Home >> Spis treści (vol. 6)

Aby cytować ten artykuł (To cite this article):  SZCZUREK U., WARMUZ A., WITANOWSKA J.,  SIKORA A., Problem przemocy w rodzinie w opinii nauczycieli akademickich  [w:] Kosińska M., Niebrój L. (red.), Poszerzenie Unii Europejskiej: polskie pielęgniarstwo w czasie zmian, Katowice: Wyd. ŚAM 2005, s. 97-106

Przemoc  w rodzinie to zamierzone i wykorzystujące przewagę sił działanie skierowane przeciw członkowi rodziny, naruszające prawa i dobra osobiste, powodujące cierpienie i szkody. „Krzywdzenie dzieci to każde działanie lub bezczynność jednostki, instytucji lub społeczeństwa jako całości, a także każdy rezultat takiego działania lub bezczynności, który deprywuje prawa oraz swobodę dzieci i/lub zakłóca ich optymalny rozwój” (D. Gill). Wyróżnia się cztery wymiary krzywdzenia dzieci. Są to: ·       przemoc fizyczna ·       wykorzystywanie seksualne ·       przemoc emocjonalna (maltretowanie psychiczne) ·       zaniedbywanie Wyniki badań socjologicznych dowodzą, że częstość sięgania po karę fizyczną jako metodę wychowawczą wzrasta w sposób przerażający. Najczęściej dzieci bite są w rodzinach uznawanych za patologiczne, ale zdarza się to też w „normalnych”, w których dzieci bije się tak, by nie pozostawić śladów. Są prześladowane rzekomo dla ich „dobra”, żeby wyrosły na wartościowych ludzi. W świadomości wielu rodziców funkcjonuje przekonanie, że posłuszeństwo i podporządkowanie się ich wymaganiom jest ideałem wychowawczym. Za nieposłuszeństwo stosuje się kary tym dotkliwsze, im bardziej dziecko przekroczy nakazy i zakazy rodziców. Brutalne kary fizyczne pozostawiają na ciele dziecka kompromitujące ślady w postaci sińców, obrzęków, często wywołują kalectwo. Szczególnie niebezpieczne jest uderzenie w główkę małego dziecka, gdyż może to spowodować urazy mózgu. Najtrudniej jednak wyleczyć urazy, jakich doznaje psychika dziecka. Maltretowanie fizyczne jest zauważalne ewidentnie. Przemoc fizyczna zostawia ślady. Znęcanie się psychiczne nad dzieckiem nie pozostawia cielesnych symptomów, lecz wywołuje negatywne przeżycia: strach, obawę, poczucie niesprawiedliwości, świadomość braku miłości rodzicielskiej, bunt, chęć zemsty, stany nerwicowe i lękowe. Godność dziecka poniżają wszelkiego rodzaju przezwiska, epitety piętnujące jego słabość. Poniżanie  godności  dziecka  jest  ciężkim  przewinieniem rodziców, nauczycieli w przedszkolu czy szkole. Do maltretowania psychicznego dochodzi również wtedy, gdy poniewiera się prawo dziecka do intymności, posiadania własnych tajemnic, doznań i przeżyć. Ma to miejsce zwłaszcza w okresie dorastania. Dzieci maltretowane, czyli ofiary przemocy, powinny znaleźć pomoc zarówno ze strony władz państwowych, jak i różnych organizacji społecznych, środków masowego przekazu i wszystkich obywateli. Jedynie powszechne zainteresowanie oraz troska o warunki życia najmłodszych obywateli kraju może zmienić istniejącą sytuację. Wykorzystywanie seksualne oznacza natomiast zachowania osoby dorosłej, które doprowadzają do zaspokojenia seksualnego kosztem dziecka. Seksualna aktywność pomiędzy dorosłym a dzieckiem zawsze opiera się na wykorzystaniu władzy i dlatego – w