dostosowana do praktykowanej od kilku lat instytucji lekarza rodzinnego, jedynego lekarza zapewniającego dzieciom opiekę zdrowotną: „zarówno w zdrowiu, jak i w chorobie” [3]. Przekazano w ten sposób pediatrom, pracującym w poradniach rejonowych w miejscu zamieszkania dziecka, zadania związane z profilaktyką. Wycofano lekarzy ze szkół, a pielęgniarka stała się jedynym profesjonalnym pracownikiem ochrony zdrowia, zapewniającym na co dzień opiekę medyczną w środowisku nauczania i wychowania. Współpracuje  ściśle  z  lekarzem  POZ  w  sprawach  dotyczących  zdrowia   dzieci i młodzieży, szczególnie w zakresie badań profilaktycznych w określonych grupach wiekowych [4]. Planowane jest utworzenie na poziomie powiatu sieci poradni medycyny szkolnej, które będą spełniać funkcje konsultacyjne i nadzorcze, dotyczące m.in. konsultacji w zakresie  fizjologii i rozwoju  dzieci  oraz  młodzieży szkolnej, a także nadzoru merytorycznego w odniesieniu do pracy pielęgniarek zatrudnionych w medycynie szkolnej oraz wybranych zadań lekarza rodzinnego [3]. W nowym modelu POZ przewiduje się inne formy organizacji i finansowania świadczeń pielęgniarskich w medycynie szkolnej. Są nimi: kontrakty samodzielne, grupowa praktyka pielęgniarska, niepubliczny zakład opieki zdrowotnej [3]. Pielęgniarka szkolna w Anglii posiada dyplom ze specjalizacją w medycynie szkolnej. Ma przedłużany co trzy lata licencjat, na podstawie ukończonych kursów dokształcających, co obliguje ją do kształcenia ustawicznego. Obejmuje swoją opieką 2000 dzieci. Każda szkoła ma przydzieloną pielęgniarkę szkolną i lekarza szkolnego. Jednak w żadnej szkole nie ma gabinetów medycznych. Pielęgniarki szkolne posiadają biuro, które jest miejscem pracy większej liczby pielęgniarek, tworzących zespół, który wspólnie realizuje niektóre zadania, np. szczepienia ochronne. Z pielęgniarką można się kontaktować w jej biurze w określonych godzinach, bądź też zostawić dla niej wiadomość w szkole. Angielska szkolna pielęgniarka tradycyjnie nie nosi umundurowania, a swoje szkoły odwiedza według stałego harmonogramu. Porusza się samochodem, przewożąc cały sprzęt potrzebny jej do pracy. Może oferować porady wszystkim członkom środowiska szkolnego – między innymi nauczycielom – udzielając wskazówek co do planowanej edukacji zdrowotnej i seksualnej, która w programie szkolnym realizowana jest w ramach różnych przedmiotów. Pielęgniarka ma możliwość wypożyczenia pomocy do prowadzenia edukacji zdrowotnej ze specjalnego ośrodka, tam również znajdują się informacje, jak można skontaktować się z pielęgniarką specjalizującą się w zakresie chorób występujących u dzieci i młodzieży. Pielęgniarka szkolna w Polsce posiada dyplom oraz świadectwo ukończenie kursu kwalifikacyjnego dla pielęgniarek pracujących w środowisku nauczania i wychowania. Dla pielęgniarek, które ukończyły kurs w latach 80., Centrum Edukacji Medycznej opracowało  program  kursu  uzupełniającego, który  umożliwia  poszerzenie, uzupełnienie i aktualizację wiedzy oraz umiejętności niezbędnych do sprawowania opieki nad uczniami. Obecnie umożliwia się również pielęgniarkom szkolnym ukończenie specjalizacji z zakresu pielęgniarstwa w środowisku nauczania i wychowania. Jest to optymalny standard przygotowania pielęgniarki szkolnej do pracy z uczniami i wychowankami [3]. Obejmuje ona opieką 1200 uczniów, co w związku z malejącą liczbą dzieci, szczególnie w szkołach podstawowych sprawia, że swoje zadania realizuje często w dwóch lub trzech placówkach. Każda polska szkoła posiada gabinet medyczny, w którym pielęgniarka pracuje w wyznaczonych dniach tygodnia, Wyposażony jest on w sprzęt niezbędny do przeprowadzania badań przesiewowych, przechowywania dokumentacji ucznia oraz do udzielania pierwszej pomocy przedlekarskiej. Do najważniejszych zadań pielęgniarki szkolnej należy promowanie zdrowia, jednak w opinii ich samych brakuje im czasu na jego realizację. Pielęgniarka na co dzień współpracuje z nauczycielami, wychowawcami, pedagogiem