Nowa strona 8

Zgodnie z zaleceniem Unii Europejskiej rok 2003 ogłoszono rokiem osób niepełnosprawnych. Miało to sprzyjać refleksji nad problemami osób niepełnosprawnych, obecnością tej grupy na rynku pracy i wspólnej dyskusji z nimi. Na całym świecie osoby niepełnosprawne uczestniczą i wnoszą swój wkład do światowego rynku pracy na wszystkich szczeblach. Jednak wielu niepełnosprawnych, które chcą pracować, wciąż nie ma takich możliwości z powodu różnorodnych barier. Bezrobocie wśród 386 milionowej[1] populacji tych osób na świecie, będących w wieku produkcyjnym, jest o wiele wyższe niż wśród pozostałej populacji[2]. Jest to spowodowane ich niepełnosprawnością, lecz także niższym wykształceniem, mniejszą dyspozycyjnością, mobilnością oraz przywilejami, które dla pracodawcy wiążą się z większymi kosztami. Częstokroć uznaje się, że rozwój gospodarczy może prowadzić do wzrostu szans zatrudnienia. Przede wszystkim to jednak państwo – poprzez swoją aktywną politykę – wpływa na stworzenie pracodawcom odpowiednich warunków do korzystania z potencjału i umiejętności osób niepełnosprawnych. Musi to jednak czynić w sposób wyważony, aby przywileje niepełnosprawnych nie były okupione dyskryminacją innej grupy pracowników i tym samym nadmiernie nie deregulowały funkcjonowania rynku pracy.

Z danych uzyskanych na podstawie Narodowego Spisu Powszechnego wynika, iż liczba osób niepełnosprawnych wynosiła w 2002 roku 5456,7 tys., co stanowiło 14,3% ogółu ludności kraju. Oznacza to, że co siódmy mieszkaniec Polski był osobą niepełnosprawną (w poprzednim spisie – co dziesiąty, a w 1978 roku – co czternasty). Liczba osób niepełnosprawnych w okresie między spisami, czyli w latach 1988–2002 wzrosła o 1721,2 (tj. o 46,1%). Natomiast liczba osób niepełnosprawnych prawnie, tj. takich, które posiadały odpowiednie, aktualne orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony, wzrosła w tym okresie o 1191,7 tys., (tj. o 36,6%). Zbiorowość osób niepełnosprawnych tylko biologicznie, tj. takich, które nie posiadały orzeczenia, ale miały (odczuwały) całkowicie lub poważnie ograniczoną zdolność do wykonywania czynności podstawowych, zwiększyła się od 1988 r. o 529,5 tys. (tj. o 111,0 %). Należy zauważyć, że w całej omawianej zbiorowości nadal przeważały kobiety 52,9% wobec 47,1% mężczyzn, najwyższą zaś dynamiką wzrostu w rozważanym okresie charakteryzowała się grupa dzieci w wieku 0–15 lat[3].

Osoby niepełnosprawne, chociaż naznaczone przez „ułomność”, nie stanowią jednorodnej grupy. Mogą być niepełnosprawne pod względem fizycznym, sensorycznym, intelektualnym lub psychicznym. Czasami stan ten trwa od urodzenia, czasami nabywają niepełnosprawność w dzieciństwie, we wczesnej młodości albo w późniejszych latach, np. w okresie nauki lub w trakcie zatrudnienia. Ich niepełnosprawność może nieznacznie wpływać na zdolność do pracy i uczestnictwo w życiu społecznym, bądź też mieć poważne następstwa, wymagające znacznego wsparcia i pomocy[4].

Niepełnosprawność, z uwagi na jej rozpowszechnienie oraz konsekwencje – zarówno w sensie indywidualnym, jak i społecznym – jest jednym z najpoważniejszych zjawisk we współczesnym świecie, w tym również w naszym kraju. Jej zasięg stawia przed państwem, jako podmiotem polityki społecznej, obowiązek podejmowania działań zapobiegających jej powstawaniu, a także zmierzających do łagodzenia negatywnych skutków niepełnosprawności. Stworzenie korzystnych warunków podjęcia pracy przez osoby niepełnosprawne wydaje się szczególnie istotne w Polsce, gdyż z jednej strony mamy do czynienia z bardzo dużym bezrobociem, oscylującym w granicach 17–18%, a z drugiej – stosunkowo skromnymi środkami utrzymania, jakimi te osoby dysponują.