przeciwieństwie do innych form seksualnego kontaktu – nie może być niczym innym jak tylko nadużyciem. Zaniedbywanie dziecka obejmuje zarówno sferę psychiczną, jak i fizyczną. Definiowane jest jako niezaspokojenie potrzeb dziecka niezbędnych do jego prawidłowego rozwoju – związanych z odżywianiem, ubieraniem, schronieniem, higieną, opieką medyczną, kształceniem, jak też psychiką dziecka (miłość, bezpieczeństwo). Cel pracy Celem pracy jest przedstawienie opinii i postaw społecznych nauczycieli  akademickich wobec problemu krzywdzenia dzieci. Praca stanowi kontynuację badań różnych grup społecznych i zawodowych, a zwłaszcza środowisk medycznych, w celu poznania poglądów ludzi pracujących z dziećmi na temat przemocy wobec dziecka. Materiał i metody Badanie zostało przeprowadzone za pomocą anonimowej ankiety wśród 29 nauczycieli  akademickich  Śląskiej  Akademii  Medycznej  w  Katowicach  na Wydziale Oświaty i Opieki Zdrowotnej. Badaną grupę stanowiły kobiety w przedziałach wiekowych: 25–35 lat (31%), 36–45 lat (20,7%), 46–55 lat (48,3%). Staż pracy badanych nauczycieli: 11–20 lat (38%), natomiast 31% pracuje ponad 20 lat. Ze względu na stan cywilny – 72,4% stanowiły mężatki, a 27,6% osoby wolne. 65,5% ankietowanych posiada dzieci, a 34,5% nie. Pytania dotyczyły opinii na temat: 1.   Zapobiegania przemocy. 2.   Regulacji prawnej dotyczącej sposobu traktowania dzieci. 3.   Stosowania kar fizycznych wobec dzieci w polskich rodzinach. 4.   Uzasadnionego karania fizycznego dziecka za naganne zachowania. 5.   Interwencji osób spoza rodziny będących świadkami krzywdzenia dziecka. 6.   Skutków przemocy fizycznej i psychicznej. 7.   Stosowania kary fizycznej jako metody wychowawczej. 8.   Interweniowania instytucji w przypadku różnych form krzywdzenia. 9.   Możliwości pomocy dziecku pokrzywdzonemu – izolacji od sprawcy krzywdzenia. 10.  Możliwości zapobiegania przemocy. 11.  Właściwej regulacji sposobu działania systemu prawnego w Polsce wobec problemu przemocy.        Wyniki Pierwszym zagadnieniem poruszanym w ankiecie była kwestia regulacji prawnej stosunku rodzic – dziecko. Zdecydowana większość nauczycieli uważa, że to, jak rodzice traktują dzieci, powinno być regulowane przez prawo. „Zdecydowanie tak” odpowiada 37,9% badanych, a „raczej tak” 34,5%. Zdecydowanie przeciwnych ingerencji prawa w re-lacje w rodzinie było 3,4% nauczycieli. Wyniki przedstawia tabela I. Tabela I.  Stanowisko nauczycieli wobec możliwości regulowania przez prawo relacji w rodzinie Lp. Rodzaj odpowiedzi Ocena nauczycieli (%) 1. Zdecydowanie tak 37,9 2. Raczej tak 34,5 3. Raczej nie 6,9 4. Zdecydowanie nie 3,4 5. Trudno powiedzieć 17,3   Następnie zbadano poglądy nauczycieli na problem krzywdzenia dzieci, uwzględniając następujące kryteria: A.  Stosowanie surowych kar fizycznych wobec dzieci. B.   Nadmierne nagłaśnianie przez środki masowego przekazu seksualnego wykorzystywania dzieci w rodzinie. C.   Zawinione przez rodziców zaniedbanie dziecka. D.  Krzywdzenie emocjonalne (psychiczne) dziecka – poniżanie, ubliżanie. E.   Zainteresowanie rodziców problemami dziecka. F.    Stopień zjawiska krzywdzenia dzieci. Szczegółowe dane przedstawiono na rycinie 1.                       