|
Seria wydawnicza EUKRASIA Vol. 5 Unemployment and Health Care |
Home Eukrasia vol. 5 - Contents
|
Jolanta Ewa Pęgiel-Kamrat, Marzena Zarzeczna-Baran Niepełnosprawni mieszkańcy Gdańska a ich praca zawodowa Znaczenie problemów związanych z niepełnosprawnością wynika z rozmiarów i powszechności jej występowania w populacji, a także z konsekwencji, jakie wywołuje zarówno w życiu indywidualnym, jak i społecznym [1,2]. Tylko szeroko rozpowszechnione działania mogą przynieść wymierne efekty w walce z ograniczeniem sprawności [3]. Aby przypominać o nim decydentom i szeregowym obywatelom, corocznie 3 grudnia obchodzony jest Europejski Dzień Osób Niepełnosprawnych. Rada Unii Europejskiej ubiegły – 2003 rok – ogłosiła Europejskim Rokiem Osób Niepełnosprawnych (European Year of People with Disability). Nasze państwo też stara się docenić wagę tego problemu. W Konstytucji RP w artykule 32 mówi się, że nikt nie może być dyskryminowany z jakiejkolwiek przyczyny, co dotyczy także osób niepełnosprawnych [4]. Uchwałą z 1 sierpnia 1997 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej przyjął Kartę Praw Osób Niepełnosprawnych, gdzie zapisano, że ludzie ci mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia oraz nie mogą podlegać dyskryminacji. W punkcie 6 wyjaśnia się, że oznacza to między innymi prawo do zatrudnienia na otwartym rynku pracy zgodnie z kwalifikacjami, wykształceniem i możliwościami, korzystania z doskonalenia zawodowego oraz pośrednictwa pracy, a gdy niepełnosprawność tego wymaga – prawo do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb [5]. Karta ta oparta jest na Standardowych Zasadach Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, przyjętych przez Zgromadzenie Narodów Zjednoczonych w 1993 roku [6]. Kodeks Pracy także zawiera zapisy zakazujące dyskryminacji zawodowej. Wciąż jednak brakuje ogólnej regulacji ustawowej zakazującej dyskryminacji, w tym także z powodu niepełnosprawności [7]. Niepełnosprawność jest nie tylko problemem jednostki, stanowi też obciążenie budżetu państwowego i samorządowego, a możliwości rehabilitacji oraz wykorzystania jej efektów poprzez pracę zarobkową są ograniczone. Ogromnym problemem jest niedopuszczanie do niepełnosprawności wtórnej, która jest najgorszym następstwem utraty zdrowia [8]. Aby temu zapobiec, problemy pacjenta muszą być rozwiązywane kompleksowo pod kątem leczniczym, psychologicznym, zawodowym i społecznym [9]. Niestety, często rehabilitacja ze względów ekonomicznych jest niepełna. Szczególnie trudny okres przeżywa rehabilitacja zawodowa. Rozpad spółdzielni inwalidów, niechęć do zatrudniania niepełnosprawnych w sytuacji narastającego bezrobocia – stwarzają bardzo trudne warunki do uzyskania pracy przez osoby niepełnosprawne, nawet legitymujące się wysokimi kwalifikacjami zawodowymi [10]. Znalezienie pracy przez osoby niepełnosprawne nigdy nie było łatwe. Pomimo kwalifikacji, zdobytych często kosztem wielu wyrzeczeń, ludzie ci przegrywają z osobami pełnosprawnymi. Pracodawcy niechętnie ich zatrudniają, obawiając się mniejszej wydajności tych osób i zwiększenia kłopotów organizacyjnych. O niskim poziomie aktywności zawodowej takich osób decydują również postawy ich samych, mające swoje złożone uwarunkowania. Zazwyczaj jednak osoby niepełnosprawne