Home >> Spis treści (vol. 6)

Aby cytować ten artykuł (To cite this article):  NOWAK-KAPUSTA Z.,  SZEWIECZEK J.,  FRANEK G., Rok 2003 – Europejskim Rokiem Osób Niepełnosprawnych   [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 113-120

Niepełnosprawność jest problemem, który dotyka zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe. Z badań przeprowadzonych  w 1996 r. w Polsce  przez Departament Badań Demograficznych  Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że niepełnosprawnych dzieci w wieku 0–14 lat było 288,1 tys., natomiast osób dorosłych w wieku 15 lat i więcej  5142,5 tys. [1]. Poniższy wykres przedstawia odsetek osób niepełnosprawnych w poszczególnych województwach w Polsce na podstawie wymienionego badania.                           Ryc. 1. Liczba osób niepełnosprawnych w poszczególnych województwach [1]. Z badań przeprowadzonych w  55 krajach wynika, że odsetek osób niepełnosprawnych w populacjach sięga nawet do 20,9% [3], natomiast dane statystyczne Eurostatu, pochodzące z badań ankietowych przeprowadzonych w Państwach Członkowskich Unii Europejskiej w latach 1991–1992, wskazują na obecność  w całej Unii silnego podobieństwa w proporcji populacji z niepełnosprawnością – wskaźnik ten wynosi około 12% w dziesięciu  Państwach  Członkowskich; tylko w Hiszpanii  wskaźnik jest znacznie wyższy – 15%, a  we Francji, Grecji i Portugalii niższy – 10% [7]. Osoby z niepełnosprawnością są nadal jedną z najbardziej odsuniętych na margines grup w społeczeństwie i ciągle doświadczają dużych barier w dostępie do każdej dziedziny życia społecznego, mimo że wszystkie religie, zwłaszcza chrześcijańska, nakazują wspieranie chorych i niepełnosprawnych. Wyrazem tego jest, m.in., materialno-bytowa sytuacja osób niepełnosprawnych. Rok 2003 – Europejski Rok Osób Niepełnosprawnych – powinien być okresem refleksji i kompleksowych  działań na rzecz wyrównywania szans osób niepełnosprawnych. Do realizacji aktywnej polityki społecznej w celu niwelowania rozdźwięku między osobami sprawnymi a niepełnosprawnymi konieczne są między innymi stałe badania, informacje o strukturze osób niepełnosprawnych, ich usytuowaniu na rynku pracy i w społeczeństwie oraz powszechnie respektowane akty prawne. Przed okresem transformacji w Polsce istniały różne definicje osoby niepełnosprawnej, tworzone na użytek np. orzecznictwa prawnego, spisów ludności, organizacji zajmujących się problemami „osób niepełnosprawnych. Kłopoty z wieloznacznością terminu „osoba niepełnosprawna”, skłoniły w 1994 r. pełnomocnika ds. osób niepełnosprawnych Panią Grażynę Andrzejewską-Sroczyńską do zainicjowania seminarium pt.: Wieloaspektowe ujęcie definicji osoby niepełnosprawnej. W dniu 3 lutego 1995 r. wszyscy uczestnicy przyjęli wspólnie wypracowaną propozycję definicji:  niepełnosprawną jest osoba, której stan fizyczny, psychiczny, lub (i) umysłowy powoduje trwałe lub okresowe utrudnienie, ograniczenie lub uniemożliwienie wypełniania zadań i ról społecznych według przyjętych kryteriów i obowiązujących norm, która obowiązuje do dnia dzisiejszego [8]. Określenie jasnej i przejrzystej definicji niepełnosprawności było problemem nie tylko  Polski, ale  też  wielu  innych  krajów, w których  również organizowano konferencje i sympozja. W krajach Unii Europejskiej przyjmuje się, że osobą niepełnosprawną jest osoba, która z powodu urazu, choroby lub wady wrodzonej ma poważne trudności, albo nie jest zdolna wykonywać czynności, które osoba w tym samym wieku zazwyczaj jest zdolna wykonywać [6].    