Ryc. 1.  Stanowisko nauczycieli wobec kwestii regulacji prawnej traktowania dziecka w rodzinie. Rezultaty wskazują, że 34,5% nauczycieli uważa, iż w większości polskich rodzin stosuje się surowe kary fizyczne wobec dzieci. Jednak większość (55,25%) uważa, że raczej nie, a 3,4% zdecydowanie nie. Ponad połowa ankietowanych (51,8%) wyraziła opinię, że seksualne wykorzystywanie dzieci w rodzinie raczej nie jest nadmiernie nagłaśniane w środkach masowego przekazu. Pogląd, iż zaniedbywanie dziecka przez rodziców – brak dbałości o jego higienę, odzież, odżywianie – jest raczej częstym problemem, wyraziło 44,8% badanych. W wypadku krzywdzenia emocjonalnego opinie są podzielone. 38% nauczycieli raczej zgadza się z twierdzeniem, że ubliżanie dzieciom i poniżanie ich to problem większości rodzin, a 31% uważa, iż nie ma krzywdzenia psychicznego. Niepokojące jest stanowisko dotyczące zainteresowania rodziców problemami dziecka. Spośród ankietowanych nauczycieli 55,2% było zdania, że rodzice na ogół nie dbają o to, jak i z kim dzieci spędzają wolny czas, jakie mają problemy, co myślą. Większość badanych – 58,6% – uważa, że w ostatnich latach zjawisko krzywdzenia dzieci przez rodziców w naszym kraju nasila się. Badając opinie na temat skutków przemocy wobec dziecka zastosowano dwa warianty: 1. Urazy jako skutek kar fizycznych. 2. Problemy emocjonalne dziecka jako następstwo poniżania. Spośród ankietowanych nauczycieli 44,8% jest zdania, że zranienia, sińce, złamania są często wynikiem stosowania kar fizycznych wobec dzieci. Natomiast większość 79,3% – sądzi, że ubliżanie, poniżanie dziecka powoduje trwałe problemy emocjonalne. Wyniki przedstawia rycina 2. Kolejnym zagadnieniem poruszanym w ankiecie było tzw. „uzasadnione karanie fizyczne dziecka”, za zachowania, które mogą być interpretowane jako przejawy jego demoralizacji. Najczęściej wskazywanymi zachowaniami dzieci, zasługującymi na tego typu karanie są: popełnienie drobnej kradzieży (44,8%), picie alkoholu i palenie papierosów po 51,7%. W dalszej kolejności zdaniem badanych na karanie zasługuje dziecko, które wagaruje i nie słucha rodziców – po 27,6%. Największa  grupa – aż 82,7% – uważa, że  nie  należy  karać dziecka za złe oceny w szkole, a także gdy zniszczy cenny przedmiot czy ubranie (79,2%). Dokładne zestawienie przedstawia tabela II.                       Ryc. 2.  Opinia badanych na temat skutków przemocy. Tabela II. Stanowisko nauczycieli wobec uzasadnionego karania dzieci Lp Badane warianty Tak Nie Trudno powiedzieć 1. Kłamie 24,1 58,6 17,3 2. Nie wraca do domu o umówionej porze 13,8 72,4 13,8 3. Ma złe stopnie 6,9 82,7 10,4 4. Wagaruje 27,6 58,6 13,8 5. Popełnia drobną kradzież 44,8 31,1 24,1 6. Nie okazuje rodzicom szacunku 17,3 75,8 6,9 7. Zniszczy cenny przedmiot 10,4 79,2 10,4 8. Nie dba o swoje rzeczy 17,3 79,2 3,5 9. Nie słucha poleceń rodziców 27,6 62,0 10,4 10. Pali papierosy 51,7 48,3 0 11. Pije alkohol 51,7 37,9 10,4                 Czy stosowanie kar fizycznych wobec dziecka w opinii nauczycieli jest poniżaniem dziecka, czy zwykłą metodą wychowawczą. Ponad połowa (55,2%) uważa, że wymierzanie dzieciom kary fizycznej jest upokarzaniem i poniżaniem, a opinię, że rodzice stosujący kary nie są dobrymi wychowawcami, podziela aż 62,1% (ryc. 3 A). 