|
Seria wydawnicza EUKRASIA Vol. 6 European Union Enlargement: Polish Nursing at the Time of Changes |
|
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Home >>
Spis treści (vol. 6)
| Aby cytować ten artykuł (To cite this article): DUBOWSKA A., SZELIGA D., WARMUZ A., Funkcjonowanie w życiu codziennym pacjentów po amputacji kończyny dolnej [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 127-138 |
| Amputacje są zabiegami chirurgicznymi, które wykonywano od czasów pojawienia się człowieka na Ziemi. Chociaż amputacja jest w zasadzie operacją destruktywną, może mieć jednak wymowę konstruktywną, kiedy usuwa kalectwo czy chorobę, aby umożliwić podjęcie funkcji kończyny. Powiedzenie sir Williama Fergussona: amputacja jest najbardziej pośrednim a jednocześnie jednym z największych zabiegów w chirurgii; pośrednim, kiedy można by uczynić coś lepszego, i wielkim – wówczas, kiedy stanowi jedyne rozwiązanie poprawiające los człowieka – jest nadal aktualne. Obecnie w Polsce wykonuje się około 5 tys. amputacji rocznie. Amputacje kończyn dolnych są poważnym problemem. Utrata kończyny dolnej zawsze powoduje ciężki uraz psychiczny, utrudnia życie, poruszanie się i samoobsługę, zmiana wyglądu oraz kształtu ciała wymaga nowego dostosowania się zarówno ze strony chorego, jak i jego otoczenia. Każda amputacja stanowi nie tylko ciężki uraz fizyczny, lecz także gwałtowny i długotrwały psychoemocjonalny oraz społeczny stres. Większość chorych boi się nieznanego, wskazane jest zmniejszenie ich strachu, oczekują oni pomocy w rozwiązywaniu problemów socjalnych oraz domowych. Po opuszczeniu szpitala chorzy po amputacji kończyn dolnych rozpoczynają właściwie nowy okres życia, w którym muszą adaptować się do zmienionych warunków życia rodzinnego, społecznego, zawodowego. Cel badań Celem pracy jest przedstawienie problemów społecznych, które pojawiają się po odjęciu kończyny dolnej oraz trudności pacjentów wynikających z konieczności przystosowania się do normalnego życia. Metody W badaniach wykorzystano następujące metody badawcze – obserwację ukierunkowaną, wywiad, polską wersję kwestionariusza RNL (Reintegration to Normal Living) nieznacznie zmodyfikowaną oraz ankietę. Badania przeprowadzono w dwóch oddziałach szpitalnych i ośrodku rehabilitacyjnym: 1. Oddział Chirurgii Ogólnej Szpitala Zespolonego w Kędzierzynie Koźlu – liczy 42 łóżka; zatrudnione są tu 22 pielęgniarki i 8 lekarzy. 2. Oddział Chirurgii Urazowej Szpitala Zespolonego w Kędzierzynie Koźlu – pracuje tu 14 pielęgniarek i 6 lekarzy. 3. Opolskie Centrum Rehabilitacji w Korfantowie – znajdują się tam 3 oddziały rehabilitacyjne, liczące 83 łóżka. Autorki skorzystały również z pomocy dwu stacji „Caritas” diecezji opolskiej (w Kędzierzynie Koźlu i w Bierawie), dzięki którym możliwe było dotarcie do pacjentów w ich miejscu zamieszkania – po uzyskaniu ich zgody. Badaniem objęto łącznie 96 osób po amputacji kończyn dolnych, ale 14 kwestionariuszy nie zostało wykorzystanych ze względu na to, że były niewłaściwie wypełnione. Po wstępnej analizie jakościowej i ilościowej do dalszej analizy zakwalifikowano 82 ankiety. Wśród tych osób znalazło się 59 mężczyzn (72% grupy) i 23 kobiety (28%). Pod względem wieku najliczniejsza grupa (43%) pacjentów znalazła się w przedziale od 50 do 69 lat. W grupie wiekowej od 31 do 49 lat było 14 mężczyzn i 8 kobiet – łącznie 22 osoby (27%). Pozostałe 13 osób (16%) – miało powyżej 70 lat, a 12 osób (14%) – poniżej 30 lat. Wyniki badań 1. Tryb życia przed i po amputacji kończyny dolnej Aktywność ruchowa jest człowiekowi równie niezbędna do prawidłowego