Niepełnosprawność określa się na podstawie różnych kryteriów i klasyfikacji. Doroszewska przedstawiła następujące kryteria niepełnosprawności: ·       kryterium neuropsychologiczne (uwzględniające patomechanizmy biopsychospołeczne), ·       kryterium medyczne (wyodrębnienie jednostek, zespołów i syndromów patologicznych, określenie stopnia ciężkości stanów dewiacji, budowanie prognozy), ·       kryterium biopsychospołeczne (etapowe kryteria planowanych osiągnięć), ·       kryterium  społeczne  (potrzeby  różnego  stopnia  rodzaju  opieki  w życiu codziennym i pracy) [6]. Według kryterium rodzaju niepełnosprawności, dr Tadeusz Majewski proponuje następujący  podział: ·       niepełnosprawność sensoryczna ·       niepełnosprawność fizyczna ·       niepełnosprawność psychiczna ·       niepełnosprawność złożona [6] W świetle przepisów prawnych za osobę niepełnosprawną w Polsce uważa się tę, która posiada orzeczenie wydane przez właściwy organ. Od 1 września 1997 r. obowiązują dwa typy orzecznictwa, regulowane odrębnymi ustawami i prowadzone przez różne instytucje: 1.     Orzecznictwo do celów rentowych – prowadzone przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). 2.     Orzecznictwo do celów pozarentowych – prowadzone przez Zespoły do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności [10]. Orzekaniem o niezdolności do pracy do celów rentowych zajmuje się lekarz orzecznik ZUS, który podejmuje decyzję w sprawie przyznania świadczeń rentowych i może stwierdzić: ·       okresową niezdolność do pracy, jeżeli istnieje możliwość odzyskania zdolności do pracy, ·       trwałą niezdolność do pracy, jeżeli taka możliwość nie istnieje. Do celów orzekania o niepełnosprawności w sprawach pozarentowych wprowadzone zostało pojęcie stopnia niepełnosprawności. Zakres treści tego pojęcia określono na podstawie trzech kryteriów: 1.     Kryteria biologiczne – oznaczają naruszenie sprawności organizmu wynikające z uszkodzenia anatomicznej, a także funkcjonalnej struktury narządów. 2.     Kryteria zawodowe – określają zdolność do podjęcia i wykonywania zawodu. 3.     Kryteria społeczne – określają zdolność do samodzielnej egzystencji i pełnienia ról społecznych. Uwzględniając powyższe kryteria, ustalone zostały trzy stopnie niepełnosprawności: ·       znaczny stopień niepełnosprawności ·       umiarkowany stopień niepełnosprawności ·       lekki stopień niepełnosprawności W 1980 r. Międzynarodowa Organizacja Zdrowia ogłosiła Międzynarodową Klasyfikację Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń (International Classification of Impairments, Disabilities and Handicaps). Wyodrębniono trzy aspekty ściśle ze sobą powiązane i wzajemnie uwarunkowane oraz decydujące o sytuacji, problemach i potrzebach rehabilitacyjnych człowieka niepełnosprawnego. Były to uszkodzenie (impairment), niepełnosprawność (disability) i upośledzenie (handicap). Wraz z rosnącym zainteresowaniem tą klasyfikacją i zastosowaniem jej w praktyce, narastała również krytyka tego dokumentu. Dlatego też w 1995 r. na łamach czasopisma Disability and Rehabilitation przedstawiono publikację mającą na celu zainicjowanie prac nad poprawą dokumentu ogłoszonego w 1980 r. przez WHO. W zadaniu tym wzięło udział wiele organizacji. Dr Bedirhan Üstun w 