|
Anna Jabłońska-Chmielewska ANALIZA WYBRANYCH
CECH SPOŁECZNYCH Abstract: Analysis of selected social features in a group of disabled persons from Lublin Province in 2002 Group of 150 persons who has applied to Polish Fund of Rehabilitation of Disabled People (PFRON) and to “MUSI” in Lublin was examined. Basic to research tool used in this study was standardized interviev questionnaire which consisted of 74 question. The aim of this study was to answer the questions considering structure of examined population (age, sex, place of residence, marital status), causes of disability and its lasting time, kind of used medical equipement (orthopedic or other). Data was analyzed with the help of Microsoft Access and Microsoft Excel. Key words: disability, social features, demography
Osoby niepełnosprawne, według przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, są to osoby, których stan fizyczny, psychiczny czy umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról społecznych. Przepisy ustawy ustalają trzy stopnie niepełnosprawności: lekki, umiarkowany i znaczny, w zależności od poziomu sprawności fizycznej lub umysłowej. Teoretycznie osoby niepełnosprawne posiadają takie same prawa, jak zdrowe, jednak w rzeczywistości z realizacją tej zasady bywa różnie. Kraje wysoko rozwinięte podjęły działania mające na celu wyrównywanie szans osób niepełnosprawnych. Termin „wyrównywanie szans”, ujęty w „Standardowych zasadach wyrównywania szans osób niepełnosprawnych”, które zostały przyjęte na 48 sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w dniu 20 grudnia 1993 r., oznacza proces, dzięki któremu różne systemy i instytucje istniejące w społeczeństwie i środowisku, jak np. usługi, informacja i dokumentacja, są powszechnie dostępne dla wszystkich, w tym dla osób niepełnosprawnych. Celem tego procesu jest zagwarantowanie osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z tych samych praw i szans, które przysługują pozostałym obywatelom [2,4]. I. Struktura populacji osób niepełnosprawnych w Polsce według badań Głównego Urzędu Statystycznego a struktura populacji niepełnosprawnych [3] Począwszy od 1993 roku, co kwartał opracowywane są informacje o osobach niepełnosprawnych w sensie prawnym, w wieku 15 lat i więcej, na podstawie reprezentacyjnych badań aktywności ekonomicznej ludności, prowadzonych przez Departament Pracy w Głównym Urzędzie Statystycznym. W 1995 roku w ramach Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) przeprowadzono dodatkowo specjalne badanie reprezentacyjne osób niepełnosprawnych na temat ich sytuacji na rynku pracy oraz warunków bytu. W II kwartale 2000 r., również w ramach BAEL, zrealizowano kolejne tego typu badanie. W 1996 roku Departament Badań Demograficznych GUS przeprowadził reprezentacyjne badanie stanu zdrowia ludności Polski i w jego ramach dokonano identyfikacji osób niepełnosprawnych w wieku poniżej 15 lat, w wieku 15 lat i powyżej. W 1997 roku informacje o osobach niepełnosprawnych były zbierane przez Departament Warunków Życia GUS w ramach reprezentacyjnego, wieloaspektowego badania warunków życia ludności Polski. 1. Struktura demograficzno-społeczna Wśród osób niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej nieznacznie przeważają kobiety (stanowią ok. 52% populacji), relacja taka utrzymuje się zarówno w mieście, jak i na wsi. Ponad 58% ogółu niepełnosprawnych to mieszkańcy miast, przy czym również w tej zbiorowości przeważają kobiety (ponad 59%). Wśród niepełnosprawnych mieszkańców miast, blisko 47% zamieszkuje duże aglomeracje miejskie (o liczbie ponad 100 tys. mieszkańców), natomiast co piąta taka osoba w miastach poniżej 20 tys. mieszkańców. W porównaniu ze strukturą wieku ludności ogółem, zbiorowość