|
Anna Jabłońska-Chmielewska FUNKCJONOWANIE OSÓB
NIEPEŁNOSPRAWNYCH Abstract:
Daily living of disabled person in their households The aim of this study was to assess possibilities and difficulties in personal care and household menagement tasks among disabled people. The following issues were considered: satisfying of basic physiological needs, performing household jobs (washing, shopping, cleaning) and selfassessement in being of part of family. Key words: disabled people, household
Rok 2003 ustanowiono Rokiem Osób Niepełnosprawnych. W krajach Unii Europejskiej funkcjonuje następująca definicja osoby niepełnosprawnej: Jest to osoba, która na skutek urazu, choroby lub wady wrodzonej ma poważne trudności albo nie jest zdolna wykonywać czynności, które osoba w tym samym wieku zazwyczaj jest zdolna wykonywać [3]. Wyróżniamy, między innymi, następujące rodzaje niepełnosprawności: 1. Niepełnosprawność o podstawach biologiczno-medycznych, w której zawarte są zaburzenia funkcji fizjologicznych, anatomicznych i często psychicznych. Przyczyną mogą być zaburzenia genetyczne lub w rozwoju płodu podczas (wczesnej) ciąży, ale najczęściej jest to niepełnosprawność nabyta, pochorobowa, powypadkowa lub po działaniu szkodliwości środowiskowych (promieniowanie, zatrucia chemiczne, ciężkie przeżycia i in.). 2. Niepełnosprawność środowiskowo-społeczna – zależna od dysfunkcji biologicznych – to niemożność wykonywania zawodu i związana z tym mała przydatność rodzinna, społeczna oraz często konieczność korzystania z pomocy osób najbliższych, a także państwa. Potrzeby osób niepełnosprawnych można w przybliżeniu podzielić na dwie grupy: 1. Potrzeby medyczne, lekarskie i pielęgniarskie, które są związane z leczeniem następu-jących chorób: układu krążenia (u ponad 60% osób niepełnosprawnych), układu mięś-niowo-kostno-stawowego i tkanki łącznej (u około 50%), układu oddechowego, (u oko-ło 22% osób niepełnosprawnych), oraz urazy i wypadki, a ściśle ich następstwa (u około 30%). Często u jednej osoby stwierdza się dwie lub trzy współistniejące choroby. 2. Potrzeby socjalne i trudne do oddzielenia problemy społeczno-medyczne. Brak jest i nie ma tradycji przystosowywania mieszkań i niektórych urządzeń komunalnych do potrzeb osób niepełnosprawnych, głównie inwalidów z naruszoną dysfunkcją narządów ruchu. Na terenach wiejskich trudności życiowe osób niepełnosprawnych są szczególnie dotkliwe. Wynikają one z dużych odległości od ośrodków zdrowia, długiego oczekiwania na poradę, braku możliwości realizacji działań rehabilitacyjnych w środowisku zamieszkania, a także informacji odnośnie możliwości niezbędnego zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny i pomoce techniczne, braku rodzinnego i społecznego zrozumienia dla odmienności problemów osób niepełnosprawnych i inne [1]. I. Wybrane