funkcjonowania jak powietrze do oddychania. Tryb życia jest ściśle związany z charakterem wykonywanej pracy, z temperamentem oraz zainteresowaniami pacjenta. Oceniając tryb życia przed i po amputacji kończyny dolnej posłużono się zwrotami: aktywny, siedzący, leżący. Pacjent po odjęciu kończyny staje się człowiekiem niepełnosprawnym, przede wszystkim fizycznie, co może znacznie wpłynąć na jego tryb życia. Często osoby te ograniczają zakres swoich obowiązków, tłumacząc, że są po operacji i bez kończyny. Całymi dniami potrafią siedzieć w fotelu i oglądać telewizję, nie umieją i często nie chcą inaczej organizować sobie czasu wolnego. Czują się odrzuceni przez społeczeństwo, kolegów, czują się niepotrzebni: jak miałem nogę, to byłem potrzebny, teraz nic nie potrafię zrobić i nikomu nie jestem potrzebny. Tabela I. Tryb życia przed i po odjęciu kończyny dolnej
Określenie „aktywny” dotyczy normalnej aktywności dnia codziennego. Wśród ankietowanych aż 72% pacjentów prowadziło aktywny tryb życia przed operacją, tzn. pracowali zawodowo, uprawiali różne dyscypliny sportowe, wychodzili z domu do znajomych, na spacery, jeździli na rowerze na imprezy sportowe; 23% – siedzący i 4 respondentów, tj. 5% to pacjenci leżący.
Ryc. 1. Tryb życia przed amputacją. Większość osób po amputacji kończyny dolnej zmieniła swój tryb życia z aktywnego na siedzący. Aż 61 ankietowanych, tj. 74% prowadzi obecnie siedzący tryb życia. Zwiększyła się również liczba pacjentów leżących z 5 do 11%, związane jest to z pogorszeniem się stanu ogólnego chorych po zabiegu operacyjnym. Aktywny tryb życia w naszej grupie badawczej prowadzi po amputacji tylko 12 osób, tj. 15% ogółu badanych.
Ryc. 2. Tryb życia po amputacji. A co ja teraz mogę robić innego, jak tylko sobie posiedzieć, ledwo chodzę o kulach, szybko się męczę, dlatego dużo siedzę i odpoczywam. Nie mam pieniędzy na to, żeby jeździć gdzieś na rehabilitację, za wszystko teraz trzeba zapłacić, a z czego, z tej byle renty?
2. Problemy dotyczące czynności samoobsługowych Najbardziej istotne dla ludzi po amputacji jest zachowanie osobistej godności, a to oznacza zerwanie z uwłaczającą bezradnością i zależnością od otoczenia, nabycie umiejętności samodzielnego poruszania się oraz samoobsługi. Z problemami tego typu pacjent spotyka się bezpośrednio po wypisaniu ze szpitala do domu. W szpitalu, w czynnościach dnia codziennego, pomagał choremu personel. W domu chory radzić musi sobie sam, niejednokrotnie pozostając bez opieki do późnych godzin popołudniowych. Rzadko zdarza się, by mieszkanie zostało przystosowane do nowych warunków tak, by ułatwić poruszanie się po nim, kąpiel w wannie, przygotowanie posiłków, ubieranie się i zaspokajanie potrzeb fizjologicznych. Tabela II. Najczęstsze problemy
Pacjenci po amputacji kończyn dolnych najczęściej mają problemy z kąpielą w wan-nie – 33 osoby, tj. 40%, nie potrafi tego zrobić samodzielnie, trudności związane są przede wszystkim z wejściem i wyjściem z wanny. Najmniejsze problemy sprawia respondentom przygotowanie posiłku – tylko 9 badanych, tj. 11%, sobie z tym nie radzi. Kłopoty z ubraniem się ma 12 respondentów, tj. 15%, i tyle samo z zaspokajaniem potrzeb fizjologicznych. Charakter i nagromadzenie tych trudności jest ściśle związane z wiekiem pacjentów, jednak we wszystkich grupach wiekowych pierwszoplanowym problemem jest utrudniona kąpiel w wannie. W przedziale wiekowym do 30 lat stanowi on 42%, w grupie wiekowej między 31–49 lat to 36%, od 50–69 lat aż 43% i powyżej 70 roku życia – 38%. Powyżej 70 roku życia 24% respondentów ma również kłopot z samodzielnym ubieraniem się.