niepełnosprawnych zarówno w miastach, jak i na wsi jest starsza. Należy jednak zwrócić uwagę, że zdecydowana większość jest w wieku produkcyjnym (72% mężczyzn i 50% kobiet). Istniejące różnice w rozkładach wieku polegają przede wszystkim na tym, że znacznie wyższy jest wśród kobiet niż mężczyzn odsetek osób najstarszych, tj. w wieku 65 lat i więcej. Ustalono, że wśród niepełnosprawnych najwięcej osób pozostaje w związkach małżeńskich (blisko 79% wśród mężczyzn i ok. 59% wśród kobiet), najmniej zaś jest rozwiedzionych (odpowiednio: 3 i 5%). Podobną sytuację obserwuje się wśród ludności ogółem. Uzyskane wyniki badań przeprowadzonych w II kwartale 2000 r. potwierdzają wyjątkowo niekorzystną sytuację w zakresie poziomu wykształcenia osób niepełnospraw-nych. Co druga taka osoba w wieku 15 lat i więcej legitymuje się wykształceniem co najwyżej podstawowym (w populacji ludności ogółem odsetek ten wynosi 33%), jedynie 19,2% posiada wykształcenie średnie zawodowe i wyższe (w populacji ogółem – ponad 31%). Wykształceniem wyższym legitymuje się tylko 3,7% ogółu osób niepełnospraw-nych. Na uwagę zasługuje fakt, że przeciętnie niższym poziomem wykształcenia cechują się kobiety niż mężczyźni. Różnicujący charakter w stosunku do struktury wykształcenia ma również kategoria miejsca zamieszkania. Szczególnie niski poziom wykształcenia obserwuje się wśród niepełnosprawnych mieszkańców wsi. W
przybliżeniu co dziesiąta osoba posiada tu wykształcenie niepełne
podstawowe, 2. Stopień niepełnosprawności Ustalono, że zarówno w 1995, jak i w 2000 roku główną grupę przyczyn niepełnosprawności stanowiły choroby (w ok. 77% przypadków), następnie wypadki, urazy i zatrucia (13%) oraz wady wrodzone (7%). Taką strukturę przyczyn obserwuje się również przy uwzględnieniu podziału według płci i miejsca zamieszkania. Charakterystyczne jest, że choroby częściej stanowią główne źródło niepełnosprawności wśród kobiet (różnica porównywanych udziałów wynosi ok. 12 punktów procentowych), natomiast wypadki zatrucia i urazy znacznie częściej (ponad dwukrotnie) mężczyzn. Blisko co dwudziesta osoba stała się niepełnosprawna w dzieciństwie, tj. przed 15 rokiem życia i co dwudziesta osoba jako taka rozpoczynała dorosłe życie. Najczęściej jednak niepełnosprawność powstaje miedzy 40 a 55 rokiem życia. Moment jej zaistnienia jest różny wśród mężczyzn i kobiet. Kobiety częściej stają się niepełnosprawne w wieku poprodukcyjnym, nieco rzadziej w młodszych przedziałach wieku produkcyjnego. Na wsi moment pojawienia się niepełnosprawności częściej obejmuje najstarsze grupy wieku niż w mieście (blisko 15% mieszkańców wsi deklaruje, że stało się to w wieku 60 lat i więcej, w mieście analogiczny odsetek wynosi około 11%). Wśród ogółu niepełnosprawnych w wieku 15 lat i więcej dominują osoby mające orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności lub równoważne (41%) i o umiarkowanym stopniu lub równoważne (36%). W zdecydowanej większości (74%) osobom niepełnosprawnym przyznano orzeczenie w związku z uznaniem przez odpowiedni organ orzekający inwalidztwa jako stanu trwałego. W 85% niesprawność wiąże się z mniejszym lub większym ograniczeniem sprawności fizycznej. Dotyczy to w jednakowym stopniu mężczyzn, kobiet, a także osób mieszkających w miastach i na wsiach. Najczęściej wymienianymi grupami schorzeń, powodującymi niepełnosprawność, zarówno w mieście, jak i na wsi, są choroby układu krążenia (44%) oraz dysfunkcje narządów ruchu (43%). Niesprawność na skutek schorzeń neurologicznych wymieniło ponad 25% ogółu tych osób. Ponad 13% jest niepełnosprawnych na skutek uszkodzeń narządu wzroku, a 6% narządu słuchu. Około 8 na 100 niepełnosprawnych stanowią osoby ze schorzeniami psychicznymi lub upośledzeniem umysłowym.