najczęstsze problemy osób niepełnosprawnych na wsi, na przykładzie Jak wynika z badań wykonanych przez zespół profesora Józefa Styka [5], na obsza-rach wiejskich w województwie lubelskim pogarsza się sytuacja osób niepełnosprawnych, co jest zjawiskiem pogłębiającym się i zdecydowanie niepokojącym. Brak perspektyw na przyszłość, marazm, całkowity brak nadziei na poprawę swego losu składają się na ogólny obraz społecznej, moralnej i psychicznej sytuacji dużej liczby niepełnosprawnych. Większość z nich nie wykazuje własnych inicjatyw, pomysłów na poprawę swojego losu i stanu zdrowia. Nie potrafi znaleźć możliwości podnoszenia kwalifikacji i nie ma nadziei na odnalezienie się na rynku pracy. Wyniki badań wskazują na konieczność prowadzenia przez instytucje pomocowe bardziej zdecydowanej polityki informacyjnej na temat udzielania wsparcia osobom niepełnosprawnym i doradztwa w zakresie zmiany oraz podnoszenia kwalifikacji. Głównym źródłem informacji na temat niepełnosprawności pozostają dla zainteresowanych media. Właściwa polityka medialna o charakterze lokalnym może przyczynić się do poprawy kondycji tych osób poprzez ich aktywizację i zmianę postaw wobec własnej sytuacji i życia. II. Niepełnosprawność kobiet Według badań A. Ostrowskiej i J. Sikorskiej [4], kobiety częściej niż mężczyźni tracą sprawność na skutek chorób przewlekłych (różnica 13 punktów procentowych), niższy jest natomiast wśród nich odsetek niepełnosprawności spowodowanej wypadkami i urazami (12 pkt proc.). Kobiety częściej zasilają grupę tzw. inwalidów biologicznych, nie posiadających orzeczenia komisji lekarskiej o niezdolności do wykonywania pracy zawodowej (k – 18%, m – 13,2%), podczas gdy mężczyźni częściej uzyskują status inwalidy prawnego. Różnice te są szczególnie widoczne na wsi, gdzie co piąta niepełnosprawna kobieta nie posiada orzeczenia o niezdolności do pracy ani wypłacanej renty inwalidzkiej (k – 20,4%, m – 14,5%). Ponadto kobiety żyją przeciętnie dłużej niż mężczyźni, a więc relatywnie dłuższy jest okres ich funkcjonowania z niepełnosprawnością spotęgowaną ograniczeniami wieku starczego i niedołęstwem. W rezultacie, wśród osób niepełnosprawnych powyżej 65 roku życia odsetek kobiet jest wyższy, one też dwukrotnie częściej niż niepełnosprawni mężczyźni mieszkają i gospodarują samotnie. III. Osoby w wieku poprodukcyjnym w Polsce a niepełnosprawność Proces starzenia się społeczeństw można zaobserwować we wszystkich krajach rozwiniętych, wiąże się on z dwoma zjawiskami demograficznymi. Pierwsze z nich wynika z wydłużenia się przeciętnego trwania życia, na skutek czego coraz większa liczba osób dożywa wieku starszego i sędziwego. Drugie dotyczy obniżania się płodności kobiet, co wpływa na zmiany w strukturze demograficznej, powodując zmniejszanie się w niej odsetka dzieci i młodzieży, a zwiększanie liczby osób starszych. Za początek starości przyjmuje się umownie wiek 60 lat. Ważnym wskaźnikiem oceny stanu zdrowia jest mobilność, tzn. możliwość poruszania się. Zdolność pokonywania przestrzeni stanowi niezbędny warunek nawiązywania kontaktów społecznych oraz samoobsługi. W 1996 roku wśród osób starszych było 1,53 mln osób niemobilnych, z tego ponad 130 tys. pozostawało stale w łóżku, dla ponad 350 tys. przestrzeń życiowa ograniczona była do mieszkania, a pozostałe mogły przebywać jedynie w pobliżu domu (na podwórku). Ograniczenie mobilności stanowi wyraźną cechę starości [2]. IV. Omówienie badań własnych Liczba osób niepełnosprawnych w kraju jest znana jedynie na poziomie szacunkowym; w województwie lubelskim wynosi ok. 350 tysięcy osób. Odpowiedzi szczegółowych należy oczekiwać po wynikach ostatniego spisu powszechnego z 2002 