Joanna Sobiecka
WYKSZTAŁCENIE, STRUKTURA SPOŁECZNO--ZAWODOWA ORAZ PRACA ZAWODOWA POLSKICH ZAWODNIKÓW STARTUJĄCYCH NA IGRZYSKACH PARAOLIMPIJSKICH SYDNEY 2000
Praca jest ważnym elementem życia oraz wartością i sensem egzystującego człowieka, a więc także osoby niepełnosprawnej, w przypadku której nabiera ona specyficznego znaczenia w kontekście nabytego inwalidztwa oraz rehabilitacji.
Osoby niepełnosprawne zachowują wiele umiejętności, posiadają też liczne uzdolnienia, które mogą stanowić podstawę do podjęcia odpowiednich działań mających na celu przygotowanie ich do pracy zawodowej, a następnie pomyślnego oraz trwałego zatrudnienia [10]. Staje się to tym bardziej ważne, gdy weźmiemy pod uwagę jej wpływ na rytm i intensywność różnorodnych czynności człowieka oraz jego stosunków społecznych, a także na formy spędzania wolnego czasu, i szeroko pojmowany styl życia [5].
A zatem celem pracy jest ocena sfery zawodowej osób niepełnosprawnych uprawiających sport wyczynowo.
Materiał i metody
Na podstawie dokumentów urzędowych Polskiego Komitetu Paraolimpijskiego[1] w Warszawie oraz „Indeksu polskich uczestników Igrzysk Paraolimpijskich[2]” odtworzono skład osobowy zawodników uczestniczących w XI Letnich Igrzyskach Paraolimpijskich w Sydney 2000 roku oraz ich dane personalne.
Badaniami ankietowymi objęto 83 niepełnosprawnych zawodników[3] z uszkodzonym narządem ruchu lub wzroku, zrzeszonych w Polskim Związku Sportu Niepełnosprawnych „Start” (97,6%) i Polskim Związku Tenisa na Wózkach (2,4%). Kwestionariusz ankiety [8], składający się z dwóch części (w większości z pytań otwartych), wypełniło 82 respondentów (63 mężczyzn i 19 kobiet), co stanowi 98% całej grupy badanych.
Z danych kwestionariuszowych wyodrębniono charakterystykę badanych oraz wybrane aspekty dotyczące sfery życia zawodowego osób niepełnosprawnych, które następnie skategoryzowano oraz przedstawiono w wartościach procentowych dla wyodrębnionych grup (kobiety, mężczyźni), a także dla ogółu respondentów.
Rozprowadzając ankiety, uprzedzono paraolimpijczyków w rozmowach indywidualnych o celu badań oraz proszono o wyrażenie zgody na ich przeprowadzenie. Należy nadmienić, że w badaniach nieuwzględniono zawodników biorących udział w Paraolimpiadzie Sydney 2000 z obniżonym potencjałem intelektualnym.
Wyniki
Charakterystyka badanych
W reprezentacji Polski XI Letnich Igrzysk Paraolimpijskich Syndey 2000 dominowali mężczyźni (77%). Średnia arytmetyczna wieku badanych zawodników wynosiła około 31 lat.
Niespełna 87% respondentów posiadało grupę inwalidzką, a ich niepełnosprawność spowodowana była nabytymi urazami (38%) lub przebyciem różnych chorób (35%). Inne przyczyny (2%) lub wady wrodzone (24%) stały się powodem inwalidztwa pozostałych ankietowanych. Samodzielnie, bez zaopatrzenia ortopedycznego lub optycznego, poruszało się na co dzień tylko 39% reprezentantów naszego kraju.
Polscy paraolimpijczycy podczas igrzysk w Sydney 2000 roku rywalizowali w następujących dyscyplinach sportowych: pływaniu (24%), lekkiej atletyce (18%), piłce siatkowej (16% – tylko mężczyźni), podnoszeniu ciężarów (11% – tylko mężczyźni), szermierce (10%), tenisie stołowym (9%), łucznictwie (7%), tenisie ziemnym (3% – tylko mężczyźni) oraz strzelectwie i pięcioboju lekkoatletycznym (po jednym mężczyźnie). Są to zawodnicy, którzy uczęszczali na treningi sportowe wybranych dyscyplin paraolimpijskich systematycznie (92%) i uważają się przede wszystkim za osoby samodzielne (85%).