Ustalono, że trzy czwarte zbiorowości niepełnosprawnych nie wymaga
zaopatrzenia w przedmioty i sprzęt ortopedyczny. Ponad połowa osób
wymagających zaopatrzenia II. Wybrane elementy charakterystyki województwa lubelskiego Województwo lubelskie w 2001 r. obejmowało swym zasięgiem 20 powiatów, liczących 193 gminy oraz 41 miast, w tym 4 miasta na prawach powiatów. Teren województwa zamieszkiwało 2227,6 tys. ludności (stan na 31.12.2001 r.), przy czym 53,2% stanowili mieszkańcy wsi (38,2% – Polska 2000 r.). Na 1 km2 przypadało 89 osób. Kobiety stanowiły 51,3% ogółu populacji; na 100 mężczyzn przypadało 105 kobiet, w miastach 111, a na wsi 101. Liczba osób w wieku produkcyjnym prawie trzykrotnie przewyższyła liczbę populacji wieku poprodukcyjnego. Na 100 osób w wieku produkcyjnym przypadało 68 w wieku nieprodukcyjnym. Stan zdrowotny ludności W 2000 r. wskaźnik na 10 tys. mieszkańców, według najczęściej występujących przyczyn zgonów, przedstawiał się następująco: · choroby układu krążenia 49,8 · nowotwory złośliwe 19,1 · objawy i stany niedokładnie określone 12,0
· zewnętrzne przyczyny zachorowania i zgonu 6,1 · choroby układu oddechowego 4,8 III. Charakterystyka badań własnych Badanie przeprowadzono w populacji 150 (100%) osób niepełnosprawnych z terenu województwa lubelskiego, które w grudniu 2002 r. korzystały z usług wojewódzkiego oddziału PFRON oraz Międzywojewódzkiej Spółdzielni Inwalidów „MUSI” i wyraziły zgodę na udział w badaniu. Narzędziem był kwestionariusz wywiadu standaryzowanego, składający się z 74 pytań typu zamkniętego i otwartego. W prezentowanej pracy przed-stawiono analizę struktury wybranych cech demograficznych, społecznych i socjalnych w badanej populacji. 1. Wiek Przedział wiekowy badanej populacji wynosił od 18 do 84 roku życia. W każdym roczniku występowało nie więcej niż od 1 do 5 osób, żaden z nich nie wyróżniał się szczególną liczebnością. 2. Płeć Wśród badanych osób niepełnosprawnych było 56% (84 os.) kobiet i 44 (66 os.) mężczyzn. 3. Miejsce zamieszkania W strukturze badanej populacji według miejsca zamieszkania na pierwszym miejscu znajdował się Lublin – 50% (75 os.), następnie Biłgoraj – 24% (36 os.), Janów Lubelski – 12% (18 os.). Z pozostałych miejscowości województwa pochodziło 14% (21 os.). 4. Osoby, z którymi zamieszkiwał niepełnosprawny Niepełnosprawni zamieszkiwali głównie z: – współmałżonkiem – 41% (61 os.) – rodzicami – 25% (37 os.) – samotnie – 11% (16 os.) – opiekunem – 8% (12 os.) – dziećmi – 7% (10 os.) – dalszą rodziną – 7% (10 os.) 5. Stan cywilny Struktura badanej populacji pod względem stanu cywilnego przedstawiała się następująco: – panna/kawaler – 46% (70 os.) – zamężna/żonaty – 41% (63 os.) – wdowiec/wdowa – 7% (10 os.) – rozwiedziony/rozwiedziona – 6% (7 os.) 6. Posiadanie dzieci W badanej populacji 50% (75 os.) osób posiadało dzieci a 50% nie (75 os.). 