Home >> Spis treści (vol. 6)

Aby cytować ten artykuł (To cite this article): DUBOWSKA A.,  WYSPIAŃSKA L., KRZEMIEŃ G.,  WARMUZ A., Efekty pracy rewalidacyjnej z dzieckiem upośledzonym w szkole specjalne [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 139-144

Słusznie uważa się, że dzieci są bogactwem narodu. Sposób ich nauczania i wychowania to synonim perspektyw rozwoju społeczeństwa. Nie mniej ważnym a znacznie trudniejszym problemem jest zapewnienie prawidłowego rozwoju dzieciom upośledzonym umysłowo. Jedną z najważniejszych placówek zajmujących się tymi dziećmi, ich kształceniem i rewalidacją, jest szkoła. Obecnie  zakres oddziaływań zajęć terapeutycznych obejmuje profilaktykę niepełnosprawności,  naukę  czynności  życia codziennego, organizację  czasu  wolnego,  zajęcia o charakterze edukacyjno-wychowawczym, trening umiejętności społecznych, zajęcia ruchowo-zabawowe, sport oraz zajęcia rozwijające zdolności twórcze. W odniesieniu do osób umysłowo upośledzonych długotrwałą działalnością pedagogiczno-terapeutyczną jest rewalidacja[1]. W procesie rewalidacji dzieci w szkole specjalnej wykorzystuje się m.in. terapię zajęciową. Ma ona bardzo szerokie zastosowanie, w dużym stopniu zależne od inwencji twórczej nauczycieli, ich pomysłowości i zainteresowania. Terapia zajęciowa to leczenie i usprawnianie za pomocą określonych czynności, zajęć i pracy, niektóre z nich mogą mieć wartość kształcącą, wychowawczą, a także leczniczą[2]. Tak więc terapia zajęciowa usprawnia fizycznie, psychicznie, społecznie i zawodowo, co ma znaczenie w procesie rewalidacji dzieci ze szkół specjalnych. Organizacja terapii zajęciowej w szkole specjalnej warunkowana jest specyficznymi trudnościami występującymi u dzieci. Wymaga zaangażowania „nieprzeciętnych” środków i stworzenia optymalnych warunków dopasowanych do potrzeb i możliwości dziecka upośledzonego. Z punktu widzenia potrzeb osoby niepełnosprawnej terapia zajęciowa spełnia następujące zdania: ·       usprawnia fizycznie, ·       usprawnia psychicznie, ·       usprawnia społecznie, ·       daje wytyczne co do wyboru zawodu. Zakres terapii zajęciowej jest różnorodny, a jej główne formy to terapie pracą, ruchem i rozrywką[3]. Materiał i metody Celem przeprowadzonych badań było ustalenie: 1)     Jakie formy terapii zajęciowej mają znaczący wpływ na proces  rewalidacji? 2)     Kto ocenia postępy procesu rewalidacyjnego u dzieci i jak często? 3)     Jakie perspektywy, możliwości na przyszłość dzieci widzą nauczyciele? Badania zostały przeprowadzone w Szkole Specjalnej przy Ośrodku Szkolno-Wy-chowawczym w Lubaniu, wśród 65 uczniów o różnym stopniu upośledzenia umysłowego, uczęszczających do szkoły na poziomie podstawowym i gimnazjum oraz wśród 25 nauczycieli tych szkół. Tabela I. Stopień upośledzenia badanych dzieci Poziom kształcenia Stopień upośledzenia Lekki Umiarkowany Znaczny N % N % N % Szkoła podstawowa (dzieci w wieku od 10 do 15 roku życia) 20 30,8 14 21,5 6 9,2 Gimnazjum (dzieci od 15 do 20 roku życia) 10 15,4 11 16,9 4 6,1 Razem 30 46,2 25 38,4 10 15,4   Zastosowane metody: ·       wywiad z dyrektorem szkoły i uczniami, ·       obserwacja uczestnicząca, ·        analiza dokumentacji uczniów, ·       badania ankietowe. Kryterium doboru uczniów był dwuletni okres pobytu  w szkole. Wyniki Uzyskany materiał badawczy wskazuje, że na proces rewalidacji mają wpływ wszystkie formy terapii zajęciowej, tj. zarówno terapia pracą, rozrywką, jak i ruchem. Wszystkie formy łączą się ze sobą i wzajemnie uzupełniają. Terapia zajęciowa w badanej szkole specjalnej prowadzona jest przez nauczycieli  poszczególnych przedmiotów. Nauczyciele, wybierając kierunek pracy z dzieckiem, dokonują najpełniejszej diagnozy opartej nie tylko na własnej obserwacji, ale też na informacjach uzyskanych od innych uczących pedagogów, a także od rodziców dziecka, biorąc pod uwagę historię jego życia. Analizują badania psychologiczne, pedagogiczne oraz wyniki badań lekarskich. Na podstawie informacji z tak różnych źródeł nauczyciel dokonuje właściwego doboru zajęć dla danych grup upośledzenia umysłowego.                            