Ryc. 3. Problemy z samoobsługą. Nie umiem się sam wykąpać, no bo jak mam z tą jedną nogą to zrobić, jak wejść do wanny, jak się nie mam czego przytrzymać, już kilka razy prosiłem syna, żeby zrobił mi choć jeden jakiś uchwyt. Raz próbowałem się sam wykąpać, to zwichnąłem sobie nogę i leżałem tydzień w łóżku. Jestem stary i zniedołężniały, mam kłopoty ze wszystkim, z chodzeniem po moim mieszkaniu, mieszkam sam, pomagają mi siostrzyczki z mojej wsi, przyjeżdżają dwa, trzy razy dziennie, ubierają mnie, gotują,, kąpią, już pewnie dawno bym umarł jak by nie one. 3. Powrót do społeczności po odjęciu kończyny dolnej Pacjent po opuszczeniu szpitala lub ośrodka rehabilitacyjnego wraca do domu, a wtedy jego głównym celem i najważniejszym zadaniem staje się reintegracja do normalnego życia. Dotyczy ona przede wszystkim reorganizacji codziennego funkcjonowania, które uległo dezorganizacji pod wpływem choroby czy urazu. Pacjenci muszą pokonać większe lub mniejsze problemy z pokonywaniem schodów, spacerami w okolicy własnego podwórka, robieniem zakupów, wyjazdami poza miejsce zamieszkania, np. do lekarza. Na pełne lub częściowe przystosowanie się do zmienionych warunków poszczególne osoby potrzebują dłuższego lub krótszego okresu czasu. Kłopoty respondentów są uzależnione od czasu jaki upłynął od amputacji kończyny dolnej. Tabela III. Czas jaki upłynął od amputacji a przystosowanie pacjentów
Ryc. 4. Liczba amputacji a czas jaki upłynął od odjęcia kończyny dolnej. Jestem już dwa lata po amputacji nogi prawej, miałam nowotwora kości piszczelowej, moja sąsiadka z sali, też z rakiem, już nie żyje od 3 miesięcy, ja się nie skarżę, a dziękuję Bogu, że jeszcze żyję i jakoś sobie radzę, nie czuję się gorsza od innych, raz tylko czułam się inna... na procesji w Boże Ciało sąsiadka wiozła mnie na wózku inwalidzkim, nie mogłam iść jak wszyscy i wtedy czułam się okropnie, jak ktoś gorszy. Ja jestem pięć lat po amputacji, jak widać mam protezę, nie mam kłopotów z chodzeniem, pracuję w spółdzielni inwalidów, nieźle zarabiam, czuję się dobrze i oby tak dalej, rehabilitacja moja trwała długo, ale warto było. Tabela IV. Kłopoty z powrotem do normalnego życia
Problemem w każdym okresie po amputacji jest także wyjazd poza miejsce zamieszkania. Wśród pacjentów znajdujących się w okresie do 6 miesięcy po amputacji jest to trudne dla 58%, w okresie od 7 do 12 miesiąca po amputacji dla 44%, od 13 do 24 miesięcy po amputacji dla 38%, a od 25 miesięcy do 5 lat po amputacji dla 75%. Tak wysoki procent łączy się z faktem, że do tej grupy należy większość pacjentów po 70 roku życia. Łącznie 51% pacjentów ma problem z wyjazdami poza miejsce zamieszkania. Jest to przede wszystkim uzależnione od tego, czy mieszkają w mieście, czy na wsi i jakim środkiem lokomocji dysponują, czy pacjent mieszka sam, czy z rodziną i czy rodzina chętnie służy pomocą. Najmniej kłopotliwe są spacery w okolicy własnego podwórka – tylko 8 pacjentów, tj. 10% z całej grupy badawczej, ma z tym trudności. Rzadko wyjeżdżam poza swoją miejscowość, nie mamy samochodu, a autobusem to nie bardzo, czasami, jak muszę pojechać, np. do lekarza, to wozi mnie syn, ale on nie ma czasu, pracuje całymi dniami, a poza tym mieszka w drugiej wsi.