r. Trzeba zaznaczyć, że osoby niepełnosprawne nie wykazywały entuzjazmu w związ-ku z propozycją udziału w badaniu, co trzeba traktować jako wymowną wykładnię odczuć i potrzeb psychospołecznych tego środowiska. Badanie przeprowadzono w populacji 150 (100%) osób niepełnosprawnych, które w grudniu 2002 r. zgłaszały się do wojewódzkiego oddziału PFRON i Międzywojewódzkiej Spółdzielni Inwalidów „MUSI” oraz wyraziły zgodę na udział w badaniu. Narzędziem był kwestionariusz wywiadu standaryzowanego, składający się z 74 pytań typu zamkniętego i otwartego. W prezentowanym opracowaniu przedstawiono strukturę badanej populacji pod względem cech związanych z życiem codziennym i funkcjonowaniem w gospodarstwie domowym. Przedstawiała się ona następująco: 1. Samodzielne korzystanie z sanitariatów i utrzymywanie higieny osobistej Samodzielnie korzystało z ubikacji 80% (120 os.) badanej populacji, 20% (30 os.) musiało to robić z pomocą opiekuna. Przy myciu (rąk, twarzy) z pomocy korzystało 55% (82 os.) osób, samodzielnie 45% (67 os.). Przy kąpieli wymagało pomocy 65% (97 os.), samodzielnie 35% (52 os.). 2. Pranie odzieży, wyciąganie ubrania z szafy, pomoc w ubieraniu i rozbieraniu Samodzielne pranie odzieży sprawiało trudność 75% (112 os.) badanej populacji, 25% (37 os.) jej nie stwierdzało. Przy wyciąganiu ubrania z szafy trudność miało 45% (67 os.) osób, 55% (82 os.) nie. Przy nakładaniu ubrania pomocy potrzebowało 50% (75 os.) osób, 50% (75 os.) zaś nie. Przy zdejmowaniu ubrania konieczność pomocy deklarowało 45% (67 os.) osób, 55% (82 os.) nie. 3. Kontrola czynności fizjologicznych Kontrolę oddawania moczu deklarowało 75% (112 os.) badanej populacji, 25% (37 os.) nie. Kontrolę oddawania kału stwierdzało 80% (120 os.) respondentów, 20% (30 os.) nie. 4. Samodzielne odżywianie się i robienie zakupów Samodzielnie odżywiało się 75% (112 os.) osób, 25% (37 os.) nie. Zakupy samodzielnie robiło 35% (52 os.) osób, 65% (97 os.) nie. 5. Kładzenie się i wstawanie z łóżka oraz krzesła Pomocy przy kładzeniu się do łóżka wymagało 30% (45 os.) osób, 70% (105 os.) nie. Pomocy przy podnoszeniu się z łóżka potrzebowało 35% (52 os.), 65% zaś (97 os.) nie. Przy siadaniu na krzesło pomocy wymagało 45% (67 os.) osób, 55% (82 os.) nie. Pomocy przy wstawaniu z krzesła potrzebowało 45% (67 os.), 55% (82 os.) nie.
6. Otwieranie drzwi, wsadzanie klucza w
dziurkę od klucza, wtyczki do kontaktu, za- Trudności w wykonywaniu wymienionych czynności miał następujący odsetek osób: otwieranie drzwi: tak – 35% (52 os.), nie – 65% (97 os.), wsadzanie klucza w dziurkę od klucza: tak – 30% (45 os.), nie – 70% (105 os.), wsadzanie wtyczki do kontaktu: tak – 30% (45 os.), nie – 70% (105 os.), zapalanie światła: tak – 30% (45 os.), nie – 70% (105 os.), wkręcanie żarówki: tak – 60% (90 os.), nie – 40% (60 os.), nakładanie powłoczki na poduszkę: tak – 40% (60 os.), nie – 60% (90 os.). 7. Gotowanie wody, wyjmowanie lekarstw z opakowań, telefonowanie, czytanie gazety Stwierdzono następujące trudności: gotowanie wody: tak – 20% (30 os.), nie – 80% (120 os.), wyjmowanie lekarstw z opakowań: tak – 30% (45 os.), nie – 70% (105 os.), telefonowanie: tak – 35% (52 os.), nie – 65% (97 os.), przeczytanie gazety: tak – 25% (37 os.), nie – 75% (112 os.).