szkolnym oraz rodzicami uczniów w rozwiązywaniu ich problemów zdrowotnych, szkolnych i społecznych. W zakresie rozwiązywania problemów zdrowotnych uczniów oraz realizacji takich zadań, jak szczepienia ochronne czy bilanse zdrowia utrzymuje stały kontakt z lekarzem POZ oraz placówkami opieki specjalistycznej. Świadczenia realizowane przez pielęgniarki szkolne w Anglii i w Polsce zasadniczo są podobne, jednak różnią się swoim zakresem. Do zadań pielęgniarki szkolnej w Anglii w zakresie wykonywania testów przesiewowych należy: –      badanie rozwoju fizycznego (masa, wzrost) –      badanie wzroku –      badanie widzenia barw –      badanie słuchu (audiometrem) Polska pielęgniarka szkolna wykonuje następujące testy przesiewowe: –      badanie rozwoju fizycznego (masa, wzrost) –      badanie wzroku –      badanie widzenia barw –      badanie słuchu (metodą szeptu) –      badanie układu ruchu –      badanie ciśnienia tętniczego –      kontrola jamy ustnej i stanu uzębienia szczególnie u dzieci młodszych [5]. Różnice  dotyczące  pozostałych  zadań  realizowanych  przez pielęgniarki szkolne w Anglii i w Polsce wskazują na o wiele większy zakres obowiązków przypadających na pielęgniarki w naszym kraju. Pielęgniarki w Anglii nie oceniają stanu higieniczno-sa-nitarnego i bezpieczeństwa szkoły, gdyż nie one za to odpowiadają. Służą tylko radą, gdy istnieje taka potrzeba. Pielęgniarki w Polsce dokonują dwa razy w ciągu roku przeglądu szkoły i współpracują w tym zakresie  z  właściwą  stacją  sanitarno-epidemiologiczną,  konsultując  swoje  wątpliwości z jej pracownikami. Pielęgniarki w Anglii nie przeprowadzają okresowych przeglądów higieny osobistej ucznia. Gdy pojawi się problem wszawicy u dziecka – pielęgniarka radzi rodzicom, jak należy go rozwiązać. Realizację profilaktycznych badań lekarskich w Anglii przeprowadzono w następujący sposób. Gdy dziecko zaczyna edukację, rodzice wypełniają kwestionariusz zdrowia. Na tej podstawie pielęgniarka dokonuje selekcji dzieci do badania lekarskiego. Przeprowadza je  lekarz szkolny w asyście pielęgniarki na terenie szkoły. Dalszych badań dziecka mogą życzyć sobie rodzice, pielęgniarka szkolna, lekarz szkolny oraz nauczyciele. Nie prowadzi się  leczenia  zębów  w  szkołach, ale są okresowe przeglądy uzębienia i promocja zdrowia w tym zakresie. W Polsce powszechne badania lekarskie przeprowadzają lekarze pierwszego  kontaktu. Pielęgniarka jest organizatorem i koordynatorem tych badań, wykonywanych w porozumieniu z lekarzem Podstawowej Opieki Zdrowotnej, Grupowej Praktyki Lekarza Rodzinnego, wychowawcą i rodzicami dziecka. Zadanie to wymaga z jej strony wiele inwencji, przede wszystkim nadzoru nad sprawnym obiegiem dokumentacji, gdyż badania są realizowane poza szkołą, a nie zawsze nadzór rodziców jest w tym zakresie dostateczny. Zarówno  w  Anglii, jak  i  w  Polsce szczepienia ochronne są wykonywane zgodnie z kalendarzem szczepień. W Anglii nie przeprowadza się badania lekarskiego przed szczepieniem. Rodzice otrzymują formularze zawiadamiające o planowanym szczepieniu i wyrażają na nie zgodę przez złożenie swojego podpisu. Przed szczepieniem pielęgniarka pyta dziecko czy aktualnie czuje się dobrze. W dniu szczepienia dzieci z danej dzielnicy zdrowotnej dowożone są autobusami do punktu szczepień, gdzie 3 pielęgniarki pracują zespołowo. W Polsce obecnie dzieci szczepione są w przychodniach rejonowych. Pielęgniarka szkolna współpracuje z przychodnią, zajmując się organizacją szczepień (ustala z przychodnią terminy szczepień, rozdaje uczniom formularze, „kwalifikacja do szczepień ochronnych”, kontroluje skuteczność systemu). Pielęgniarka szkolna w Anglii nie udziela pierwszej pomocy przedlekarskiej. Natomiast obserwując pracę pielęgniarki w polskiej szkole nietrudno zauważyć, że znaczną część swego czasu pracy poświęca na udzielanie pomocy medycznej uczniom i pracownikom szkoły. Pielęgniarka musi podejmować decyzje w sprawie wstępnego rozpoznania, nieść  pomoc  i  decydować  o  dalszym  postępowaniu  z  uczniem.  