1997 r. wraz ze swoim zespołem przedstawił zmodyfikowaną i skorygowaną wersję klasyfikacji WHO. Opracowany dokument nazwano Międzynarodową Klasyfikacją Uszkodzeń, Działań i Uczestnictwa (International Classification of Impairments, Activities and Participation) i opatrzono podtytułem Podręcznik Wymiarów Niepełnosprawności i Funkcjonowania (A Manual of Dimensions of Disablement and Functioning). Nowa koncepcja ICIDH-2 opiera się na następujących założeniach: ·       Człowiek jest istotą biologiczną. Stanowi ją organizm człowieka o określonej strukturze, wypełniający określone funkcje. ·       Człowiek jest określoną osobą, jednostką działającą i wypełniającą określone czynności oraz zadania życiowe. ·       Człowiek  jest  także  członkiem  określonej  grupy  społecznej,  do  której   przynależy i w życiu której uczestniczy. Na podstawie tych założeń istotę niepełnosprawności stanowi odchylenie od normy funkcjonowania na 3 poziomach: ·       poziom biologiczny – jest to zniesienie, ograniczenie lub zaburzenie przebiegu funkcji organizmu w zależności od stopnia i zakresu uszkodzenia jego organów lub układów, ·       poziom jednostkowy lub osobowy (personal activities) – jest to ograniczenie aktywności i działania (activity limitation), ·       poziom społeczny – jest to ograniczenie uczestnictwa w życiu społecznym – funkcjonowania społecznego (participation restriction) [2,5]. Jak już zostało zasygnalizowane, prowadzenie badań i analizowanie struktury grupy osób niepełnosprawnych pozwala poznać ich główne problemy oraz podejmować skuteczne i adekwatne działania w celu ich rozwiązania. Badania te powinny mieć charakter cykliczny lub jednorazowy. W 1996 roku Departament Badań Demograficznych GUS przeprowadził reprezentacyjne badania stanu zdrowia ludności Polski i w ramach tego dokonano identyfikacji osób niepełnosprawnych  zarówno w wieku poniżej 15 lat, jak i starszych. W 1997 roku informacje o osobach  niepełnosprawnych  były  zbierane  przez Departament Warunków Życia GUS w trakcie reprezentacyjnego, wieloaspektowego badania warunków życia ludności Polski. Natomiast w drugim kwartale 2000 roku w ramach Badania Aktywności Ekonomicznej (BAEL) dokonano kolejnego reprezentacyjnego badania na grupie 4139 tys. osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i powyżej, posiadających aktualne orzeczenie o niepełnosprawności, a  którego wyniki zostaną przedstawione poniżej [9]. Rezultaty przeprowadzonych badań wykazują, że osoby niepełnosprawne tworzą kategorię społeczną, zróżnicowaną nie tylko pod względem stopnia niepełnosprawności, ale też struktury demograficznej i społeczno-zawodowej. W badaniach w 1995 roku ustalono, że wśród dzieci niepełnosprawnych  największy odsetek  (41%)  stanowią  osoby w wieku 10–14 lat. Większość z nich mieszka w miastach i jest płci męskiej. Przyczyną niepełnosprawności dzieci są najczęściej uszkodzenia i choroby narządu ruchu (24%), schorzenia neurologiczne (23%) oraz uszkodzenia i choroby narządu wzroku (23%). Wśród osób 15-letnich i starszych ustalono, że zarówno w 1995 roku, jak i 2000  główną grupę przyczyn niepełnosprawności stanowiły choroby (ok. 77% przypadków), następnie wypadki, urazy i zatrucia (13%) oraz wady wrodzone (7%), które można zaliczyć do czynników chorobotwórczych.   