Ryc. 5. Problemy z poruszaniem się w społeczności. Umiem chodzić po schodach, robię to na pośladkach, trzymam się poręczy i zjeżdżam po schodach z pierwszego piętra na podwórko, na ławeczkę przed domem, by pogadać z sąsiadami. Zakupy robię sobie sam, mam wózek na akumulator, do windy i przez zjazd dla inwalidów z domu, a wejść do sklepu zawsze mi ktoś pomoże. 4. Aktywność zawodowa Najlepszym sprawdzianem powrotu do normalnego życia po amputacji kończyny dolnej jest podjęcie pracy zawodowej. W naszej grupie badawczej było 69 osób w przedziale wiekowym 30–69 lat, czyli w większości w wieku produkcyjnym. Przed odjęciem kończyny pracowali oni w różnych zawodach, wykonywali zróżnicowaną pracę, dającą im satysfakcję oraz wynagrodzenie, za które utrzymywali swoje rodziny. Wielu z nich pracowało w zawodach, które wymagają pełnej sprawności fizycznej. Tylko 4 pacjentów przed amputacją pracujących umysłowo, podjęło pracę na tym samym stanowisku. Tabela V. Aktywność zawodowa
Aż 52 pacjentów (63%) korzysta obecnie z renty lub emerytury. Inną niż dawniej pracę zarobkową podjęło 26 pacjentów (32%), a tylko 4 – powróciło na swoje stanowiska pracy z okresu przed amputacją. W przedziale wieku od 50 do 69 roku życia jest 35 pacjentów i tylko 9 z nich, tj. 26% podjęło pracę zarobkową inną niż przed amputacją.
Ryc. 6. Aktywność zawodowa. Jestem z zawodu architektem, od 20 lat pracuję w tym zawodzie, oczywiście z ponad roczną przerwą, kiedy miałem amputowaną nogę, później rehabilitacja, proteza, teraz wróciłem do swojej dawnej pracy, radzę sobie zupełnie dobrze i jestem bardzo zadowolony, myślę, że pracuję jeszcze lepiej niż przed amputacją. Nie mam żadnych szans na to, żeby wrócić do swojej dawnej pracy, muszę być sprawny fizycznie, a nie jestem, pracowałem jako pracownik fizyczny na budowie, teraz nie mam pojęcia co będę robił, pewnie pójdę na rentę. 5. Pożycie seksualne respondentów Jedną z ról rodzinnych, zwłaszcza u pacjentów w młodszym wieku, znacznie zaburzoną po amputacji, jest pożycie seksualne. Wiąże się to z niską samooceną, brakiem akceptacji samego siebie. Przystosowanie do życia z widocznym kalectwem, jego akceptacja wymaga takiego podejścia do własnych braków i ograniczeń, takiego ich ujmowania, aby można było ukształtować, wzmocnić oraz utrzymać dodatnie pojęcie o sobie jako człowieku wartościowym w różnych rolach życiowych. Problemy z pożyciem seksualnym wynikają raczej nie z natury fizycznej, lecz tkwią w psychice pacjenta. Tabela VI. Pożycie seksualne badanych
Zdecydowanie więcej problemów sprawia pożycie seksualne chorym do 30 roku życia – spośród 12 badanych z tej grupy, 9 (75%) zgłasza utrudnione pożycie seksualne. Z całej grupy badawczej tylko 15 pacjentów (18%) prowadzi normalne życie seksualne. W grupie wiekowej powyżej 70 roku życia 84% badanych problem ten nie dotyczy, związane jest to z brakiem partnera i wiekiem respondenta. Ogólnie 57% badanych ma problemy z tą dziedziną życia.
