|
Seria wydawnicza EUKRASIA Vol. 5 Unemployment and Health Care |
Home Eukrasia vol. 5 - Contents
|
Ryszard Plinta, Joanna Sobiecka UPRAWIANIE SPORTU A REHABILITACJA ZAWODOWA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Aktywność zawodowa w życiu każdego człowieka ma ogromne znaczenie. W obecnych czasach, gdy zwiększa się odsetek osób bezrobotnych w Polsce (18%), zdobycie zatrudnienia staje się dużym problemem. Wiadomo, iż praca dla osób niepełnosprawnych jest nie tylko możliwością zdobycia środków materialnych i osiągnięcia pewnej stabilizacji ekonomicznej, ale także drogą do usamodzielnienia się. W opracowaniu Łuszczyńskiego [6] zdobycie pracy, takiej która odpowiada posiadanym kwalifikacjom oraz jest zgodna z zamiłowaniem, obok integracji z otoczeniem osób zdrowych, uważa się za sukces życiowy, co podkreślają same osoby niepełnosprawne. Jednym ze środków pomagających w przygotowaniu zawodowym inwalidów jest sport niepełnosprawnych. Sprawność fizyczna, osiągana dzięki treningom i rywalizacji na zawodach sportowych, zwiększa perspektywy podjęcia pracy. Natomiast zdaniem Ostrowskiej i wsp. [7] właściwa rehabilitacja zawodowa powinna również zapewnić warunki w pracy do samorealizacji. Należy jednak pamiętać, że wszystkie osoby biorące udział w procesie leczenia i rehabilitacji niepełnosprawnych mają wpływ ostateczny efekt terapii psychofizycznej, mogą zatem umożliwić im łatwiejsze angażowanie się w obowiązki zawodowe. Celem pracy było określenie, jaką rolę odgrywa sport w rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, uprawiających różne dyscypliny sportowe, a także poznanie opinii inwalidów nieaktywnych fizycznie. Materiał i metody Badaniami ankietowymi objęto dwie grupy mężczyzn. Grupę pierwszą stanowili niepełnosprawni sportowcy (39 osób), którzy uprawiali wybrane dyscypliny w różnych klubach i stowarzyszeniach sportowych skupiających inwalidów. Wśród tych zawodników największą grupę stanowili mężczyźni trenujący piłkę koszykową na wózkach – 23 osoby, następnie lekkoatletykę – 7 osób, tenis ziemny – 3, szermierkę i tenis stołowy po 2 osoby oraz po 1 narciarstwo i podnoszenie ciężarów. Przedział wiekowy w tej grupie respondentów wynosił od 18 do 48 lat, natomiast minimalny staż zawodniczy – jeden rok. Ankietowani systematycznie brali udział w zajęciach treningowych, dwa lub trzy razy w tygodniu, oraz kilkanaście razy w roku startowali w zawodach sportowych. Na co dzień korzystali z wózka inwalidzkiego bądź uprawiali swoje dyscypliny na wózkach sportowych. Grupa druga obejmowała 36 osób niepełnosprawnych, które nie podjęły działalności sportowej od momentu nabycia inwalidztwa. Byli to pacjenci Górnośląskiego Centrum Rehabilitacji „Repty”, przebywający na turnusach rehabilitacyjnych, oraz mieszkańcy Makroregionu Górnośląskiego. Przedział wiekowy w tej grupie wynosił również od 18 do 48 lat, ponieważ, kwalifikując do niej, brano pod uwagę wiek oraz podobne możliwości funkcjonalne osób niepełnosprawnych z grupy pierwszej. Należy nadmienić, że każdy z respondentów z tej grupy posiadał także umiejętność poruszania