Tabela I. Przyczyna niepełnosprawności – II kwartał 2000 r . [9] Przyczyna niepełnosprawności Ogółem Miasto Wieś Mężczyźni Kobiety Wada wrodzona 6,6 6,7 6,4 6,5 6,7 Choroba 76,7 75,2 78,7 70,6 82,4 Wypadek, uraz, zatrucie 12,7 13,1 12,3 18,7 7,1 Inna przyczyna 4,0 5,0 2,6 4,2 3,8   Taką strukturę przyczyn obserwuje się również przy uwzględnieniu podziału według płci i miejsca zamieszkania. Charakterystyczne jest, że choroby częściej stanowią główne źródło niepełnosprawności wśród kobiet (różnica porównywanych udziałów wynosi 12 punktów procentowych), natomiast wypadki, zatrucia i urazy znacznie częściej (ponad dwukrotnie) dotyczą mężczyzn. Wśród ogółu osób niepełnosprawnych  w wieku 15 lat i powyżej dominują osoby mające orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności lub równoważne (41%) i o umiarkowanym stopniu lub równoważne (36%). Tabela II. Stopień niepełnosprawności – II kwartał 2000 r. [9] Stopień niepełnosprawności Ogółem Miasto Wieś Mężczyźni Kobiety Znaczny 22,8 23,0 22,5 20,9 24,5 Umiarkowany 36,0 39,0 31,8 37,3 34,8 Lekki 41,2 38,0 42,7 41,8 40,7    W zdecydowanej większości (85%) niepełnosprawność wiąże się z mniejszym lub większym ograniczeniem sprawności fizycznej.                     Ryc. 2. Rodzaj niepełnosprawności – II kwartał 2000 roku. Dotyczy  to  w  jednakowym  stopniu  mężczyzn  i  kobiet oraz osób mieszkających w miastach i na wsi. Co druga osoba niepełnosprawna uważa, że jej niesprawność będzie się pogłębiała z wiekiem, natomiast 31% osób ocenia ją jako stabilną. Prawie 7% osób niepełnosprawnych ocenia swój stan jako zmienny w sensie nasilania się bądź ustępowania dolegliwości, a tylko 1% uważa, że niepełnosprawność może się cofnąć. Co jedenasta osoba niepełnosprawna miała trudności z oceną swojego stanu zdrowia. Najczęściej wymieniane grupy schorzeń powodujące niepełnosprawność przedstawia tabela III. Tabela III. Grupa niepełnosprawności – II kwartał 2000 r.  [9] Grupa niepełnosprawności Ogółem Miasta Wieś Mężczyźni Kobiety Uszkodzenia narządów ruchu 42,7 40,7 45,5 41,3 44,1 Uszkodzenia narządu wzroku 13,1 14,1 11,8 11,9 14,3 Uszkodzenia narządu słuchu 6,3 6,6 5,9 6,8 5,7 Schorzenia układu krążenia 43,9 44,1 43,5 41,3 46,3 Schorzenia psychiczne 5,3 5,3 5,2 5,4 5,1 Upośledzenie umysłowe 3,0 2,4 3,7 3,5 2,5 Schorzenia neurologiczne 25,2 24,8 25,6 23,9 26,3 Inne schorzenia 16,9 18,9 14,0 14,8 18,8   Wyniki badania pozwoliły również na ocenę zaopatrzenia osób niepełnosprawnych w sprzęt i przedmioty ortopedyczne oraz skalę braków w tym zakresie. Ustalono, że trzy czwarte zbiorowości osób niepełnosprawnych nie wymaga zaopatrzenia w takie pomoce (57%), gdyż porusza się o własnych siłach w domu, a ok. 42% poza domem. Co dwudziesta piąta osoba przemieszcza się w domu i poza domem na wózku inwalidzkim, ponad 13% za pomocą kul porusza się w domu, a 12% poza nim. Laska do podpierania jest niezbędna blisko 18% ogółu niepełnosprawnych. Subiektywna ocena stanu zdrowia dokonana przez osoby niepełnosprawne okazała się zdecydowanie negatywna. Największy odsetek ocenia swój stan jako zły i bardzo zły (49%), przy czym na wsi jest on  wyższy niż w miastach i kształtuje się na poziomie 54%. Prawie 47% niepełnosprawnych ocenia swój stan zdrowia jako przeciętny, przy czym częściej taką opinię wyrażali mężczyźni niż kobiety oraz mieszkańcy miast. Z badań wynika, że dla większości osób niepełnosprawnych i ich rodzin trudna sytuacja materialna i poważne kłopoty zdrowotne stanowią barierę nie do pokonania, uniemożliwiając samodzielne zaspokajanie potrzeb i rozwiązywaniu problemów, jakie rodzi niepełnosprawność.  