28% stwierdza, że jest to równie dobra metoda wychowawcza jak inne (ryc. 3 B).                                Ryc. 3. Opinia nauczycieli o stosowaniu kar fizycznych wobec dziecka. Opinie nauczycieli na temat interweniowania osób obcych, spoza rodziny, będących świadkami przemocy, zależy od formy krzywdzenia dziecka. Okazało się, że 82,7% uważa, iż należy reagować, gdy dziecko jest wykorzystywane seksualnie, jednak tylko 10,3% akceptuje interwencję, gdy zostanie skarcone klapsem. Powszechnie akceptuje się interwencję  – 100% badanych (w tym zdecydowanie tak – 65,5% i raczej tak – 34,5%) – gdy dziecko jest głodne. Należy interweniować, gdy dziecko jest bite pasem lub innymi przedmiotami – 58,6%, brudne – 51,7%. Zdecydowanie nie interweniowaliby, jeśli dziecko byłoby karcone przez rodziców klapsem – 48,3% (ryc. 4).                         Ryc. 4.  Stanowisko nauczycieli wobec interwencji osób będących świadkami krzywdzenia dziecka. Zbadano   także,  jakie  instytucje,  zdaniem  nauczycieli,  powinny  interweniować w wypadku różnych  form krzywdzenia dziecka. Brano pod uwagę przemoc fizyczną, seksualne wykorzystywanie, zaniedbanie i przemoc psychiczną (poniżanie, odtrącenie). Wszyscy badani byli zgodni, że w sytuacji zaniedbania dziecka przez rodziców, należy zgłosić ten fakt w ośrodku pomocy społecznej. W razie zmuszania dziecka do praktyk seksualnych przez członka rodziny, 72,4% ankietowanych jest zdania, że powinien interweniować sąd i prokuratura oraz policja (62,1%). Natomiast stosowanie kar fizycznych przez rodziców powinno być zgłoszone do sądu rodzinnego (44%) i policji (38%). W sytuacji poniżania dziecka większość ankietowanych (62,1%) uznało, że interwencję powinna podjąć szkoła oraz poradnia 55,2% (ryc. 5). Zbadano także opinie nauczycieli na temat możliwości pomocy dziecku pokrzywdzonemu. Czy izolacja dziecka od krzywdziciela będącego bliską mu osobą  jest konieczna. Czy rodzice zaniedbujący dzieci powinni je dalej wychowywać. Spośród ankietowanych nauczycieli tylko 13,9% jest zdania, że powinno się zawsze zatrzymać dziecko w rodzinie, niezależnie od tego, jak postępują jego rodzice. W opinii  86,1% badanych, niektórzy rodzice są zbyt niebezpieczni, aby dziecko mogło z nimi mieszkać. Natomiast 79,3% uważa, że poważne pobicie dziecka powinno być powodem do odebrania go rodzinie.                       Ryc. 5.   Stanowisko nauczycieli wobec interwencji  instytucji w poszczególnych formach krzywdzenia. Ponad  80% nauczycieli twierdzi, że dziecko należy odizolować od rodziców w razie  podejrzenia lub oskarżenia o seksualne wykorzystywanie. Wiele dzieci cierpi z powodu braku reakcji otoczenia (75,8%) oraz nieskoordynowanych działań instytucji pomagających dzieciom (62%) – tabela III. Trzeba pamiętać, że w sytuacji, gdy dziecko jest maltretowane, gdy nikt się nim nie opiekuje w należyty sposób, można zawiadomić sąd rodzinny. Do sądu będzie należeć ocena sytuacji, jest on uprawniony do tego, aby ograniczyć i pozbawić władzy rodzicielskiej każdego z rodziców, umieścić dziecko w placówce opiekuńczej lub rodzinie zastępczej.     