g), będący zdaniem niektórych autorów miarą wysklepienia poprzecznego stopy [1,20,34–36].

W  celu  wyznaczenia  kątów  koślawości palucha (a) i szpotawości palca małego (b) wyznacza się linię D, będącą dwusieczną kąta stopy. Kolejno wykreśla się odcinki E i F prostopadłe do linii D, wyprowadzone z punktów mt.t., i mt.f. Z punktów tych wyprowadza się styczne do krawędzi opuszki palucha (G) i palca małego (H). Styczna G i odcinek E tworzą kąt koślawości palucha (a), natomiast styczna H i odcinek F tworzą kąt szpotawości palca małego (b) (ryc. 2). Ta procedura umożliwia również wyznaczanie zewnętrznych kątów koślawości palucha (a') i szpotawości palca małego (b'). Dwusieczną kąta stopy (linia D), tradycyjnie wykonuje się w ten sposób, że w przedniej i tylnej części przeprowadza się dwa odcinki równoległe. Odcinki te dzieli się na połowy, a następnie przez punkty podziału przeprowadza się prostą. Jest ona dwusieczną, pod warunkiem, że odcinki są równoległe i dokładnie podzielone na połowy oraz że nie popełniono znacznego błędu przyłożenia przymiaru liniowego.

Aby zminimalizować błędy autor opracował przyrząd – „płytkę” do wyznaczania dwusiecznej dowolnego kąta, a zwłaszcza kąta bez wierzchołka, do których to przypadków zalicza się kąt stopy, zawarty pomiędzy stycznymi do przyśrodkowej i zewnętrznej krawędzi stopy [11]. Na płytce wykreśla się prostą (B) stanowiącą kąt 180 stopni, a następnie w połowie (pkt. W) przeprowadza się prostą prostopadłą (D), stanowiącą dwusieczną tego kąta oraz każdego kąta od 0 do 180 stopni pod warunkiem, że punkt W jest jego wierzchołkiem.  Jednakże wierzchołek kąta stopy nie znajduje się na plantokonturogramie. Dlatego autor zmodyfikował „płytkę”, przeprowadzając dwie linie (D₁, D₂) równoległe do dwusiecznej (D) w równych odległościach od dwusiecznej (pkt. x₁ i x₂). Na zewnątrz od obu linii (D₁ i D₂) zostały odwzorowane dwa łuki z za-znaczonymi wartościami kątów.

Aby wykonać dwusieczną na plantokonturogramie „płytkę” przykłada się do odbitki stopy w taki sposób, aby punkty x₁ i x₂ znajdowały się na ramionach kąta stopy, a kąty (g₁ i g₂) na łukach kątomierzy po obu stronach były równe. Wówczas linia D jest dokładnie dwusieczną badanego kąta stopy, a równocześnie można zmierzyć jego wartość, gdyż stanowi on sumę (g) = (g₁ + g₂), co przedstawiono na rycinie 4.

Dla różnych plantokonturogramów (mniejszych i większych) można skonstruować różne płytki, lub na jednej wykonać kilka par równoległych linii.  Dzisiejsza technika, możliwość sporządzenia kserokopii na folii sprawia, że nie trzeba wykonywać przyrządu na „płytce z pleksi” [16].

Wykreślone w ten sposób wewnętrzne kąty nachylenia palucha i palca małego są lepszą miarą koślawości i szpotawości palców niż dotychczas wykreślane kąty zewnętrzne. Kąty zewnętrzne  zarówno  koślawości  palucha jak i szpotawości palca małego zależą bowiem w znacznym stopniu od stosunku szerokości pięty do szerokości przodostopia, oraz ich wzajemnej odległości. Kąty  wewnętrzne  natomiast  nie  zależą  od  relacji  tych odcinków i ich odległości. Są więc stabilne, a ponadto z punktu widzenia ergonomii to one mogą stanowić podstawę do projektowania ściółki kopyta [12,16,20,21 i inni] (ryc. 5).