Wykształcenie i struktura społeczno-zawodowa
W reprezentacji Polski najwięcej zawodników legitymowało się wykształceniem średnim zawodowym, nieco mniej zasadniczym zawodowym oraz podstawowym. Na uwa-gę zasługuje fakt, że jedna piąta sportowców ukończyła studia wyższe. Tylko 7% respondentów było absolwentami liceum ogólnokształcącego, a 11% szkoły podstawowej. Należy zauważyć, że w grupie kobiet ponad połowa w czasie przeprowadzania badań jeszcze uczyła się lub studiowały, stąd u 28% z nich wykształcenie na poziomie podstawowym (tab. I).
Tabela I. Wykształcenie niepełnosprawnych sportowców (według opinii badanych)
|
Wykształcenie |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Podstawowe |
5 |
26,3 |
9 |
14,3 |
14 |
17,1 |
|
Zasadnicze zawodowe |
1 |
5,3 |
13 |
20,6 |
14 |
17,1 |
|
Średnie ogólnokształcące |
2 |
10,5 |
4 |
6,3 |
6 |
7,3 |
|
Średnie zawodowe |
6 |
31,5 |
17 |
27,0 |
23 |
28,0 |
|
Pomaturalne |
1 |
5,3 |
8 |
12,8 |
9 |
11,0 |
|
Wyższe |
4 |
21,1 |
12 |
19,0 |
16 |
19,5 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Analizując strukturę społeczno-zawodową ankietowanych paraolimpijczyków, stwierdzono, że najliczniejszą grupę tworzyli urzędnicy (15%), a następnie robotnicy wykwalifikowani (12%). Pozostałe osoby to inteligencja nietechniczna, wyższe kadry administracyjne, a także pracownicy usług. Ponadto, mężczyźni pracowali na stanowiskach inżynierów, techników oraz byli prywatnymi przedsiębiorcami. W grupie badanych nie było rolników, ogrodników ani rzemieślników. Należy zaznaczyć, że po raz pierwszy w historii polskiego sportu paraolimpijskiego w strukturze społeczno-zawodowej pojawili się zawodowi sportowcy, a są to mężczyźni uprawiający tenis na wózkach. Natomiast wśród badanej populacji ankietowanych 15% było bezrobotnych, a 28% to uczniowie i studenci (tab. II).
Tabela II. Struktura społeczno-zawodowa niepełnosprawnych sportowców (według Pawlak [6])
|
Kategorie społeczno-zawodowe |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Pracownicy kult.fizycznej |
– |
– |
2 |
3,2 |
2 |
2,4 |
|
Inteligencja nietechniczna |
1 |
5,3 |
3 |
4,8 |
4 |
4,9 |
|
Wyższe kadry administrac. |
1 |
5,3 |
3 |
4,8 |
4 |
4,9 |
|
Inżynierowie |
– |
– |
2 |
3,2 |
2 |
2,4 |
|
Technicy |
– |
– |
4 |
6,3 |
4 |
4,9 |
|
Urzędnicy |
4 |
21,0 |
8 |
12,7 |
12 |
14,6 |
|
Prywatni przedsiębiorcy |
– |
– |
4 |
6,3 |
4 |
4,9 |
|
Robotnicy wykwalifikowani |
– |
– |
10 |
15,9 |
10 |
12,3 |
|
Pracownicy fizyczni usług |
1 |
5,3 |
2 |
3,2 |
3 |
3,6 |
|
Rzemieślnicy |
– |
– |
– |
– |
– |
– |
|
Rolnicy, ogrodnicy |
– |
– |
– |
– |
– |
– |
|
Inne (zawodowy sportowiec) |
– |
– |
2 |
3,2 |
2 |
2,4 |
|
Studenci, uczniowie |
10 |
52,6 |
13 |
20,6 |
23 |
28,1 |
|
Niepracujący |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,6 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Opinie o pracy zawodowej
Według opinii 42% paraolimpijczyków Sydney 2000 wykonywana przez nich pra-ca była zgodna z nabytymi kwalifikacjami, natomiast 16% posiadało przeciwne zdanie (tab. III). Ciekawe spostrzeżenia dała analiza otrzymanych wyników w podziale na płeć ankietowanych, gdzie stwierdzono, iż w przeciwieństwie do kobiet to głównie mężczyźni podejmowali pracę zgodnie ze swoimi kwalifikacjami. Natomiast w reprezentacji Polski ponad połowa startujących kobiet podczas igrzysk paraolimpijskich była uczennicami lub studentkami.