traktują aktywność jako warunek konieczny do aktywnego życia w ogóle [11]. Ograniczono sprawność fizyczną lub psychiczną powoduje poczucie mniejszej wartości, gorszej pozycji w rodzinie, w pracy, w środowisku społecznym oraz odrzucenia emocjonalnego przez innych. Istotne jest sprzężenie między pojęciem ograniczenia roli społecznej i pojęciem niepełnosprawności [3]. Niepełnosprawność bowiem jest nie tylko stanem biomedycznym, lecz także specyficzną rolą społeczną, wpajaną jednostce w toku socjalizacji [12]. Do podstawowych czynników osiągniętego statusu zalicza się pozycję na rynku pracy. Kryterium aktywności pozwala wyodrębnić kategorię osób aktywnych bądź pasywnych. Podział ten jest istotny ze względu na znaczenie bierności zawodowej w procesach społecznej marginalizacji i automarginalizacji. Osobom niepracującym, nie posiadającym renty kapitałowej (emerytom, rencistom, bezrobotnym) przypisuje się niższy status członków grup zależnych, natomiast ich potrzeby i problemy usuwa się na peryferia życia zbiorowego. Wynikające z takiej sytuacji zjawisko względnego uprzywilejowania pracowników oraz dyskryminacji osób niezatrudnionych może być podstawą dla kształtowania się wspólnoty przedstawicieli obu zbiorowości. Materiał i metody Niniejsza praca została przygotowana na podstawie uogólnionych wyników reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności realizowanego w 2000 roku oraz modułowego badania sytuacji osób niepełnosprawnych mieszkających w Gdańsku [11,13]. Niepełnosprawni gdańszczanie W Polsce w 2000 roku 3951 tys. osób niepełnosprawnych pobierało renty z tytułu niepełnosprawności. Województwo pomorskie liczyło w tymże roku prawie 2200 tysięcy mieszkańców, z czego w samym Gdańsku było ich około 457 000 (prawie 21% ludności województwa). Zarazem żyło tu 25,5% populacji osób niepełnosprawnych województwa pomorskiego, otrzymujących świadczenia rentowe [14,15]. Populacja gdańszczan powyżej 15 roku życia liczyła niespełna 385 500 osób, w tym 48 000 niepełnosprawnych (12,4% tej grupy ludności). Wynika z tego, że co ósmy mieszaniec naszego miasta miał orzeczoną niepełnosprawność lub przyznaną (wg starych zasad) grupę inwalidzką [13–15]. W Gdańsku 99% świadczeń rentowych wypłacał ZUS, co jest oczywiste ze względu na wielkomiejski charakter omawianego obszaru. Wśród niepełnosprawnych mieszkańców Gdańska przeważały kobiety. W 2000 roku było ich 53,7%, natomiast średnia krajowa wynosiła 52%. Najwięcej niepełnosprawnych było wśród osób powyżej 65 r.ż. i stanowili powyżej 37% tej grupy. Odsetek ten był wyższy od przeciętnego w Polsce, który wynosił 33%. Analiza danych statystycznych pozwala zauważyć, że w tym zakresie występowało znaczne zróżnicowanie zależne od płci. Osoby niepełnosprawne, w zależności od płci, różniły się też wykształceniem. I tak z wykształceniem najwyżej podstawowym prawie dwukrotnie więcej było kobiet niż mężczyzn, natomiast wykształcenie zasadnicze zawodowe posiadało prawie dwukrotnie więcej mężczyzn niż kobiet. Wykształcenie średnie ogólnokształcące zdobyło 13% niepełnosprawnych, z przewagą kobiet, a co czwarta taka osoba miała wykształcenie policealne lub średnie zawodowe. Tylko, co dziesiąty niepełnosprawny mieszkaniec Gdańska miał wyższe wykształcenie. Zestawiając dane dotyczące wykształcenia z wiekiem osób niepełnosprawnych można wnioskować, że sytuacja ta spowodowana była niedostatecznymi możliwościami kształcenia w przeszłości. Mimo ogólnie niskiego poziomu wykształcenia gdańskich niepełnosprawnych, była to sytuacja zdecydowanie odmienna od przeciętnej dla całego kraju (tab. I). Tabela I. Struktura osób niepełnosprawnych ze względu na wybrane cechy społeczno-demograficzne [11, 13]