7. Wykształcenie Struktura wykształcenia w badanej populacji przedstawiała się następująco: – podstawowe – 26% (39 os.) – średnie – 42% (63 os.) – wyższe – 16% (24 os.) – inne (zawodowe, podyplomowe, brak) – 16% (24 os.) 8. Wykonywany zawód W strukturze zawodu wykonywanego najczęściej występowały: – renta – 59% (88 os.) – emerytura – 9% (13 os.) – pracownik fizyczny – 8% (12 os.) – inne (zróżnicowane) – 24% (37 os.) 9. Samoocena przyczyny niepełnosprawności 10. Czas trwania niepełnosprawności Respondenci podawali następujący czas trwania niepełnosprawności: – 10 lat – 20% (30 os.) – 15 lat – 10% (15 os.) – 20 lat – 5% (7 os.) – 30 lat – 10% (15 os.) – 40 lat – 5% (7 os.) – 65 lat – 5% (7 os.) – od urodzenia – 35% (52 os.) – brak danych – 10% (15 os.) 11. Pytanie o choroby, które wywołały uszczerbek na zdrowiu Na zadane pytanie kontrolne o choroby, które ich zdaniem wywołały u nich uszczerbek na zdrowiu, niepełnosprawni z równomierną częstością wymieniali: cukrzyca, komplikacje porodowe, niedorozwój panewek biodrowych, gruźlica kości, osteoporoza, penicylina w ciąży u matki, przepuklina kręgosłupa, skok do wody, starość, uszkodzenie kręgosłupa, wstrząs mózgu, zawał, zwyrodnienie stawów biodrowych. 12. Samoocena stanu zdrowia Swój stan zdrowia badani oceniali: – bardzo dobrze – 5% (7 os.) – dobrze – 10% (15 os.) – dostatecznie – 40% (60 os.) – niedostatecznie – 45% (67 os.) 13. Korzystanie ze sprzętu ortopedycznego W badanej populacji ze sprzętu ortopedycznego korzystało 70% (105 os.) osób, nie korzystało 30% (45 os.). Najczęściej stosowanym sprzętem były: – wózek inwalidzki – 35% (52 os.) – buty, kule – 15% (22 os.) – chodzik – 10% (15 os.) – laski – 10% (15 os.) Wnioski 1. Większość badanej populacji niepełnosprawnych stanowiły kobiety. 2. Pod względem struktury zawodowej respondentów najliczniejsza była podgrupa rencistów i emerytów, co daje obraz sytuacji zawodowej tych osób. 3. W strukturze wykształcenia najliczniej występowały osoby z wykształceniem średnim i podstawowym. 4. W najliczniejszej podgrupie badanej populacji niepełnosprawność występowała od uro-dzenia. 5. Prawie połowa respondentów ocenia swój stan zdrowia jako niedostateczny. PIŚMIENNICTWO [1] Informator Statystyczny Służby Zdrowia Województwa Lubelskiego 2001, Lubelskie Centrum Zdrowia Publicznego, Lublin 2002.– [2] Karwat I.D.: Epidemiologia niepełnosprawności oraz wybrane problemy medyczne i społeczne osób z niepełną sprawnością, [w:] Epidemiologia dla lekarzy i studentów, pod red. L. Jabłońskiego, Wydawnictwo Folium, Lublin 1999.– [3] Kostrubiec S.: Osoby niepełnosprawne na rynku pracy w Polsce – wyniki badań przeprowadzonych w II kwartale 2000 r., Departament Pracy GUS 2002 r.– [4] Opioła D.: Standardowe zasady wyrównywania szans osób niepełnosprawnych. Podstawowe założenia, www.republika.pl/forestap/mainniepelnosprawni.htm
|
|
Aby cytować ten artykuł: A. Jabłońska-Chmielewska, Analiza wybranych cech społecznych i socjalnych wśród badanej grupy osób niepełnosprawnych z terenu województwa Lubelskiego w 2002 roku, [w:] L. Niebrój, M. Kosińska (red.) , Rodzina: edukacja zdrowotne i rehabilitacja, Eukrasia vol. 3, Wyd. ŚAM, Katowice 2003, s. 117-122 |