Tabela III.  Możliwości pomocy dziecku pokrzywdzonemu i postępowanie wobec  sprawcy Rodzaj badanych działań Ocena nauczycieli zdecydowanie tak (%) raczej tak (%) raczej nie (%) zdecydowanie nie (%) trudno powiedzieć (%) Zawsze należy dziecko pozostawić w rodzinie 3,5 10,4 37,9 27,6 20,7 Niektórym rodzicom należy zabierać dzieci 58,5 27,6 3,5 3,5 6,9 Należy odebrać dziecko po poważnym pobiciu 51,7 27,6 0 0 20,7 Rodzicom oskarżonym o molestowanie seksualne należy zawsze odebrać dziecko 82,3 7,3 0 0 10,4 Należy odizolować od dziecka rodzica oskarżonego o nadużycia seksualne 89,6 3,5 0 0 6,9 Należy odebrać dziecko  rodzicom zaniedbującym je 10,4 31,0 27,6 0 31,0 Dzieci cierpią często z powodu braku reakcji otoczenia 31,0 44,8 0 6,9 17,3 Instytucje udzielają realnej pomocy krzywdzonym dzieciom 0 34,5 31,0 0 34,5 Instytucje pomagające dzieciom rzadko współpracują ze sobą 20,7 41,3 3,5 0 34,5   Krzywdzenie dzieci jest poważnym problemem społecznym, poruszanym na łamach czasopism, w radiu i telewizji. Opinie badanych nauczycieli na temat zapobiegania przemocy były następujące: 62,1% uważa, że można jej zapobiec w dużym stopniu, a 31%, że w niewielkim (ryc. 6). Ryc. 6.  Stanowisko nauczycieli wobec możliwości zapobiegania przemocy.               Ostatnim zagadnieniem poruszanym w ankiecie była kwestia  regulacji prawnych. Tutaj opinie były podzielone. 31% uważało, że system prawny w Polsce reguluje raczej we właściwy  sposób  problem  przemocy  wobec  dzieci, a 34,5%  nie  zgadza  się  z  tą opinią i sądzi, że raczej nie (ryc. 7).                     Ryc. 7.  System prawny w Polsce wobec problemu krzywdzenia dzieci. Przedstawione wyniki badań są elementem diagnozy stanu postaw społecznych nauczycieli wobec problemu krzywdzenia dzieci. Wnioski 1.     Według  39% ankietowanych, przemoc rodziców wobec dzieci  zdarza się w więcej niż jednej czwartej polskich rodzin. 2.     Stosowanie kar fizycznych wobec dziecka, zdaniem badanych, bardzo często prowadzi do urazów i trwałych problemów emocjonalnych. 3.     Nauczyciele uważają, że zjawisko krzywdzenia dzieci przez rodziców nasila się. 4.     Blisko 90% jest zgodnych, że powinno się interweniować, gdy dziecko jest bite i poniżane. Niemal  powszechna  jest  zgoda na interwencje, gdy dziecko jest bite pasem lub w twarz. Większość nauczycieli uważa także, że należy interweniować, gdy dziecko jest wykorzystywane seksualnie. 5.     Drastyczne formy zaniedbywania dziecka również wymagają, zdaniem nauczycieli, interwencji, np. gdy dziecko jest głodne, brudne, spędza całe dnie poza domem bez kontroli. 6.     Większość nauczycieli jest zdania, że dziecko powinno być zawsze zabrane z rodziny, w której rodzice są oskarżeni o seksualne wykorzystywanie. PIŚMIENNICTWO [1] http://www.przemoc.com.pl. – [2] Mellibruda J.: O zjawisku krzywdzenia dzieci w rodzinie, Niebieska   Linia  2001, 13, nr 2,  6–9.  – [3] Popielarska M.: Psychologiczne  aspekty  zespołu  dziecka  maltretowanego w rodzinie, Ped. Polska 1993, 14. – [4] Pospiszyl I.: Przemoc w rodzinie, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994.