Tabela III. Zgodność wykonywanej pracy przez niepełnosprawnych sportowców z ich kwalifikacjami (według opinii badanych)
|
Zgodność pracy z kwalifikacjami |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Tak |
3 |
15,8 |
31 |
49,2 |
34 |
41,6 |
|
Nie |
4 |
21,1 |
9 |
14,3 |
13 |
15,8 |
|
Nie dotyczy (nie pracuje) |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,6 |
|
Nie dotyczy (studenci, uczniowie) |
10 |
52,6 |
13 |
20,6 |
23 |
28,0 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Tylko w przypadku 13% niepełnosprawnych olimpijczyków praca i miejsce jej wykonania dawały pełną satysfakcję oraz możliwość wykorzystania nabytych wcześniej umiejętności. Pozostali wyobrażali siebie w innej roli. Jedna czwarta paraolimpijczyków Letnich Igrzysk w Sydney marzyła o pracy w sporcie, natomiast nieco mniej na innych samodzielnych stanowiskach, ale w środowisku osób pełnosprawnych. Chcieliby również prowadzić działalność prywatną, usługową lub wykonywać swoje obowiązki jako informatycy bądź księgowi, a jeszcze inni w służbie zdrowia czy też z dziećmi i młodzieżą. Pojedyncze osoby marzyły o prowadzeniu gospodarstwa rolnego, realizowaniu siebie w zakładzie rzemieślniczym lub firmie reklamowej (tab. IV).
Tabela IV. Rodzaj proponowanego przez niepełnosprawnych sportowców podjęcia pracy lub jej zmiany, dającej satysfakcję i możliwość wykorzystania posiadanych umiejętności (według opinii badanych)
|
Rodzaj pracy |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
Bez zmian, tam gdzie pracuje |
3 |
15,6 |
16 |
25,4 |
19 |
13,2 |
|
W sporcie |
6 |
31,5 |
15 |
23,8 |
21 |
25,8 |
|
Na różnych stanowiskach, ale wśród pełnosprawnych |
1 |
5,3 |
4 |
6,3 |
5 |
6,1 |
|
Jako informatyk |
1 |
5,3 |
4 |
6,3 |
5 |
6,1 |
|
Prowadzić działalność prywatną |
– |
– |
4 |
6,3 |
4 |
4,9 |
|
W usługach |
1 |
5,3 |
3 |
4,8 |
4 |
4,9 |
|
Na stanowisku samodzielnym |
1 |
5,3 |
2 |
3,2 |
3 |
3,6 |
|
W służbie zdrowia |
1 |
5,3 |
1 |
1,6 |
2 |
2,4 |
|
Z dziećmi i młodzieżą |
1 |
5,3 |
1 |
1,6 |
2 |
2,4 |
|
Jako księgowy |
1 |
5,3 |
1 |
1,6 |
2 |
2,4 |
|
|
|
|
|
|
cd. tab. IV |
|
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
W zakładzie rzemieślniczym |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Na gospodarstwie rolnym |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
W firmie reklamowej |
1 |
5,3 |
– |
– |
1 |
1,2 |
|
Nie dotyczy (nie pracuje) |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,6 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Rozpatrując środowisko pracy badanych zawodników, stwierdzono, że 43% paraolimpijczyków pracowało w środowisku zarówno osób niepełnosprawnych, jak i pełnosprawnych, a 40% wśród osób pełnosprawnych. Tylko 4% respondentów odbywało prace wyłącznie w otoczeniu osób niepełnosprawnych (tab. V).