się na wózku inwalidzkim. Zastosowany w badaniach, opracowany przez autorów pracy kwestionariusz-ankieta składał się z dwóch części. Pierwsza zawierała pytania obejmujące między innymi zagadnienia z zakresu życia zawodowego osób niepełnosprawnych, druga zaś informacje na temat inwalidztwa oraz cech społeczno-demograficznych ankietowanych. Kwestionariusz--ankietę przygotowano w dwóch wersjach dla każdej grupy respondentów. Liczba pytań była taka sama i dotyczyły podobnych aspektów. Wyodrębnione cechy zostały sklasyfikowane i przedstawione w postaci zestawień procentowych dla każdej grupy badanych osobno oraz dla całości materiału. Wyniki Charakterystyka badanych W obydwu grupach nabyta niepełnosprawność respondentów była spowodowana głównie uszkodzeniem rdzenia kręgowego, a następnie amputacjami oraz innymi urazami kończyn dolnych. Główną przyczyną trwałego inwalidztwa ankietowanych był mechaniczny uraz, a następnie wady wrodzone. Tylko u nielicznych choroby kończyn dolnych spowodowały niepełnosprawność. W związkach małżeńskich pozostawała prawie połowa badanych z grupy pierwszej, natomiast tylko jedna trzecia z grupy drugiej. Większość respondentów posiadało liczne zainteresowania, a dominowało: czytelnictwo, literatura, turystyka, film, muzyka oraz informatyka. Należy zaznaczyć, że jedna trzecia osób z grupy drugiej nie posiadała żadnych zainteresowań. Aspekty życia zawodowego Wśród sportowców-inwalidów dominowało wykształcenie zasadnicze zawodowe oraz średnie zawodowe. Tylko 5% osób w tej grupie ukończyło studia wyższe. Również w grupie badanych nietrenujących najwięcej respondentów ukończyło szkołę zasadniczą zawodową, natomiast nieco mniej średnią. Istotny w tej grupie ankietowanych wydaje się fakt, iż 8% badanych legitymowało się dyplomem szkoły wyższej, a kolejne 17% rozpoczęło studia, lecz ich nie ukończyło. Dyplom szkoły pomaturalnej posiadało 8% inwalidów. W świetle uzyskanych wyników stwierdzono, że grupa druga składała się z respondentów o znacznie wyższym poziomie wykształcenia (tab. I). Tabela I. Wykształcenie badanych
Określając strukturę społeczno-zawodową badanych, stwierdzono, że ponad połowa ankietowanych w obu grupach nie była nigdzie zatrudniona, przy czym w grupie sportowców niepełnosprawnych odsetek wynosił o 7% mniej. Zarówno w pierwszej, jak i drugiej grupie przeważali pracownicy administracyjno-biurowi i robotnicy wykwalifikowani. Znamienny wydaje się fakt, iż w grupie pierwszej znajdowało się 15% uczniów (w trakcie przeprowadzania badań), natomiast w grupie drugiej nie było żadnego. Pozostałe kategorie struktury społeczno-zawodowej były reprezentowane mniej licznie (tab. II). Tabela II. Struktura społeczno-zawodowa badanych (wg Pawlak [8])
Na pytanie: „W jakim środowisku ludzi pan pracuje”? większość zatrudnionych niepełnosprawnych osób odpowiedziała, że, mieszane skupiska ludzkie, tzn. wspólnie z osobami zdrowymi. Należy nadmienić, iż jedna dziesiąta respondentów – z obu grup – pracowała wyłącznie w środowisku ludzi zdrowych, a jeszcze mniej wyłącznie z osobami niepełnosprawnymi (tab. III).