Wspierając jednak nadmiernie pozycję osób niepełnosprawnych na rynku pracy, zaburzamy jego funkcjonowanie, wprowadzając nań dużą liczbę uprzywilejowanych pracobiorców. Pomoc dla omawianej grupy może odbywać się zbyt dużym kosztem tych, którzy zmuszeni są do jej finansowania, i to na wielu płaszczyznach. Pracodawcy zmuszani są np. do płacenia „kary” w razie niezatrudnienia odpowiedniej liczby niepełnosprawnych[5], co zwiększa ich koszty, a tym samym utrudnia konkurowanie na rynku. To z kolei zmniejsza całkowitą liczbę miejsc pracy zarówno dla zdrowych, jak i dla niepełnosprawnych, zmuszając państwo do podejmowania większych wysiłków i nakładów w celu aktywizacji osób specjalnej troski, co rozpoczyna na nowo cały cykl „ekonomiczny”, lecz na wyższym poziomie.

W IV kwartale 2002 roku najważniejszym źródłem utrzymania polskich niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej była renta inwalidzka lub emerytura. Rentę inwalidzką pobierało 67,0% osób; była ona głównym źródłem utrzymania dla 63,4% z nich, z tego dla 46,6% ogółu osób pracujących, 31,7% pracowników najemnych, i 66,5% biernych zawodowo. Emeryturę pobierało 23,2% osób i stanowiła ona główne źródło utrzymania 23,0% osób, w tym 9,3% ogółu osób pracujących, 7,3% pracowników najemnych i 26,1% osób biernych zawodowo. Należy zauważyć, że z pracy żyło tylko 14,7% osób niepełnosprawnych. Była ona głównym źródłem utrzymania zaledwie dla 6,2% z nich, w tym 42,9% ogółu osób pracujących i 60,6% pracowników najemnych[6].

Przyczyną takiego obrazu źródeł utrzymania jest fakt, iż zdecydowana większość osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej to osoby bierne zawodowo (82,7%). Najczęstsze to niesprawność uniemożliwiająca podjęcie jakiejkolwiek pracy lub choroba (72%) bądź emerytura (22,2%). W IV kwartale 2002 r. jedynie 17,3% osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej deklarowało aktywność zawodową (60,9% osób sprawnych), przy czym 24,6% z nich było w wieku produkcyjnym. Jeszcze mniej korzystne były wskaźniki zatrudnienia: w IV kwartale 2002 r. pracowało 14,4% osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej (48,8% sprawnych), tj. 19,8% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym[7]. Przy tak małej aktywności zawodowej w końcu grudnia 2002 r. w powiatowych urzędach pracy zarejestrowanych było 56.541 niepełnosprawnych bezrobotnych (co oznacza utrzymywanie się tendencji wzrostowej trwającej od kilku lat) i 32.894 niepełnosprawnych poszukujących pracy i niepozostających w zatrudnieniu (tendencja spadkowa).

Niskie wykształcenie obniża szansę znalezienia pracy. W końcu 2002 roku wśród zarejestrowanych w urzędach pracy niepełnosprawnych bezrobotnych znalazło się 33,3% osób mających wykształcenie wyższe i będących w rejestracji dłużej niż 12 miesięcy, natomiast wśród mających wykształcenie najwyżej gimnazjalne było ich 61,4%[8]. Poziom wykształcenia osób niepełnosprawnych, podobnie jak całej ludności Polski, ciągle się jednak poprawia (ryc. 1).

Źródło: Osoby niepełnosprawne oraz ich gospodarstwa domowe 2002, Warszawa GUS, 2003, s.28.

Ryc. 1. Osoby niepełnosprawne w wieku 15 lat i więcej według poziomu wykształcenia (w %).

Najwyższą dynamikę ilościowego wzrostu wśród osób niepełnosprawnych obserwowano dla osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym, których procentowy udział w tej zbiorowości zwiększył się z 12,6% w 1988 roku, do 22,0% w roku 2002. Istotnie wzrósł odsetek osób niepełnosprawnych legitymujących się wykształceniem średnim lub policealnym. Pomimo tych niewątpliwych sukcesów, nadal odsetek osób niepełnosprawnych posiadających wykształcenie ponadpodstawowe, był w 2002 r. znacznie niższy niż w zbiorowości osób sprawnych ( odpowiednio 47,8% oraz 74,4%)[9].