Tabela V. Środowisko pracy lub nauki niepełnosprawnych sportowców (według opinii badanych)
|
Środowisko pracy |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Osób niepełnosprawnych |
1 |
5,3 |
2 |
3,2 |
3 |
3,6 |
|
Osób pełnosprawnych |
7 |
36,8 |
25 |
39,7 |
32 |
39,0 |
|
Osób niepełnosprawnych i pełnospraw-nych |
9 |
47,4 |
26 |
41,2 |
35 |
42,7 |
|
Nie dotyczy (nie pracuje) |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,7 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Zaledwie 16% paraolimpijczyków Sydney 2000 stwierdziło, że nie osiąga sukcesów zawodowych, a 5% nie chciało podzielić się swoją opinią w tym aspekcie. Pozostali respondenci chwalili się swoimi osiągnięciami w sferze zawodowej, gdzie najwyżej cenili posiadanie zadowalającej pracy. Cieszyli się, że mogli w trakcie kariery zawodniczej uzupełniać swoje wykształcenie oraz byli dumni z uzyskanego awansu i prestiżu zawodowego. Zadowoleni byli także z faktu, że mogli pracować, a za wykonywane obowiązki zawodowe otrzymywali wysokie wynagrodzenie, dające możliwość utrzymania własnej rodziny. Ponadto badani mężczyźni za sukces zawodowy uważali pełnienie przez siebie kierowniczego stanowiska oraz realizowanie się w pracy dydaktycznej. Odczuwali także okazywany im szacunek przez współpracowników pełnosprawnych. Dzięki pracy osiągnęli stabilizację finansową. Byli dumni z przyznanych im odznaczeń i nagród za pracę zawodową oraz szczycili się posiadaniem własnej działalności gospodarczej (tab. VI).
Tabela VI. Sukcesy zawodowe niepełnosprawnych sportowców (według opinii badanych)*
|
Sukcesy |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Zadawalająca praca |
2 |
10,5 |
16 |
25,4 |
18 |
22,0 |
|
Uzupełnienie wykształcenia |
3 |
15,8 |
6 |
9,5 |
9 |
11,0 |
|
Prestiż zawodowy, awanse |
1 |
5,3 |
7 |
11,1 |
8 |
9,8 |
|
Własna działalność gospodarcza |
– |
– |
6 |
9,5 |
6 |
7,3 |
|
Posiadanie pracy |
2 |
10,5 |
4 |
6,3 |
6 |
7,3 |
|
Praca w sporcie |
– |
– |
4 |
6,3 |
4 |
4,9 |
|
Wysoka pensja, dająca utrzymanie rodzinie |
1 |
5,3 |
3 |
4,8 |
4 |
4,9 |
|
Stabilizacja finansowa |
– |
– |
4 |
6,3 |
4 |
4,9 |
|
Odznaczenia, nagrody |
– |
– |
2 |
3,2 |
2 |
2,4 |
|
Szacunek wśród pracowników pełno-sprawnych |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Stanowisko kierownicze |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Realizacja w pracy dydaktycznej |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Nie posiada sukcesów |
2 |
10,5 |
11 |
17,5 |
13 |
15,9 |
|
Brak odpowiedzi |
1 |
5,3 |
3 |
4,8 |
4 |
4,9 |
|
Nie dotyczy (nie pracuje) |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,6 |
|
Nie dotyczy (studenci, uczniowie) |
10 |
52,6 |
13 |
20,6 |
23 |
28,0 |
|
Razem |
19 |
|
63 |
|
82 |
|
* Suma nie równa się 100%, ponieważ badani mogli wskazać więcej niż jedną odpowiedź
Obok sukcesów, około 28% niepełnosprawnych sportowców w swoim życiu napotkało niepowodzenia w sferze zawodowej. Najbardziej przeżywali brak możliwości realizowania się zawodowo oraz zły wybór zawodu. Ankietowane kobiety za porażkę uznały także brak wykształcenia i specjalistycznej wiedzy, natomiast mężczyźni panujące w pracy złe warunki i atmosferę. Ubolewali również nad koniecznością zmiany zawodu i miejsca pracy. Niektórzy narzekali też na brak możliwości podnoszenia swoich kwalifikacji, inni zaś czuli się niedocenieni przez przełożonych (tab. VII).
Paraolimpijczycy Sydney 2000, dokonując oceny efektywności swojej pracy zawodowej lub nauki w stosunku do stanu przed rozpoczęciem treningu, stwierdzili, że stała się ona lepsza (29%) lub znacznie lepsza (26%). Tylko jeden respondent w trakcie uprawiania sportu zauważył pogorszenie swojej efektywności zawodowej, natomiast żadnej zmiany nie spostrzegło 29% osób (tab. VIII).