Tabela III. Środowisko pracy badanych
Wśród odpowiedzi uzyskanych od trenujących zawodników, przeważały opinie, że nie ma żadnego powiązania pomiędzy uprawianiem sportu a możliwością otrzymania pracy. Około 10% wszystkich ankietowanych z tej grupy było odmiennego zdania (tab. IV). Tabela IV. Wpływ uprawiania sportu na możliwość uzyskania pracy przez niepełnosprawnych (w opinii badanych sportowców)
W grupie osób nietrenujących jedna trzecia respondentów odpowiedziała przecząco, nie znajdując związku (w ich opinii) pomiędzy uprawianiem sportu a znalezieniem pracy. Jednak połowa z nich była odmiennego zdania, bowiem podjęcie zatrudnienia przez sportowców niepełnosprawnych może być łatwiejsze dzięki lepszej sprawności fizycznej osiągniętej dzięki systematycznym treningom (tab. V). Tabela V. Wpływ uprawiania sportu na możliwość uzyskania pracy przez osoby niepełnosprawne (w opinii badanych nieuprawiających sportu)
Omówienie wyników Charakterystyczną cechą zjawiska niepełnosprawności w Polsce jest znaczny wzrost liczby inwalidów będących w średnim wieku, którzy powinni być najbardziej aktywni zawodowo [1]. W grupie tej – według przeprowadzonego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności – na terenie naszego kraju przeważają mężczyźni [4]. Po zastosowanej szeroko pojętej rehabilitacji zawodowej, ponad 850 tysięcy osób niepełnosprawnych w Polsce z orzeczeniem „zdolny do pracy” zadeklarowało chęć jej podjęcia. Tymczasem ponad pół miliona jest biernych zawodowo. Zatrudnionych zostało jedynie 250 tysięcy z nich, przy czym większość znalazła zatrudnienie na chronionym rynku pracy [5]. Niepokojąca jest przede wszystkim największa stopa bezrobocia niepełnosprawnych osób w wieku najwyższej aktywności zawodowej – tj. do 49 roku życia [1]. Potwierdzeniem sytuacji na rynku pracy inwalidów są wyniki badań własnych, wykonanych wśród niepełnosprawnych mężczyzn w wieku 18-48 lat. Ponad połowa z nich, zarówno zawodników, jak i respondentów nie uprawiających sportu, była osobami niepracującymi. Niepokojącym zjawiskiem staje się rozszerzanie bezrobocia również w grupie niepełnosprawnych, podejmujących aktywność sportową. Dotychczasowe badania przeprowadzone wśród niepełnosprawnych łuczników z Polski, Słowacji, Ukrainy, Niemiec, Hiszpanii i Irlandii wyodrębniły 23% zawodników, którzy nie pracowali [12], wśród paraolimpijczyków z lat 1972–1988 bezrobotni stanowili tylko 8% [10], a z igrzysk w Atlancie – 13% [11]. W obecnym czasie zauważa się znikomy wpływ uprawiania sportu na możliwość uzyskania pracy przez osoby niepełnosprawne, co w swoich wypowiedziach potwierdzili także sami badani, trenujący na co dzień. Powszechnie uważa się, iż systematyczna aktywność sportowa przyczynia się do polepszenia ich efektywności zawodowej. Jest również źródłem zdobywania sukcesów zawodowych, a nabyte doświadczenia sportowe pomagają inwalidom w pełnieniu obowiązków zawodowych [10, 12]. Można przypuszczać, że wysoki procent ankietowanych osób niepracujących jest wynikiem nie tylko trudnej sytuacji na rynku pracy, ale przede wszystkim niskiego poziomu ich wykształcenia. Niespełna jedna trzecia respondentów legitymowało się tylko świadectwem ukończeniem szkoły zasadniczej zawodowej, a jedna dziesiąta szkoły podstawowej. Pomimo że pracodawcy chętniej zatrudniają mężczyzn, wobec których nie muszą przestrzegać specjalnych przepisów, to w przypadku posiadania wykształcenia zawodowego lub podstawowego pozostaje jedynie oferta pracy fizycznej, wymagającej w przypadku osób niepełnosprawnych znacznego wysiłku. Podobne relacje występują w populacji ogólnopolskiej osób niepełnosprawnych. Około 57% osób w wieku 15 lat i powyżej posiada wykształcenie na poziomie podstawowym [4]. Pomimo stosowania różnorodnych instrumentów ekonomicznych dla aktywizacji zawodowej inwalidów, współczynnik aktywności zawodowej tej grupy w porównaniu z ogółem