Ryc. 7. Pożycie seksualne badanych. Mam 34 lata, jest to sprawą dla mnie dość ważną, pamiętam, że pierwsze zbliżenie, już po operacji było bardzo trudne, trochę bałem się samego siebie, reakcji żony, ale jakoś sobie z tym poradziliśmy, teraz już wszystko jest w porządku. Unikam zbliżeń, jestem już jako mężczyzna do niczego, wielkiego pożytku żona ze mnie nie ma, a do żadnych specjalistów nie będę chodził. 6. Życie towarzyskie badanych Odjęcie kończyny dolnej to nie koniec wszystkiego, ale początek nowego. Pacjent musi brać czynny udział w życiu towarzyskim, gdyż jest to jedna z form prawidłowego przystosowania się do społeczeństwa. Z powodu braku kończyny dolnej człowiek nie może rezygnować ze spotkań z rodziną, z przyjaciółmi, znajomymi, czy z imprez kulturalnych. A tymczasem pacjenci niechętnie uczestniczą w życiu towarzyskim, twierdząc że to już teraz nie dla nich: gdzie ja teraz będę chodził do kina czy teatru, nie wiem, czy mnie tam w ogóle wpuszczą. Często jedyną rozrywką dla pacjentów po amputacji są spotkania z najbliższymi z okazji imienin czy urodzin. Udział w imprezach towarzyskich, pójście do kina, teatru wiąże się z wydatkami finansowymi, a to stanowi dla pacjentów duży problem: mnie często brakuje na chleb, a pani pyta, czy chodzę do kina, teatru. Żeby tam pójść, to trzeba się jakoś ubrać i zapłacić za bilet, a z czego?. Tabela VII. Życie towarzyskie badanych
Życie towarzyskie respondentów znacznie się zmieniło po odjęciu kończyny dolnej. Pacjenci na pytanie, w której z form życia towarzyskiego uczestniczą, podawali więcej niż jedną odpowiedź. Przed amputacją w imprezach towarzyskich brało udział 52% respondentów, a po amputacji – już tylko 15%. Okazuje się, że najpopularniejszą formą spędzania wolnego czasu są spotkania w gronie najbliższych – tak deklaruje 77% pacjentów przed amputacją i 69% po niej.
Ryc. 8. Życie towarzyskie przed amputacją. Jak miałem obie nogi, mogłem tańczyć, bawić się jak inni, to chodziłem z żoną na zabawy, do znajomych na imprezy, a teraz to niby po co, siedzieć za stołem to mogę też w domu.
Ryc. 9. Życie towarzyskie po amputacji. Nie, na imprezy kulturalne nie chodzę, ale ze znajomymi spotykam się dość często, chodzę również na wszystkie spotkania rodzinne; ostatnio byłem na weselu kuzynki i świetnie się bawiłem, mam protezę i umiem w niej tańczyć. Wnioski 1. Problemy społeczne pacjentów po amputacji kończyn dolnych są ściśle związane z ograniczeniem sprawności ruchowej, spowodowanej odjęciem kończyny. 2. Podstawowe czynności dnia codziennego, po amputacji kończyny dolnej, zaczynają sprawiać pacjentom trudności. Najwięcej problemów stwarza kąpiel w wannie. Dotyczy to szczególnie ludzi samotnych i starszych. 3. Powrót do uprzednio pełnionych ról społecznych jest znacznie ograniczony z powodu trudności związanych z poruszaniem się (wyjazdy poza miejsce zamieszkania, bariery architektoniczne). 4. Większość pacjentów po odjęciu kończyny przechodzi na emeryturę czy rentę, rezygnując z pracy zawodowej. 5. Pogorszenie relacji rodzinnych w sferze życia seksualnego dotyczy ponad połowy osób po amputacji. 6. Życie towarzyskie chorych po amputacji kończyn dolnych, ogranicza się do spotkań w gronie najbliższej rodziny w miejscu zamieszkania. Pacjenci znacznie ograniczają wyjścia do kina czy teatru. PIŚMIENNICTWO [1] Dziak A.: Amputacje i wyłuszczenia, [W:] Gruca A. Chirurgia ortopedyczna, T II, Wyd. II PZWL, Warszawa 1983. – [2] Dziak A.: Chirurgia narządu ruchu, Ortopedia polska 1985, 2. – [3] Hulek A.: Człowiek niepełnosprawny w społeczeństwie, PZWL, Warszawa 1986. – [4] Jaracz K., Komidzierska M.: Reintegracja do normalnego życia chorych po amputacji kończyn dolnych. [W:] Postępy pielęgniarstwa i promocja zdrowia, Cz. VIII, Poznań 1999. – [5] Tatoń J.: Stopa cukrzycowa, PZWL Warszawa 1987. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