Tabela VII. Niepowodzenia zawodowe niepełnosprawnych sportowców (według opinii badanych)
|
Niepowodzenia |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Brak pracy |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,6 |
|
Obawa o utratę pracy |
– |
– |
3 |
4,8 |
3 |
3,6 |
|
Złe stosunki i atmosfera w pracy |
– |
– |
2 |
3,2 |
2 |
2,4 |
|
Zły wybór zawodu |
1 |
5,3 |
1 |
1,6 |
2 |
2,4 |
|
Konieczność zmiany zawodu i miejsca pracy |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Brak wykształcenia i specjalistycznej wiedzy |
1 |
5,3 |
– |
– |
1 |
1,2 |
|
Brak możliwości na podnoszenie kwalifikacji |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Niedoceniany przez zwierzchnika |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Nie posiada kłopotów |
5 |
26,3 |
29 |
46,0 |
34 |
41,6 |
|
Brak odpowiedzi |
– |
– |
2 |
3,2 |
2 |
2,4 |
|
Nie dotyczy (studenci, uczniowie) |
10 |
52,6 |
13 |
20,6 |
23 |
28,0 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Tabela VIII. Ocena efektywności pracy zawodowej lub nauki niepełnosprawnych sportowców w stosunku do stanu przed rozpoczęciem treningu (według opinii badanych)
|
Efektywność |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Zdecydowanie lepsza |
4 |
21,1 |
17 |
27,0 |
21 |
25,6 |
|
Lepsza |
6 |
31,6 |
18 |
28,6 |
24 |
29,3 |
|
Bez zmian |
7 |
36,8 |
17 |
27,0 |
24 |
29,3 |
|
Gorsza |
– |
– |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Nie dotyczy (nie pracuje) |
2 |
10,5 |
10 |
15,8 |
12 |
14,6 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Według opinii większości badanych nabyte doświadczenia i cechy sportowe podczas systematycznych treningów stały się przydatne w pełnieniu przez nich obowiązków zawodowych lub szkolnych. Przeciwnego zdania było 12% zawodników, a 13% ankietowanych nie umiało jednoznacznie udzielić odpowiedzi (tab. IX).
Tabela IX. Przydatność doświadczeń i cech sportowych w pełnieniu obowiązków zawodowych lub szkolnych przez niepełnosprawnych sportowców (według opinii badanych)
|
Przydatność |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Tak |
13 |
68,4 |
36 |
57,1 |
49 |
59,8 |
|
Nie |
1 |
5,3 |
9 |
14,3 |
10 |
12,2 |
|
Nie wie |
3 |
15,8 |
8 |
12,7 |
11 |
13,4 |
|
Nie dotyczy (nie pracuje) |
2 |
10,5 |
10 |
15,9 |
12 |
14,6 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Pomimo iż wśród paraolimpijczyków startujących na igrzyskach w Sydney 2000 dominowały osoby pracujące to aż 43% respondentów oceniło swoje dochody jako niewystarczające, aby utrzymać siebie i rodzinę. Jedynie jedna trzecia niepełnosprawnych zawodników była zadowolona z otrzymywanych poborów (tab. X).
Tabela X. Samoocena dochodów niepełnosprawnych sportowców (według opinii badanych)
|
Dochody |
Paraolimpijczycy Sydney 2000 |
Ogółem |
||||
|
Kobiety |
Mężczyźni |
|||||
|
n |
% |
n |
% |
n |
% |
|
|
Wystarczające |
6 |
31,6 |
23 |
36,5 |
29 |
35,4 |
|
Niewystarczające |
9 |
47,3 |
26 |
41,3 |
35 |
42,7 |
|
Na utrzymaniu rodziców |
4 |
21,1 |
13 |
20,6 |
17 |
20,7 |
|
Brak odpowiedzi |
- |
- |
1 |
1,6 |
1 |
1,2 |
|
Razem |
19 |
100 |
63 |
100 |
82 |
100 |
Omówienie wyników
W drugim kwartale 2000 roku w ramach Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności na terenie Polski przeprowadzono dodatkowo specjalne badanie reprezentacyjne osób niepełnosprawnych na temat ich sytuacji na rynku pracy oraz warunków bytu [2]. Uzyskane wyniki potwierdziły niekorzystną sytuację inwalidów w zakresie poziomu ich wykształcenia. Około 57% osób w wieku 15 lat i powyżej legitymowało się wykształceniem tylko podstawowym, a jedynie 19% posiadało wykształcenie średnie zawodowe i po-maturalne. Dyplom ukończenia szkoły otrzymało miało niespełna 4% ogółu osób niepełnosprawnych.