8. Wchodzenie po schodach, spacery na
świeżym powietrzu, odwiedzanie rodziny Trudności sprawiało wykonanie takich czynności, jak: wchodzenie po schodach: tak – 85% (127 os.), nie – 15% (22 os.), spacery na świeżym powietrzu: często korzystało z nich 55% (82 os.), rzadko 30% (45 os.), wcale 15% (22 os.), odwiedzanie rodziny i znajomych praktykowało często 35% (52 os.), czasami 50% (75 os.), wcale 15% (22 os.). Przyjmowało rodzinę i znajomych często 35% (52 os.), czasami 60% (90 os.), wcale 5% (7 os.). 9. Aktywność zawodowa i domowa oraz warunki mieszkaniowe Swoją aktywność zawodową jako wysoką oceniło 10% (15 os.) osób, jako dobrą 5% (7 os.), 85% zaś (127 os.) nie odpowiedziało na to pytanie. Aktywność w domu jako bardzo dużą określiło 5% (7 os.), jako dużą 35% (52 os.), jako niewielką 55% (82 os.), 5% (7 os.) osób nie odpowiedziało. Wśród badanych 40% (60 os.) mieszkało w chacie wiejskiej, 35% (52 os.) w bloku, 25% (37 os.) w domku jednorodzinnym. Warunki mieszkaniowe zdaniem 50% (75 os.) osób spełniały ich oczekiwania, według 50% (75 os.) nie odpowiadały wymogom niepełnosprawnych. 10. Występowanie złego nastroju U 25% (37 os.)
badanych zły nastrój występuje często, u 40% (60 os.) czasami, 11. Samoocena osoby niepełnosprawnej stosunku rodziny do siebie W skali od 1 do 5,
55% (82 os.) osób wybrało ocenę „4”, uzasadniając to zainteresowaniem
rodziny ich sytuacją i opieką w potrzebie, „5” wybrało 20% (30 os.) osób Wnioski 1. Niepełnosprawne osoby w badanej populacji wskazywały na trudność przy realizowaniu licznych, zwykłych czynności, niezbędnych przy funkcjonowaniu w gospodarstwie domowym. Analiza tych trudności i poszukiwanie ich społecznego rozwiązania mogłyby stanowić cenny krok w profilaktyce niepełnosprawności. 2. Tylko 15% badanej populacji określiło swoją aktywność zawodową, co jest wymownym świadectwem konieczności wdrożenia działań na rzecz jej pobudzania wśród osób niepełnosprawnych.
3.
Aż 25% badanej populacji
oceniło zaledwie dostatecznie i niżej stosunek oraz relacje PIŚMIENNICTWO [1] Karwat I.D.: Epidemiologia niepełnosprawności oraz wybrane problemy medyczne i społeczne osób z niepełną sprawnością, [w:] Epidemiologia dla lekarzy i studentów, pod red. L. Jabłońskiego, Wydawnictwo Folium, Lublin 1999.– [2] Kuciarska-Ciesielska M.: Materiały GUS „Seniorzy w polskim społeczeństwie”.– [3] Opioła D.: Standardowe zasady wyrównywania szans osób niepełnosprawnych. Podstawowe założenia. www.republika.pl/forestap/mainniepelnosprawni.htm [4] Ostrowska A., Sikorska J.: Niepełnosprawność kobiet. Płeć jako czynnik marginalizujący? Problemy Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej 1997, nr 1 (151), www.idn.org.pl – [5] Styka J.: Sytuacja osób niepełnosprawnych na obszarach wiejskich w województwie lubelskim. Raport z badań, Wyd. MORPOL, Lublin 2001.
|
|
Aby cytować ten artykuł: A. Jabłońska-Chmielewska, Funkcjonowanie osób niepełnosprawnych w gospodarstwie domowym w świetle badań ankietowych w Województwie Lubelskim w 2002 roku, [w:] L. Niebrój, M. Kosińska, Rodzina: edukacja zdowotna i rehabilitacja, Eukrasia vol. 3, Wyd. ŚAM, Katowice 2003, s. 123-127 |