Z kolei istotnym elementem jest przyczyna niepełnej sprawności. Zarówno w Gdańsku, jak i w całym kraju najczęściej była nią choroba. Dotyczyło to 79% niepełnosprawnych z Gdańska i prawie 77% tych osób w skali kraju. W obu przypadkach częściej niepełnosprawne w wyniku choroby były kobiety niż mężczyźni. Dotyczyło to odpowiednio około 86% i 82,5% kobiet z wymienionych populacji. Drugą przyczyną niepełnosprawności były wypadki, urazy i zatrucia zewnątrzpochodne. Zdecydowanie mniej liczne od poprzedniej grupy, jednak niezwykle istotne, szczególnie ze względu na charakterystyczny, zależny od płci rozkład odsetkowy. Zarówno w Gdańsku, jak i w całej Polsce z tej przyczyny niepełnosprawnych było około 12% osób, jednak wśród nich prawie trzykrotnie, a w Gdańsku nawet czterokrotnie, więcej było mężczyzn niż kobiet. Jako trzecią przyczynę niepełnosprawności wymienia się wady wrodzone, których rozkład w Gdańsku nie odbiegał od przeciętnego w kraju. Stanowiły one około 7% wszystkich przyczyn (tab. II). Najczęstszą przyczyną niepełnosprawności u mieszkańców Gdańska było uszkodzenie narządów ruchu, schorzenia układu krążenia i schorzenia neurologiczne. Powyższe przyczyny są najczęstsze także u niepełnosprawnych w całym kraju, jednak schorzenia układu krążenia znajdują się w tym wypadku na pierwszym miejscu (tab. II). Tabela II. Niepełnosprawni według przyczyn i grup niepełnosprawności [11, 13]
Praca zawodowa niepełnosprawnych gdańszczan Zmniejszoną aktywność zawodową w stosunku do średniej ogólnopolskiej obserwowano w województwie pomorskim zarówno wśród niepełnosprawnych, jak i wśród ogółu ludności. Jednak różnica ta była większa w przypadku niepełnosprawnych. Średnio w Polsce zatrudnionych było 18,7% tej grupy, podczas gdy w Gdańsku 16,9%, a w całym Pomorskiem 14,8% (tab. III). Porównując aktywność zawodową zdrowych i niepełnosprawnych mieszkańców Gdańska można zauważyć, że aktywność zawodowa tych drugich była ponad trzykrotnie niższa niż ogółu ludności. Zaobserwowano także zależność od płci, wśród kobiet dysproporcja ta kształtowała się na poziomie 1:4. Tendencja ta dotyczyła tak warunków lokalnych, jak i sytuacji w całym kraju. Współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w Gdańsku był jednak korzystniejszy niż ogółem w województwie pomorskim, gdzie aktywność zawodowa była prawie czterokrotnie niższa (14,8%) niż ludności ogółem (55,0%), a u kobiet niższa ponad pięciokrotnie. Tabela III. Współczynnik aktywności zawodowej ogółem i osób niepełnosprawnych (%) [11,13]