Na rycinie 6 przedstawiono sposób konstrukcji kopyta ze szczególnym uwzględnieniem kątów nachylenia palucha (a) i palca małego (β). Należy zaznaczyć w  tym przypadku, że oś ściółki kopyta (A-L) jest inaczej usytuowana niż oś plantokonturogramu. Oś plantokonturogramu – w przeciwieństwie do osi ściółki kopyta – jest dwusieczną kąta stopy. Te dwie linie różnią się o około 3°, a wynika to z faktu, że  oś   ściółki   kopyta  dzieli  szerokość w pięcie według proporcji 45/55% całkowitej szerokości pięty, a szerokość przodostopia (mierzona prostopadle do osi ściółki) według proporcji 42/56% szerokości skośnej  przodostopia. Aby  więc  obli-czone z plantokonturogramów kąty mogły być  kątami  ściółki  kopyta, od  kąta   (α) z  plantokonturogramu  należy  odjąć   3°, a do kąta (β) należy dodać 3°. Gdy chcemy   natomiast  porównać  kąty   zawarte w normie do kątów obliczonych z plantokonturogramów należy dokonać operacji odwrotnej.

W tabeli I przedstawiono wartości   minimalne  kątów  α  i  β  podanych w normach: BN-73/7781-04 „kopyta do obuwia powszechnego użytku. Wskaźniki konstrukcji 2/3 długości kopyta” po dopasowaniu do zmienionej  w  1987  roku  normy na wielkości PN-87/0-91055 „Kopyta. Wielkości” oraz w zatwierdzonej w roku 2000 nowej normy PN-0-91015 „Obuwie  dla  dzieci  do  lat 15. Wymagania  materiałowe  i  konstrukcyjne  kopyt i obuwia oraz metody badań”. Już samo porównanie wartości kątów α  i  β  dowodzi, że wartości podane w normie z roku 2000 są niższe niż z roku 1973.

Tabela I. Wartości minimalne kątów (α) i (β) w grupach wielkościowych 1–6 według normy
PN-0-91015 i BN-73/7781-04

Analiza wyników

Na wykresie 1 podano wartości średnie kątów α i β dla dzieci i młodzieży w wieku od 2 do 15 lat (zbadanych przez IPS w 1968 roku) oraz wartości średnie kątów α i β dla dzieci i młodzieży w wieku od 3 do 15 lat z badań własnych przeprowadzonych w 2000 roku. Z danych zawartych na wykresie wynika, że u dzieci zbadanych w roku 1968 zasadnicze koślawienie palucha przebiega w okresie od 5 do 15 roku życia, tj. w wieku szkolnym. Zjawisko to wyraźne jest zwłaszcza u dziewcząt, u których w początkowym okresie, tj. do 6 roku życia stwierdzono większy kąt a niż u chłopców. W 7 roku życia wartości kątów u obu dla płci są zbliżone, jednak już od 8 roku życia dziewczęta mają zawsze mniejsze wartości kąta a niż chłopcy. Różnica ta pogłębia się z wiekiem i w najstarszej klasie wiekowej wynosi około 3,5 stopnia.

Analizując przebieg krzywych  wartości  średnich  kąta szpotawości palca małego (b), obserwuje się, że u chłopców zasadnicze zmniejszanie się tego kąta występuje w wieku do lat 5, a w kolejnych latach życia jego wartość zmniejsza się mniej wyraźnie. U dziewcząt  zasadnicze szpotawienie  palca  małego  obserwuje  się  do  7  roku  życia, natomiast w kolejnych latach życia – podobnie jak u chłopców – następuje dalszy, lecz nie tak wyraźny spadek wartości kąta b. Kąt szpotawości palca małego u obu płci jest podobny.

Analizując  dane  z  2000  roku  wykazano,  że  koślawienie  palucha  u  dziewcząt i chłopców jest podobne i zaznacza się z mniejszą wyrazistością. Ustalono, że szpotawienie palca małego jest wyraźne i równomierne u obu płci, z tym, że wartości kąta u dziewcząt są zawsze mniejsze niż u chłopców.

Porównując dane z 2000 roku  do danych z roku 1968 stwierdza się, że nastąpiła wyraźna poprawa w zakresie kąta szpotawości palca małego, zwłaszcza w młodszych klasach wiekowych. Poprawa ta w przypadku kąta koślawości palucha wyraża się mniejszą dynamiką zmniejszania się jego wartości na przestrzeni badanego okresu. Charakterystyczne  jest, że w wieku 3–5 lat  wartości  kąta  koślawości  palucha są tylko nieco większe niż u dzieci zbadanych w roku 1968.