Tabela IV. Osoby niepełnosprawne według oceny stanu zdrowia i miejsca zamieszkania w II kwartale 2000 roku [9] Wyszczególnienie Ogółem Miasta Wieś   Liczba mieszkańców Razem Poniżej 10 tys. 10–20 tys. 20–50 tys. 50–100 tys. 100 tys. i więcej [%] Bardzo dobry 0,2 0,2 – 0,5 – – 0,3 0,1 Dobry 4,5 5,4 3,8 5,5 2,4 4,4 7,3 3,0 Przeciętny 46,5 49,2 46,9 43,8 49,5 47,4 51,3 42,8 Zły 41,6 38,4 43,1 42,9 41,8 42,5 33,8 46,3 Bardzo zły 7,2 6,8 6,2 7,3 6,3 5,7 7,3 7,8 Ogółem 100 100 100 100 100 100 100 100   Osoby niepełnosprawne poproszone o wskazanie potrzeb, które w ich konkretnej sytuacji życiowej wymagały pilnego zaspokojenia, najczęściej wymieniały te, związane z ich stanem zdrowia i niepełnosprawnością: ·       zaopatrzenie w niezbędne leki (41%), ·       uzyskanie opieki lekarskiej (26%), ·       skierowanie na rehabilitację medyczną w celu usprawnienia (26%). Relatywnie często wymieniano również potrzeby: ·       poprawy warunków mieszkaniowych (16%), ·       uzyskanie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego (13%). Znacznie rzadziej zgłaszano konieczność zakupu samochodu, zaopatrzenia w odpowiedni sprzęt i pomoce ortopedyczne oraz uzyskanie lub zmianę pracy. Wskazane przez osoby niepełnosprawne potrzeby powinny stać się w bieżącym roku obszarem działań i wspierania osób niepełnosprawnych. Pomóżmy im nie tylko w tym czasie realizować cele życiowe na równi z osobami zdrowymi. Przewodnim dokumentem niech stanie się Karta Praw Osób Niepełnosprawnych zatwierdzona 1 sierpnia 1997 r. przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (MP Nr 50, poz. 475). Żyjmy i postępujmy tak, aby już żadna osoba niepełnosprawna nie powiedziała: Niepełnosprawni o nas się pisze o nas się mówi nie myśli żyjemy między wierszami rzeczywistości [4]. PIŚMIENNICTWO [1] Główny Urząd Statystyczny: Stan Zdrowia ludności Polski w 1996 r. Informacje i opracowania statystyczne, Warszawawa 1997, 55–75. – [2] Halbertsma J.: Towards a new ICIDH, Disabilityand Rehabilitation 2000, vol. 22, No. 3, 144–156. – [3] Hryniewicka A.: Psychologiczne, społeczne i fizjologiczne konsekwencje niepełnosprawności, Metodyka – Dydaktyka – Wychowanie 1997, 1/2 (XXIX), 93–106. – [4] Ławniczak K.: Internet dla niepełnosprawnych, www.internet dla niepełnosprawnych. – [5] Majewski T.: Rehabilitacja zawodowa i zatrudnienie osób niepełnosprawnych dla pracowników terenowych, Dział wydawnictw Ki G–R, Warszawa 1997, 9–74. – [6] Majewski T.: Rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych. Centrum Badawczo-Roz-wojowe Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 1995, 22–39. – [7] Osoby niepełnosprawne w Unii Europejskiej. http://ue.ffm.pl/spraw.htm. – [8] Sroczyński W.: O  pracach  nad  projektem  definicji  osoby  niepełnosprawnej, Problemy  rehabilitacji  społecznej i zawodowej 1995, 1 (143), 72–77. – [9] Sytuacja Demograficzna Polski – Raport 2000–2001. Rządowa Rada Ludnościowa, Rządowe Centrum Studiów Strategicznych, Warszawa 2001. – [10] Szczepanowska B., Mikulski J.: Vademecum rehabilitacji. Osoby niepełnosprawne w środowisku lokalnym – wyrównywanie szans. Centrum Badawczo-Rozwojowe Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 1999. – [11] Zabłocki K.J.: Psychologiczne i społeczne wyznaczniki rehabilitacji  zawodowej inwalidów, Wydawnictwo Żak, Warszawa 1995.