Zróżnicowanie w poziomie aktywności zawodowej było zależne także od wykształcenia. Najliczniejszą grupę pracujących stanowiły osoby z wykształceniem policealnym i średnim (33,7%), z nieznaczną (2,9%) przewagą u mężczyzn oraz z wykształceniem zasadniczym zawodowym, także z przewagą wśród mężczyzn (ponad 11%). Współczynnik aktywności zawodowej osób posiadających wykształcenie wyższe kształtował się na poziomie około 20%, natomiast z wykształceniem podstawowym tylko około 10%. Kobiet z wykształceniem wyższym było o 9,0% więcej niż mężczyzn. Z pracujących niepełnosprawnych kobiet aż 16,1% miało wykształcenie średnie ogólnokształcące, co stanowiło o 12,4% więcej niż tak samo wykształconych mężczyzn. Pracujący niepełnosprawni z Gdańska byli znacznie lepiej wykształceni niż ogół tej populacji, co może wynikać z opisanych różnic w ogólnej strukturze wykształcenia niepełnosprawnych między Gdańskiem a średnią krajową. Ponad 20% z nich miało wykształcenie wyższe (około trzykrotnie więcej niż w całym kraju), ponad dwukrotnie więcej z nich posiadało wykształcenie policealne i średnie zawodowe, natomiast prawie dwukrotnie mniej wykształcenie podstawowe i niepełne podstawowe. Ogółem w Polsce najczęściej notowano wykształcenie zasadnicze zawodowe, podstawowe i niepełne zawodowe (tab. IV). Tabela IV. Struktura osób niepełnosprawnych pracujących, wg wykształcenia (%) [11, 13]
Na zatrudnienie osób niepełnosprawnych wpływa również rodzaj niepełnosprawności. Wśród pracujących w Gdańsku najczęstsze były ograniczenia sprawności fizycznej (prawie 92%). Dotyczyło to wszystkich mężczyzn i około ¾ kobiet. Jeśli chodzi o zatrudnione osoby z ograniczeniem sprawności umysłowej, to zaobserwowano ciekawą sytuację. W Gdańsku znalazły się odpowiednie miejsca pracy jedynie dla kobiet, które stanowiły 6% swojej populacji, przy średniej ogólnopolskiej 4%. Jednak w całej Polsce pracowali również niepełnosprawni psychicznie mężczyźni (4,2%), co z kolei ukształtowało różnice w ogólnym zatrudnieniu ludzi z tym rodzajem niepełnosprawności. W całej Polsce 4,1% pracujących stanowili niepełnosprawni umysłowo, natomiast w Gdańsku o połowę mniej (tab. V). Tabela V. Struktura niepełnosprawnych pracujących, według rodzaju niesprawności (%) [11,13]
Zarówno w Gdańsku, jak i w całej Polsce najczęściej zatrudniane były osoby z uszkodzeniami narządów ruchu, z tym, że wśród gdańszczan było ich około 10% więcej. W grupie tej o prawie 30% przeważali mężczyźni. Drugie co do częstości były osoby ze schorzeniami układu krążenia. W Gdańsku pracowało ich o ponad 20% mniej niż w całym kraju. Również i tu mężczyźni przeważali nad kobietami, tym razem prawie trzykrotnie (tab. VI). Tabela VI. Struktura zatrudnienia osób niepełnosprawnych pracujących, według grup schorzeń (%)* [11, 13]
* Badani mogli wymienić więcej niż jedno schorzenie. W Gdańsku, podobnie jak w całym kraju, osoby te najczęściej były zatrudniane przy prostych pracach (robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy). Jednak obserwowano dużą dysproporcję w ich udziale procentowym. Średnia ogólnopolska to ponad 50%, w Gdańsku 13,6. Niepełnosprawni gdańszczanie dwukrotnie częściej niż na innych terenach w kraju wykonywali zawód parlamentarzysty, wyższego urzędnika i kierownika, byli to jednak sami mężczyźni (tab. VII). Tabela VII. Struktura niepełnosprawnych pracujących według zawodu wykonywanego (%) [11,13]