Sytuacja niepełnosprawnych w Polsce nie jest tylko ich indywidualnym problemem. Dotyczy także około 1/3 gospodarstw domowych, w których mieszka co najmniej jedna osoba niepełnosprawna. Gospodarstwa te znajdują się w gorszej sytuacji ekonomicznej niż pozostałe, a ich przeciętny dochód jest o około 10% niższy[10]. Dlatego niezwykle ważna wydaje się pomoc, mająca na celu poprawę sytuacji życiowej niepełnosprawnych, którzy dzięki swojej pracy mogliby nie tylko zarabiać na swoje utrzymanie, lecz także integrować się ze społeczeństwem, zyskać poczucie przydatności i satysfakcję z wykonywanej pracy.

Wydaje się oczywiste, że osoby niepełnosprawne mogą wnosić cenny wkład do gospodarki krajowej, a ich zatrudnienie obniża również koszty świadczeń z tytułu niepełnosprawności i może wpływać na zmniejszenie skali ubóstwa. Praca niepełnosprawnych przynosi ewidentne korzyści, ponieważ osoby te są często wykwalifikowane do określonych zajęć. Dla pracodawców korzystne jest zatrudnianie w dalszym ciągu tych pracowników, którzy stali się niepełnosprawni w okresie zatrudnienia. Posiadają oni już bowiem cenne umiejętności zdobyte podczas trwania pracy i szkolenia związanego z jej wykonywaniem.

Problematyce rehabilitacji zawodowej i zatrudnianiu osób niepełnosprawnych w Polsce poświęcona jest ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. O rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych[11], która w sposób kompleksowy reguluje zakres wsparcia oraz pomocy w zatrudnianiu takich osób.

W myśl ustawę osoby niepełnosprawna, zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotna lub poszukująca pracy, może korzystać z poradnictwa zawodowego i pośrednictwa pracy na zasadach równych z osobami sprawnymi. Natomiast osoby, które napotykają trudności w uzyskaniu zatrudnienia, mają możliwość uczestniczenia w zajęciach prowadzonych w klubach pracy, tworzonych przez powiatowe urzędy pracy, inne instytucje bądź organizacje[12].

Osoba niepełnosprawna, która nie osiągnęła wieku emerytalnego, a zarejestrowana jest w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotna i poszukująca pracy oraz nie pozostaje w zatrudnieniu, ma prawo korzystać ze szkolenia finansowanego ze środków PFRON. Koszty tego szkolenia mogą obejmować nie tylko należność za szkolenie, lecz także wydatki związane z zakwaterowaniem, wyżywieniem, przejazdem oraz usługami, np. tłumacza migowego. Osoby takie mogą otrzymać pożyczkę na rozpoczęcie działalności gospodarczej albo rolniczej, której udziela starosta ze środków PFRON-u. Pożyczka jest umarzana przez starostę na wniosek pożyczkobiorcy, do wysokości 50%, pod warunkiem prowadzenia działalności gospodarczej albo rolniczej przez okres co najmniej 24 miesięcy[13].

Pracodawca zatrudniający osoby niepełnosprawne na otwartym rynku pracy, osiągający wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wysokości co najmniej 6%, może liczyć na wiele form dofinansowania ze środków PFRON-u. Wysokość tego dofinansowania zależy od stopnia niepełnosprawności pracownika. Jest ono przyznawane na dany rok z możliwością corocznego przedłużenia. Pracodawca taki może liczyć również na wsparcie w formie finansowania składek na ubezpieczenie społeczne[14].

Osoby niepełnosprawne, dla których dostęp do otwartego rynku pracy ze względu na rodzaj niepełnosprawności nie jest możliwy, mogą uzyskać zatrudnienie w warunkach chronionych, tj. w zakładach pracy chronionej lub zakładach aktywności zawodowej. Pracodawca, aby uzyskać statut zakładu pracy chronionej, musi prowadzić działalność gospodarczą przez co najmniej 12 miesięcy, zatrudniać nie mniej niż 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, osiągać określone w ustawie wskaźniki zatrudnienia osób niepełnosprawnych przez co najmniej 6 miesięcy oraz spełniać inne warunki, o których mowa w art. 28 ustawy[15]. Dzięki statusowi zakładu pracy chronionej pracodawca otrzymuje większe dofinansowanie niż zakłady zatrudniające niepełnosprawnych, lecz funkcjonujące na otwartym rynku pracy. Dostaje on również wsparcie w formie finansowania składek na ubezpieczenie społeczne i wydatków związanych z przystosowaniem stanowiska pracy do wymogów osoby niepełnosprawnej.