Udziela  też  pomocy w razie nagłego pogorszenia zdrowia uczniów przewlekle chorych, zgodnie z zaleceniem lekarskim. Analizując  zakres  świadczeń  realizowanych  przez  pielęgniarki  szkolne w Anglii i Polsce nietrudno zauważyć, że polskie pielęgniarki wypełniają o wiele więcej zadań instrumentalnych  niż  angielskie. Natomiast  mniej  czasu  poświęcają  na zadania związane z promocją zdrowia.  Dzięki swej wiedzy i możliwościom wynikającym ze szczególnego miejsca w społeczności szkolnej pielęgniarka może odnosić sukcesy, stając się propagatorem działań  na  rzecz ochrony zdrowia oraz jego promowania. Rozwijając współpracę zarówno z radą pedagogiczną, jak i z rodzicami, pielęgniarka szkolna może stać się inicjatorem wielu działań na rzecz zdrowia, jego promowania, a także być współtwórcą szkoły promującej zdrowie. Wnioski 1.     Szkolna Służba Zdrowia w Anglii i w Polsce ma wspólną podstawę – zdrowiem uczniów zajmują się lokalne władze rejonowe. Jednak w Anglii system opieki nad uczniami jest bardziej rozbudowany i sprecyzowany. Zdrowiem uczniów zarządza Dyrekcja Zdrowia Dziecka, której podlega Szkolna Służba Zdrowia. 2.     W Anglii zdrowiem dzieci i młodzieży szkolnej zajmują się lekarze szkolni, pielęgniarki szkolne przy współpracy administracji i menadżerów. W Polsce obecnie praktycznie nad zdrowiem uczniów czuwa lekarz pierwszego kontaktu i pielęgniarka szkolna. Pielęgniarkami szkolnymi zarządza przełożona pielęgniarek dla danego miasta. 3.     Pielęgniarki szkolne tak w Anglii, jak i Polsce są dobrze przygotowane pod względem merytorycznym do wykonywania swoich obowiązków. Systematycznie dokształcają się, podnosząc poziom swoich wiadomości i umiejętności. Różnica polega na tym, że pielęgniarki w Anglii posiadają specjalizację, pielęgniarki w Polsce tylko kurs kwalifikacyjny. 4.     Pielęgniarka szkolna w Polsce – mimo iż obejmuje opieką mniejszą liczbę uczniów niż pielęgniarka w Anglii – ma o wiele większy zakres przydzielonych jej zadań i obowiązków. 5.     Priorytetowym zadaniem pielęgniarek szkolnych w Anglii jest edukacja zdrowotna. Realizacji tego zadania sprzyja dobrze zorganizowany wewnętrzny system pracy i informacji. Zakres świadczeń wykonywanych przez polskie pielęgniarki szkolne pozostawia im zbyt mało czasu na realizację tego ważnego zadania. Wydaje się też, że edukacja zdrowotna jest zagadnieniem zbyt mało docenianym, zarówno przez nauczycieli, jak i same pielęgniarki. Pełnienie przez pielęgniarki roli edukatora zdrowia wymaga pogłębienia przez nie wiedzy merytorycznej oraz metodycznej. Postulaty 1.     Szkolna służba zdrowia w Polsce, jako jedno z najważniejszych ogniw opieki nad zdrowiem dzieci i młodzieży, wymaga dopracowania już istniejącego systemu, szczególnie pod względem organizacyjnym. 2.     Pożądane byłoby jak najszybsze utworzenie instytucji Poradni Medycyny Szkolnej pełniących funkcje konsultacyjne, organizacyjne i nadzorcze. 3.     Należałoby rozważyć celowość realizacji niektórych zadań wykonywanych przez pielęgniarki w medycynie szkolnej w Polsce i rezygnacji z nich na rzecz wyeksponowania jej funkcji dydaktycznej związanej z promowaniem zdrowia. 4.     Pożądane byłoby, aby stanowisko pielęgniarki szkolnej obejmowały pielęgniarki z wyższym wykształceniem, mające wszechstronne przygotowanie zawodowe. PIŚMIENNICTWO [1] Apel do Ministra Zdrowia w sprawie aktualnej sytuacji opieki zdrowotnej nad populacją  dzieci i młodzieży w Polsce, Przegląd Pediatryczny 2000, vol. 30, nr 1, 69. – [2] Reforma ochrony zdrowia w ocenie pediatrów, Przegląd Pediatryczny 2000, vol. 30,  nr 1, 67–68.  – [3] Transformacja systemu ochrony zdrowia w Polsce, MZiOS 1998. – [4] Woynarowska B.: Testy przesiewowe u dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, IMiDz, Warszawa 1990. – [5] Woynarowska B., Pułtorak M., Wojciechowska A. i wsp.: Metodyka pracy środowiskowej pielęgniarki (higienistki szkolnej) w szkole podstawowej  i ponadpodstawowej, IMiDz, Warszawa 1990.