Ważną kwestią jest samoocena zdrowia ankietowanych. W Polsce, podobnie jak w Gdańsku najwięcej z nich stwierdzało, że ich niepełnosprawność może się pogłębić (odpowiednio ponad 55 i około 44%). Większymi pesymistkami (o około 15%) były kobiety. Jako stabilny swój stan oceniało więcej pracujących niepełnosprawnych w Gdańsku niż w Polsce. Tu było około 10% więcej mężczyzn. Niepełnosprawni gdańszczanie trzykrotnie częściej mieli nadzieję na poprawę zdrowia, w tym wypadku przeważały kobiety (tab. VIII). Tabela VIII. Struktura niepełnosprawnych pracujących, według samooceny stanu niesprawności (%) [11,13]
Określenie faktycznej liczby bezrobotnych należy do zadań najtrudniejszych. Bezwzględna liczba osób bezrobotnych nie jest wskaźnikiem wystarczającym. Najczęściej stosowaną miarą jest stopa bezrobocia, wyrażająca stosunek liczby osób bezrobotnych do liczby osób aktywnych zawodowo. W II kwartale 2000 roku w Gdańsku 1,4 tys. osób spełniało kryteria bezrobotnych, co stanowiło 5,6% ich ogółu w kraju. Natomiast stopa bezrobocia wśród niepełnosprawnych wyniosła 16,7%, a więc była wyższa niż wśród ogółu ludności (11,6%), podczas gdy w Polsce stopa bezrobocia wśród niepełnosprawnych – choć wyniosła 16,8% – była nieznacznie wyższa niż wśród ogółu ludności (16,3%). Podobnie jak na terenie całego kraju bezrobocie w Gdańsku było zróżnicowane ze względu na płeć i bardziej zagrażało kobietom niż mężczyznom (stopa bezrobocia odpowiednio około 21 i 13,8%). Większość niepełnosprawnych poszukujących pracy to osoby uprzednio czynne zawodowo (ok. 81%), a tylko 19% z nich pragnęło podjąć pracę po raz pierwszy. Niepełnosprawni poszukiwali pracy przeciętnie prawie rok, najdłużej kobiety powyżej 45 roku życia z wykształceniem średnim ogólnokształcącym lub zasadniczym zawodowym. Bardzo niepokojąca jest obserwowana u niepełnosprawnych bierność zawodowa. Okazuje się, że w Gdańsku grupa ta dominowała, stanowiąc ponad 83%, czyli 39 900 niepełnosprawnych. Wśród nich, tak jak w całej Polsce, przeważały kobiety (odpowiednio 56,4 i 54%). Bierność zawodowa wzrasta z wiekiem, co piąta bierna osoba niepełnosprawna była w wieku 45–54 lat. Zdecydowana większość osób niepełnosprawnych biernych zawodowo, zarówno w Gdańsku, jak i całej Polsce, jako bezpośrednią przyczynę zaprzestania pracy podawała przejście na emeryturę lub rentę (94,5%). Większość z nich (98,9%) nie poszukiwała pracy, a główną tego przyczyną był stan zdrowia (prawie 68% tych osób w Gdańsku i prawie 72% w kraju). Inne przyczyny bierności to: nieodpowiedni wiek, brak w wiary w skuteczność poszukiwań, konieczność uzupełnienia wykształcenia lub sytuacja rodzinna. Obecnie na rynku pracy potrzebne są inne kwalifikacje, umiejętności zachowania oraz większa aktywność w szukaniu pracy. Wiele osób musi przekwalifikować się lub zdobywać dodatkowe umiejętności, aby zwiększyć swoje szanse na zatrudnienie. Jest to niezmiernie trudne, szczególnie dla niepełnosprawnych. Podsumowanie i wnioski 1. Sytuacja społeczna osób o niepełnej sprawności, charakteryzuje się w Gdańsku pewnymi odrębnościami: · większą niż przeciętna koncentracją osób niepełnosprawnych, · wyższym niż przeciętny, poziomem wykształcenia tych osób, · inną niż przeciętnie w Polsce strukturą zatrudnienia niepełnosprawnych, · nieco niższą niż ogólna aktywnością zawodową niepełnosprawnych, · zdecydowanie większą dysproporcją w zależności od płci wśród osób niepełnosprawnych z powodu wypadku lub urazu (przewaga mężczyzn). 