W przypadku zakładów aktywności zawodowej, koszty utworzenia i działania są finansowane ze środków PFRON-u, samorządu terytorialnego lub innych źródeł. Zakład taki może być utworzony przez powiat, gminę, fundację, stowarzyszenie lub inną organizację społeczną, której statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych. Musi być w nich zachowana określona proporcja w zatrudnieniu osób w znacznym stopniu niepełnosprawnych i zdrowych. Waha się ona od 2,5 : 1 do 3,0 : 1, w zależności od rodzaju działalności prowadzonej przez dany zakład[16].

Oprócz instrumentów szczegółowo określonych w ustawie o zatrudnieniu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych, należy wymienić wiele inicjatyw oraz działań podejmowanych i realizowanych w celu integracji społecznej jak i zawodowej osób niepełnosprawnych. Do najważniejszych można zaliczyć: rządowy program działań na rzecz osób niepełnosprawnych oraz ich integracji ze społeczeństwem, czy też program celowy Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych „Domino”. Wśród wielu programów skierowanych do osób niepełnosprawnych, które funkcjonowały lub nadal funkcjonują w naszym kraju można wymienić:

1. Komputer dla Homera – program stanowi ofertę pomocy finansowej dla osób niewidomych i niedowidzących w zakupie sprzętu elektronicznego, w tym komputerowego oraz oprogramowania, a także w zdobyciu umiejętności właściwego wykorzystywania sprzętu niezbędnego do nauki, pracy i komunikowania się.

2. Pegaz – pomoc w aktywizowaniu osób niepełnosprawnych, poprzez likwidację barier transportowych i w komunikowaniu się.

3. Telepraca – jest to pilotażowy program wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych w poszukiwanych, innowacyjnych zawodach, wykorzystujących techniki informatyczne.

4. Student – program pomocy materialnej osobom niepełnosprawnym w zdobyciu wykształcenia na poziomie wyższym, przez dofinansowanie kosztów studiów.

5. WAZON II – program pomagający podnieść lub uzupełnić kwalifikacje osobom niepełnosprawnym, które nie mają możliwości korzystania ze szkoleń na zasadach określonych w ustawie o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (nie spełniają warunków, by zostać zarejestrowane jako osoby bezrobotne lub poszukujące pracy i pozostające bez zatrudnienia).

Spośród programów skierowanych do organizacji pozarządowych lub innych podmiotów działających na rzecz osób niepełnosprawnych należy wymienić następujące:

1. Partner – program umożliwia dofinansowanie zadań z zakresu rehabilitacji społecznej i zawodowej, realizowanych przez organizacje działające na rzecz osób niepełnosprawnych, tj. stowarzyszenia, fundacje, związki, izby oraz organizacje pracodawców i pracobiorców.

2. Tłumacz dla niesłyszącego – program dofinansowania usług tłumaczy języka migowego.

3. Papirus – program wspierania publikacji i wydawnictw dotyczących problematyki osób niepełnosprawnych, adresowany do podmiotów prowadzących działalność wydawniczą, w szczególności o zasięgu ogólnopolskim.

4. Atena – program umożliwiał szkolenie służb samorządowych realizujących zadania na rzecz osób niepełnosprawnych, w tym pracowników powiatowych urzędów pracy oraz członków zespołów orzekających o stopniu niepełnosprawności.

5. Akademia Integracji – program kształcenia pracowników instytucji i organizacji pracujących na rzecz osób niepełnosprawnych.

6. Uniwersytet dla wszystkich – program wspomagający działania jednostek szkolnictwa wyższego, mający na celu likwidację wszelkich barier utrudniających dostęp osób niepełnosprawnych do edukacji na poziomie wyższym.

7. Pitagoras – program pomocy w kształceniu na poziomie wyższym osób z uszkodzeniem słuchu;

Wsparciu pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne poświęcono programy:

1. Sezam – program mający na celu udzielanie pomocy pracodawcom prowadzącym zakłady pracy chronionej w utrzymaniu płynności finansowej, w związku ze zmianami przepisów (od 1 stycznia 2000 r.) w zakresie podatku od towarów i usług VAT.

2. Braille 2000 – programu wspierający utrzymanie lub zwiększenie zatrudnienia osób niewidomych w zakładach pracy chronionej przez zmniejszenie kosztów bezpośrednich oraz zwiększenie konkurencyjności wyrobów wytwarzanych przez osoby niewidome.