ludności jest trzykrotnie niższy [2]. Zdaniem Hoffmanna [3], przygotowanie do zawodu i pracy – a wcześniej orientacja zawodowa – jest długotrwałym procesem, którego skuteczność wyraża się między innymi w postaci pozytywnej postawy osoby niepełnosprawnej wobec włączenia oraz integrowania się z życiem społeczno-zawodowym, w którym dominują osoby pełnosprawne. Można przypuszczać, iż obecna droga do podjęcia obowiązków zawodowych powinna kierować inwalidów na otwarty rynek pracy. Warunkiem jest jednak odpowiedni poziom ich wykształcenia i nabyte kwalifikacje oraz umiejętności, które pozwolą konkurować z pełnosprawnymi. Ponadto, w ramach nowych rozwiązań systemowych, weszła w życie 1 lutego 2003 roku nowelizacja ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych [9]. Należy sądzić, iż wskaże ona nowe kierunki zmian w polskim systemie rehabilitacji zawodowej zmierzających do zwiększenia i ułat-wień w zatrudnianiu inwalidów na otwartym rynku pracy, nie tylko w zakładach pracy chronionej. Wnioski 1. W związku z posiadaniem przez osoby niepełnosprawne niskiego poziomu wykształcenia wskazane jest przeprowadzenie szeroko badań ogólnopolskich w tym środowisku oraz osób wśród odpowiadających za edukację z zakresu istniejących barier i potrzeb związanych z kształceniem inwalidów. 2. Przy obecnym wolnym rynku pracy niezbędne jest odpowiednie podejście specjalistów prowadzących rehabilitację zawodową wśród osób niepełnosprawnych do orientacji zawodowej oraz przygotowania do zawodu i pracy, z uwzględnieniem aktualnych potrzeb w naszym kraju. 3. Ze względu na wyższą sprawność fizyczną, sportowcy niepełnosprawni mają większe możliwości zdobycia pracy i realizowania się w życiu zawodowym w odróżnieniu od osób nieaktywnych sportowo. PIŚMIENNICTWO [1] Iwanek A.: Rozmiar zjawiska niepełnosprawności i aktywność ekonomiczna osób niepełnosprawnych w Polsce, Niepełnosprawność i Rehabilitacja 2001, 1, 40–56. – [2] Frąckiewicz L.: Polityka Społeczna, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 1998, 156-165. – [3] Hoffmann B.: Zawód i przygotowanie do zawodu osób z uszkodzeniem słuchu, Niepełnosprawność i Reha-bilitacja 2001, 4, 18–29. – [4] Kostrubiec S.: Osoby niepełnosprawne na rynku pracy w Polsce – wy-niki badań przeprowadzonych w II kwartale 2000 r., Departament Pracy GUS 2002. – [5] Kotowski S.: Zatrudnienie osób niepełnosprawnych jako podstawa ich ekonomicznej niezależności, Niepełno-sprawność i Rehabilitacja 2002, 4, 54–58, – [6] Łuszczyński Cz.: O łagodzeniu skutków kalectwa, Instytut Wydawniczy CRZZ, Warszawa 1980. – [7] Ostrowska A., Sikorska J., Sufin Z.: Sytuacja ludzi niepełnosprawnych w Polsce, Raport z badań Instytutu Fizjologii i Socjologii PAN, Warszawa 1994. – [8] Pawlak A.: Olimpijczycy międzyczasu, Studium polskich uczestników igrzysk w latach 1976–1988, Wydawnictwo Monograficzne, Kraków 1994, 64, 20. – [9] Sobczak W.: W kierunku no-wych rozwiązań systemowych? Nowelizacja ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz za-trudnieniu osób niepełnosprawnych, Niepełnosprawność i rehabilitacja 2003, 2, 21–40. – [10] Sobie-cka J.: Rola sportu w procesie kompleksowej rehabilitacji polskich uczestników Igrzysk Paraolim-pijskich, Studia i Monografie, AWF, Kraków, 9, 2000, 51–60. – [11] Sobiecka J.: Styl życia osób niepełnosprawnych uprawiających sport paraolimpijski (na przykładzie zawodników z Węgier i Polski), Annales UMCS Sectio D Medicina, Lublin 2003, vol. LVIII, supll. XIII, 228, 135–139. – [12] Sobiecka J., Rypień A.: Łucznictwo jako forma rehabilitacji zawodowej, Medycyna Sportowa, Warszawa 1999, 101, 21–26.
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
To cite this article: Plinta R., Sobiecka J., Uprawianie sportu a rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych, [in:] Niebrój L., Kosińska M., Unemployment and Health Care, Katowice: Wyd. SAM 2004, p. 103-108 |