Jakże odmienny poziom wykształcenia – w przeciwieństwie do powyższych danych – zaprezentowali inwalidzi uprawiający sport wyczynowo na terenie naszego kraju. Porównując go u zawodników od czasu startu w ich pierwszych igrzyskach paraolimpijskich do roku 1991, zaobserwowano, że zmniejszyła się liczba sportowców z wykształceniem podstawowym oraz średnim ogólnokształcącym, natomiast znacznie zwiększyła się liczba respondentów z wyższym wykształceniem. Około 16% to absolwenci szkół wyższych, co zostało potwierdzone poprzez badania niepełnosprawnych olimpijczyków z lat 1972–1988 [9] oraz badania własne wśród paraolimpijczyków Sydney 2000 (20%).
Obecnie na terenie naszego kraju, pomimo stosowania różnorodnych instrumentów ekonomicznych zmierzających do aktywizacji zawodowej inwalidów, współczynnik aktywności zawodowej tej grupy w porównaniu z ogółem ludności jest trzykrotnie niższy [1]. Istnieje także niepokojące zjawisko znacznie wyższej stopy bezrobocia osób niepełnosprawnych z wyższym wykształceniem (20,5%) niż w przypadku ogólnopolskiej populacji o tym samym poziomie wykształcenia (4,5%). Majewski [4] uważa, że wysokie kwalifikacje wśród niepracujących nie chronią ich wystarczająco przed bezrobociem. Tym samym i niepełnosprawni są dużo bardziej zagrożeni bezrobociem niż osoby pełnosprawne niemające odpowiedniego przygotowania zawodowego. Jako niebezpieczny należy uznać – częsty wśród pracodawców – pogląd, że zatrudnienie każdej osoby niepełnosprawnej musi wiązać się z uzyskaniem określonego dofinansowania. Składane przez pracodawcę oferty pracy odnoszą się najczęściej do osób wykształconych, znających zagadnienia z zakresu księgowości, obsługi komputera oraz języki obce. Powyższe opinie potwierdziły badania własne, gdzie najwięcej zawodników znalazło zatrudnienie na stanowiskach urzędniczych (15%), natomiast tylko 4% respondentów reprezentowało fizycznych pracowników usług.
Pomimo iż większość pracujących paraolimpijczyków Sydney 2000 (43%) potwierdziło zgodność wykonywanej przez siebie pracy z nabytymi kwalifikacjami, to tylko dla 13% z nich praca, jaką wykonują, i jej miejsce dawały pełną satysfakcję oraz możliwość wykorzystania posiadanych umiejętności. Można zatem przypuszczać, że osiągnięcia sportowe na poziomie międzynarodowym nie tylko motywowały badane osoby niepełnosprawne do podjęcia zatrudnienia, ale również stały się czynnikiem zachęcającym do kompleksowego rozwoju zawodowego. Zyskali też świadomość, iż tym samym podniósłby się ich status społeczno-zawodowy poparty wykształceniem oraz pozytywną oceną efektywności swojej pracy zawodowej w stosunku do stanu, jaki istniał przed rozpoczęciem uprawiania dyscyplin sportu paraolimpijskiego, a także nabytymi doświadczeniami i cechami sportowymi podczas treningu, a przydatnymi w pełnieniu obowiązków zawodowych.
Podjęcie zatrudnienia – zwłaszcza na otwartym rynku pracy – pozwala inwalidom ukazać własne możliwości, a także poprzez kontakty z pełnosprawnymi przełamać stereotypy i uprzedzenia [3]. Dąży się tym samym do zrealizowania zasady integracji społecznej osób niepełnosprawnych na równych prawach w kształtowaniu wizerunku w szeroko pojętym aspekcie zawodowym. Przykładem pozytywnego zjawiska stało się środowisko pracy badanych zawodników uprawiających sport wyczynowo. Zaledwie 4% paraplimpijczyków wykonywało swoje obowiązki zawodowe wyłącznie w otoczeniu osób niepełnosprawnych, pozostali zaś pracowali tylko wśród pełnosprawnych bądź w środowisku osób mieszanych, czyli zarówno pełno- jak i niepełnosprawnych.