3. Hefajstos – program dla pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej, którzy produkują sprzęt rehabilitacyjny i ortopedyczny.

4. Merkury – program wspierający zakłady pracy chronionej, którym grozi likwidacja istniejących miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych, a prowadzą działalność w zakresie handlu detalicznego, w tym towarami akcyzowymi. Od 2002 r. adresaci programów Braille 2000, Hefajstos i Merkury otrzymują pomoc w ramach jednego nowego programu, noszącego nazwę: Utrzymanie zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

5. Szansa – program umożliwiający pomoc osobom niepełnosprawnym zagrożonym bezrobociem w wyniku zwolnień grupowych, likwidacji lub upadłości zakładów pracy chronionej.

Dzięki dużemu wysiłkowi państwa, organizacji pozarządowych oraz przeznaczeniu na dofinansowanie i programy około 900 milionów zł[17] można powiedzieć, że dzisiaj łatwiej znaleźć pracę osobie niepełnosprawnej niż pełnosprawnej. Osoby niepełnosprawne mają statystycznie niższe wykształcenie, jednak stopa bezrobocia jest wśród nich relatywnie niższa. Dzieje się to kosztem tych, którzy owe działania finansują, czyli nas wszystkich. Nie odbywa się to jednak na zasadzie prostego odebrania pieniędzy jednym i przekazania ich innym. Poważne koszty są generowane przez sam system zbierania oraz przekazywania pieniędzy. Każdy zakład niespełniający ustawowego wymogu zatrudnienia pewnego odsetka niepełnosprawnych musi odprowadzać określone środki na rzecz PFRON-u. Wynikają z tego dodatkowe koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Nie sprzyja to bynajmniej możliwości równych warunków konkurencji na wolnym rynku. Wobec tego należy zadać sobie pytanie: czy warto prowadzić tak rozbudowaną politykę aktywizacji zawodowej, tym bardziej, że część niepełnosprawnych i bez niej znalazłoby pracę? Czy nie korzystniejsze byłoby położenie nacisku i jednocześnie przesunięcie środków finansowych na pomoc w rehabilitacji, kształceniu i zdobywaniu kwalifikacji przez osoby niepełnosprawne, by mogły stać się, a w wielu wypadkach jest to realne, faktycznie konkurencyjne na rynku pracy?

[1] Na podstawie danych szacunkowych Światowej Organizacji Zdrowia uważa się, że 10% ludności świata jest dotknięta niepełnosprawnością, tj. 610 milionów osób, z których 386 milionów jest w wieku od 15 do 64 lat (dane statystyczne ONZ dotyczące ludności świata – United Nations: World Population Prospects, 1998 Revision, New York, 1999).

[2] Opublikowane wskaźniki bezrobocia wahają się od 13% w Wielkiej Brytanii, gdzie wskaźnik ten jest dwukrotnie wyższy od stopy bezrobocia wśród pełnosprawnej siły roboczej, i 18% w Niemczech, do szacowanych 80% i więcej w niektórych krajach rozwijających się.

[3] Osoby niepełnosprawne oraz ich gospodarstwa domowe 2002, Warszawa GUS, 2003.

[4] Zarządzanie niepełnosprawnością w miejscu pracy, Ministerstwo gospodarki, pracy i polityki społecznej, Warszawa 2003.

[5] Dziennik Ustaw nr 123, poz. 776, z późn. zm., art. 21 ust. 1.

[6] BAEL GUS IV kw. 2002.

[7] Druk sejmowy 1888, Informacja o działaniach podejmowanych w 2002 roku w celu realizacji postanowień uchwały Sejmu RP z dnia 1 sierpnia 1997 r. „Karta praw osób niepełnosprawnych”, Warszawa 2003.

[8] Por. przypis 7.

[9] Por. przypis 3.

[10] Zróżnicowanie warunków życia ludności w Polsce w 2001 r., GUS 2002.

[11] Dziennik Ustaw nr 123, poz. 776, z późn. zm.

[12] Dziennik Ustaw nr 12, poz. 146, z późn. zm.

[13] Dziennik Ustaw nr 123, poz. 776, z późn. zm. art. 12.

[14] Por. przypis 13.

[15] Por. przypis 13, 28 ust. 1.

[16] Por. Druk sejmowy nr 1979, W sprawie ratyfikacji konwencji 159 Międzynarodowej Organizacji Pracy, Warszawa 2003, s. 12.

[17] Por. przypis 7.