Ryc. 1. Kryteria doboru zajęć dla dzieci upośledzonych umysłowo wymieniane przez nauczycieli. W zależności od przyjętych kryteriów nauczyciele w badanych przez nas  szkołach prowadzą następujące zajęcia:    1. Terapia pracą prowadzona jest głównie na zajęciach praktyczno-technicznych, plastycznych, gastronomicznych, w specjalnych pracowniach oraz na zajęciach pozalekcyjnych, w kole plastyczno-technicznym. Wyniki zajęć praktycznych są wyrażane w zmaterializowanej postaci, często eksponowane na wystawie szkolnej. Dzieci widzą swoje wytwory, mogą je porównać z innymi pracami. Najczęściej są to maskotki wykonane ze skrawków materiału, scenografie do występów, stroje, maski, kartki okolicznościowe, wytwory z mo-deliny i masy solnej, płaskorzeźby. Do uzyskania lepszych efektów pracy rewalidacyjnej, wkomponowują zajęcia w całokształt życia społecznego. Wspólnie przygotowują scenografię do wszystkich przedstawień teatralnych, uroczystości okolicznościowych, bali i festynów. W pracę zaangażowane są wszystkie dzieci, pomimo ich różnej sprawności intelektualnej. Dzieci z umiarkowanym, znacznym i głębokim  upośledzeniem umysłowym z dużym efektem usprawniają się manualnie, wyrównując zaburzoną sprawność ruchową. Uczą się wykonywać bardziej złożone ruchy precyzyjne, a te poszerzają zakres samoobsługi i zaradności życiowej. Umiejętności praktyczne z wielu dziedzin pozwalają niektórym wychowankom z lekkim upośledzeniem  na dalsze kształcenie zawodowe, w przyszłości zaś na normalne życie z akceptacją w społeczeństwie. 2. Terapia rozrywką prowadzona jest przez nauczycieli muzyki w trakcie zajęć, kółek zainteresowań, w czasie których dzieci przygotowują się głównie do różnych występów organizowanych na terenie szkoły i występów wyjazdowych. Przykładem jest udział dzieci w Regionalnym Przeglądzie Piosenki ,,Nieprzetartego Szlaku” i Przeglądzie Zespołów Artystycznych Szkół Specjalnych.  3. W terapii ruchem znaczący wpływ rewalidacyjny mają nie tylko zajęcia sportowe i gimnastyczne, zabawy i gry ruchowe na zajęciach wychowania fizycznego, ale także ćwiczenia usprawniające, zwiększające siłę mięśni, taniec, elementy Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne, które nauczyciele prowadzą z dziećmi z upośledzeniem umiarkowanym i głębokim. W terapii ruchem nie brakuje zabaw, zawodów i imprez sportowych, na których element współzawodnictwa jest czynnikiem aktywizującym dzieci. Przykładem może być udział dzieci w Regionalnych Igrzyskach Lekkoatletycznych Szkół Specjalnych w Bolesławcu, Rajdzie Zaradnych w Stankowicach, Rajdzie Drużyn ,,Nieprzetartego Szlaku” w Złotoryi, ,,Polarnej Wyprawie Zuchów” w Jakuszycach organizowanej pod kierunkiem  Komendy ZHP. Ruch w życiu każdego człowieka jest nieodłącznym jego elementem, więc nauczyciele starają się, by było go jak najwięcej na zajęciach z dziećmi, które w tym momencie kształtują nawyki zdrowego i przyjemnego spędzania wolnego czasu oraz korygują nieprawidłowości w rozwoju psychofizycznym. Postępy procesu rewalidacyjnego u dzieci oceniane są dwukrotnie w ciągu roku szkolnego  przez  zespół  do  analizy  wyników  pomocy   psychologiczno-pedagogicznej, w którego skład wchodzą nauczyciele, pedagog, psycholog, logopeda, dyrektor, wychowawca, czasami także rodzic dziecka. Wszyscy wspólnie oceniają jego indywidualne postępy, funkcjonowanie, nowe umiejętności, rozwój społeczny, fizyczny i psychiczny, uwzględniając utrudnienia mające wpływ na brak lub małe postępy dziecka. W trakcie dokonywania oceny brana jest pod uwagę