2. Znalezienie pracy dla osób niepełnosprawnych nigdy, nie było łatwe. W obecnej sytuacji na rynku pracy (wzrost bezrobocia) trudności te pogłębiły się. Niezmiernie istotna jest zatem ocena sytuacji niepełnosprawnych, stanu aktywności zawodowej oraz ich potencjalnych możliwości. Praca ma duże znaczenie dla każdego, jednak szczególnie dla osób niepełnosprawnych, pozwalając na utrzymanie określonego poziomu życia, zwiększenie poczucia własnej wartości oraz integracji społecznej. 3. Działania lokalne na rzecz poprawy zdrowia społeczeństwa, w tym na rzecz osób niepełnosprawnych, muszą być dostosowane do potrzeb, a więc opierać się na rzetelnym rozpoznaniu sytuacji danego środowiska. 4. Celem analizy problemów związanych z zatrudnieniem niepełnosprawnych jest pomoc w opracowaniu lokalnych programów aktywizujących te osoby zawodowo, umożliwiając im w miarę możliwości jak najpełniejszy powrót do społeczeństwa. Piśmiennictwo [1] Karwat I.D., Wysokińska-Miszczuk J.: Główne problemy zdrowotne i społeczne osób starszych i niepełnosprawnych zamieszkałych na wsi, [w:] Problemy zdrowotne i społeczne osób starszych i niepełnosprawnych na wsi, Fundacja Fuga Mundi „Norbertinum”, Lublin 2001. – [2] Ki-werski J.E.: Realizacja polskiego modelu rehabilitacji w okresie reformy ochrony zdrowia, [w]: Nie-pełnosprawność i rehabilitacja osób dorosłych jako problem medyczny i społeczny, LIBER, Lublin 2002. – [3] Kawczyńska-Butrym Z.: Niepełnosprawność – specyfika pomocy społecznej, Biblioteka Pracownika Socjalnego, Katowice 1998. – [4] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Dz. U.97.78.483. – [5] Karta Praw Osób Niepełnosprawnych. M.P.97.50.475. – [6] Standardowe Zasady Wyrównania Szans Osób Niepełnosprawnych, 48 Sesja Zgromadzenia Narodów Zjednoczonych 20.12.1993. – [7] Ustawa Kodeks Pracy. Dz.U.4.24.141 z póź. zm. – [8] Jabłoński L., Jabłońska-Chmielewska A.: Analiza populacyjnych danych statystycznych i epidemiologicznych oraz wynikająca z tego przyszłościowa rola medycyny społecznej w Polsce, [w]: Rola i zadania medycyny społecznej u progu XXI wieku, AM, Wrocław 2002. – [9] Kurzynowski A.: Osoby niepełnosprawne w globalnej i lokalnej polityce społecznej, Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej 1997, 3, 13–18. – [10] Stan rehabilitacji i potrzeby rehabilitacyjne osób o poszczególnych rodzajach niepełnosprawności, pod red. J. Kiwerskiego i A. Ostrowskiej, Wyd. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 2001. – [11] Kostrubiec S.: Osoby niepełnosprawne na rynku pracy w 2000 roku, GUS Departament Pracy, Warszawa 2001. – [12] Błeszyńska K.: Niepełnosprawność a struktura identyfikacji społecznych, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001. – [13] Mathea E. i wsp.: Osoby niepełnosprawne w Gdańsku, [w:] Aktualny stan i prognoza rozwoju ludności województwa pomorskiego, Urząd Statyst. w Gdańsku, Gdańsk 2000. – [14] Rocznik Statystyczny Województwa Pomorskiego 2000, Urząd Statyst. w Gdańsku, Gdańsk 2000. – [15] Rocznik Statystyczny Województwa Pomorskiego 2001, Urząd Statyst. w Gdańsku, Gdańsk 2001.
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
To cite this article: Pęgiel -Kamrat J.E., Zarzeczna-Baran M., Niepełnosprawni mieszkańcy Gdańska a ich praca zawodowa, [in:] Niebrój L., Kosińska M., Unemployment and Health Care, Katowice: Wyd. SAM 2004, p. 93-101 |