Zwracając uwagę na pracę zawodową osób niepełnosprawnych w wymiarze społecznym i ekonomicznym, należy także uwzględnić jej stronę humanistyczną. Zgodnie z prawem wszyscy są równi oraz powinni mieć jednakowy dostęp do dóbr i wytworów cywilizacji. Zdaniem Reszke [7] zdarza się jednak, że proponuje się im gorszą i niżej opłacaną pracę, zapominając jednocześnie, iż zarobki uzyskiwane dzięki zatrudnieniu mają często zapewnić nie tylko minimum utrzymania, lecz także umożliwić zaspokojenie ważnych potrzeb, jakie niesie ze sobą nabyte inwalidztwo. Ważne staje się też zapewnienie tym osobom szans działania, aktywności i użyteczności niezbędnej w procesie rehabilitacji. W tym przypadku trudno się dziwić, że – pomimo dominowania wśród badanych paraolimpijczyków osób pracujących – tylko jedna trzecia z nich była zadowolona z poborów, które zapewniały utrzymanie całej rodzinie. Niestety, w obecnym czasie polski sport wyczynowy osób niepełnosprawnych nie niesie ze sobą gratyfikacji finansowych – z małymi wyjątkami. W przeciwieństwie do zawodników pełnosprawnych, inwalidzi kadry paraolimpijskiej za osiągane wyniki na poziomie światowym otrzymują tylko skromne stypendia sportowe.
Wnioski
1. W przeciwieństwie do ogólnopolskiej populacji osób niepełnosprawnych, inwalidzi uprawiający sport wyczynowo prezentują wysoki poziom wykształcenia i pozycji społeczno-zawodowej.
2. Wyczynowe uprawianie sportu nie jest czynnikiem ułatwiającym w zatrudnianiu się osób niepełnosprawnych.
3. Podjęta aktywność zawodnicza i osiągnięcia sportowe na poziomie paraolimpijskim są motywacją dla osób niepełnosprawnych do samorealizacji oraz rozwoju zawodowego.
Piśmiennictwo
[1] Frąckiewicz L.: Polityka Społeczna, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 1998, 156–165. – [2] Kostrubiec S.: Osoby niepełnosprawne na rynku pracy w Polsce – wyniki badań przeprowadzonych w II kwartale 2000 r., Departament Pracy, GUS 2002. – [3] Król M., Przybyłka A.: Rynek pracy osób niepełnosprawnych, Polityka społeczna 2002, 2 (311), 7–13. – [4] Majewski T.: Rehabilitacja zawodowa i zatrudnienie osób niepełnosprawnych dla pracowników terenowych, Dział Wydawnictw KiG-R, Warszawa 1997, 9–74. – [5] Nowak-Kapusta Z., Franek G.: Formy za-trudnienia osób niepełnosprawnych, Eukrasia 2003, 4, 97–100. – [6] Pawlak A.: Polskie olimpijki. Sport, zawód i życie rodzinne, [w:] Sport w życiu kobiety, pod red. Z. Żukowskiej, Polskie Stowa-rzyszenie Sportu Kobiet, AWF Warszawa 1995, 26–35. – [7] Reszke I.: Wobec bezrobocia: opinie, stereotypy, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 1995. – [8] Sobiecka J.: Znaczenie spor-tu inwalidów w procesie kompleksowej rehabilitacji reprezentantów Polski startujących w igrzy-skach olimpijskich osób niepełnosprawnych – aneks. Praca doktorska, AWF Kraków 1996. – [9] So-biecka J.: Rola sportu w procesie kompleksowej rehabilitacji polskich uczestników Igrzysk Para-olimpijskich. Studia i Monografie, AWF Kraków 2000, 9, 51–60. – [10] Szczepanowska B., Ostro-wska A.: Problem niepełnosprawności w poradnictwie zawodowym. Zeszyty informacyjno-medycz-ne doradcy zawodowego, Krajowy Urząd Pracy, Centrum Badawczo-Rozwojowe Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Warszawa 1998, 13–45.
[1] Polski Komitet Paraolimpijski, 02-032 Warszawa, ul. Filtrowa 75
[2] Indeks jest na bieżąco uzupełniany i znajduje się w Zakładzie Kultury Fizycznej Osób Niepełnosprawnych na Wydziale Rehabilitacji Ruchowej AWF w Krakowie.
[3] Na Letnich Igrzyskach Paraolimpijskich w Sydney startowało 85 zawodników. Do momentu przeprowadzania badań jeden zawodnik zmarł oraz jeden wyjechał poza granice kraju.