dokumentacja ucznia, w której zawarte są informacje: ·       lekarskie (wzrok, słuch, schorzenia, zalecenia), ·       psychologiczne (stopień upośledzenia, uwaga, pamięć, orientacja w środowisku, zalecenia), ·       logopedyczne (wada wymowy, rozumienie mowy innych, komunikatywność i rozumienie mowy ucznia, zalecenia), ·       pedagogiczne (czynności samoobsługowe, uspołecznienie, komunikowanie się, umiejętności szkolne, zainteresowania i uzdolnienia, aktywność z motywacją do pracy,  kontakty z innymi, nowe umiejętności, współpraca z domem). Osiągnięcia ucznia po całym okresie jego pobytu w szkole znajdują odzwierciedlenie w świadectwie ukończenia szkoły, które ma charakter opisowy. Wyniki rewalidacji dzieci, w zależności od stopnia upośledzenia, są następujące: Dzieci  z  lekkim  upośledzeniem  umysłowym  osiągają  w  procesie  rewalidacji w większości dobre wyniki. Bardzo dobre wyniki uzyskały w rewalidacji zawodowej – 7% i po 3% w rewalidacji fizycznej, społecznej i psychicznej. Wyniki dobre, średnio w 87–93%, badane dzieci osiągnęły we wszystkich wymienionych rodzajach rewalidacji, natomiast  efekty znikome w sferach społecznej (10%) i psychicznej (7%).                           Ryc. 2. Wyniki rewalidacji u dzieci z lekkim upośledzeniem umysłowym. Dzieci z umiarkowanym upośledzeniem umysłowym, w porównaniu z grupą poprzednią, uzyskały bardzo dobre rezultaty w poszczególnych rodzajach rewalidacji: zawodowej 28%, psychicznej 20%, społecznej 16% i fizycznej 2%, ale jednocześnie jest więcej dzieci ze znikomymi efektami. Najniższe wyniki osiągnęły w rewalidacji zawodowej 20%, fizycznej16%, psychicznej12% i społecznej 8%.                       Ryc. 3. Wyniki rewalidacji u dzieci z umiarkowanym upośledzeniem umysłowym. Dzieci ze znacznym upośledzeniem umysłowym, podobnie jak w grupie poprzedniej, ogólnie osiągnęły  dobre wyniki rewalidacji. Na uwagę zasługują bardzo dobre rezultaty rewalidacji społecznej (40%), zawodowej i fizycznej (po 20%) oraz psychicznej (10%), czego  we  wcześniejszych grupach nie było. Niestety, dzieci te uzyskały znikome wyniki w rewalidacji fizycznej, psychicznej, społecznej po 10% i aż w 30% w zawodowej.                              Ryc. 4. Wyniki rewalidacji u dzieci ze znacznym upośledzeniem umysłowym. Przyszłość  dzieci po ukończeniu szkoły specjalnej jest zależna głównie od ich stopnia upośledzenia umysłowego. Dzieje się tak dlatego, że tylko osoby z lekkim upośledzeniem umysłowym mogą podjąć dalszą naukę przygotowującą do danego zawodu. Nauczyciele  na  pytanie dotyczące przyszłości dzieci odpowiadają niestety, że nie widzą dla nich w obecnej sytuacji politycznej i gospodarczej kraju żadnych perspektyw i możliwości na przyszłość. Wynika to przede wszystkim z: ·       braku miejsc pracy (stopa bezrobocia w powiecie lubańskim wynosi 29,2%)[4], ·       braku akceptacji społecznej, ·       złej polityki oświatowej i społecznej, ·       niedostrzegania potrzeb dzieci upośledzonych umysłowo i traktowania ich po ,,macoszemu”, ·       uznania osób upośledzonych umysłowo w naszych realiach za ludzi drugiej lub trzeciej kategorii. Wnioski 1.     Uzyskane wyniki rewalidacji badanych dzieci upośledzonych umysłowo oceniamy bardzo wysoko. 2.     Do uzyskania takich wyników niewątpliwie przyczyniły się dobrze dobrane metody terapii zajęciowej. 3.     Pesymistyczne prognozy dotyczące przyszłości dzieci mogą być zmienione tylko przez świadomą i zaangażowaną politykę społeczną na szczeblu krajowym i władz samorządowych.   [1] Kościelak R.: Psychologiczne podstawy rewalidacji upośledzonych umysłowo, PWN, Warszawa 1989. [2] Milanowska  K.: Techniki pracy w terapii zajęciowej, PZWL, Warszawa 1982,  s. 13. [3] Hulek A.: Pedagogika Rewalidacyjna, PWN, Warszawa 1977. [4] Dane Powiatowego Urzędu Pracy w Lubaniu, stan październik 2002 rok.