Na wykresie 2 (niedostępny on-line) podano wartości średnie kątów α i β dla dzieci i młodzieży w wieku od 2 do 15 lat (zbadanych w 1968 roku) oraz odpowiednie wartości minimalne tych kątów dla poszczególnych grup wielkościowych wg obowiązującej od 1973 do 2000 roku normy BN-73/7781-04 „Kopyta do obuwia powszechnego użytku. Wskaźniki konstrukcji 2/3 długości kopyta”. Z danych tych wynika, że wartości minimalne kątów nachylenia palca małego są tylko nieco większe od wartości średnich w zbadanej populacji. W przypadku kątów  nachylenia  palucha, wartości  podane  na  wykresie  –  normie  są  zawsze większe o około 2–4° od wartości średnich zbadanej populacji.

Na wykresie 3 (niedostępny on-line) podano wartości średnie kątów α i β dla dzieci i młodzieży w wieku od 3 do 15 lat (zbadanych w 2000 roku) oraz odpowiednie wartości minimalne tych kątów zawartych  w  normie  PN-0-91015 „Obuwie dla dzieci do lat 15. Wymagania materiałowe i konstrukcyjne kopyt i obuwia oraz metody badań”. Z danych zawartych na wykresie wynika, że  wartości minimalne podane w normie są zawsze niższe o około 2–4, a nawet 6° niż wartości średnie tych kątów w zbadanej populacji.

W porównaniu  do  danych  ogólnopolskich  z  roku 1968, stwierdza się wyraźną poprawę  w  zakresie  kąta  koślawości  palucha, zwłaszcza  u  chłopców w wieku do lat 11 i u dziewcząt w wieku do lat 8. Przedstawione wyniki wskazują na znacznie mniejszą deformację palca małego na przestrzeni ostatnich trzydziestu dwu lat.

 Podsumowanie wyników i dyskusja

Analiza przedstawionych rozważań wykazuje, że bardziej prawidłowa metodologicznie jest ocena „wewnętrznych” kątów koślawości palucha i szpotawości palca małego. Kąty „wewnętrzne” w przeciwieństwie do „zewnętrznych” nie zależą od relacji szerokościowych przodostopia i pięty oraz ich odległości. Ma to znaczenie nie tylko dla celów ergonomicznych, gdyż  to  właśnie  te  kąty stanowią podstawę projektowania kształtu przedniej części kopyta, a więc i obuwia. Zostały one zawarte w odpowiednich normach (BN-73/7781-04 „Kopyta do obuwia powszechnego użytku. Wskaźniki konstrukcji 2/3 długości kopyta”, oraz PN-0-91015 „Obuwie dla dzieci do lat 15. Wymagania konstrukcyjno-materiałowe”) [2,32]. Ponadto wykorzystuje się je także dla celów diagnostycznych zniekształceń palucha i palca małego.

Sumując przedstawione wyniki, należy stwierdzić, że u dzieci w wieku przedszkolnym   nie   stwierdza  się deformacji  w  zakresie palucha  i  palca  małego. U  dzieci w wieku szkolnym natomiast zaznacza się wyraźna tendencja do pogłębiania się koślawości palucha i szpotawości palca małego.

Charakterystyczne jest to, że mały palec ulega znacznie większej deformacji niż paluch, a wspomniane zniekształcenie rozpoczyna się w młodszym wieku. Różnice pomiędzy wynikami uzyskanymi w przypadku obu płci nie są charakterystyczne ani zbyt duże. Zaznacza się jednak tendencja, że dziewczęta mają nieco mniejsze wartości kątów nachylenia palucha i palca małego, a więc mają bardziej zdeformowane palce niż chłopcy.

Na deformujący wpływ obuwia na stopy wskazywały wcześniejsze badania autora, przeprowadzone w trakcie obozów Akademii Medycznej w Fabryce Łożysk Tocznych „ISKRA”  w  Kielcach, w  których  to stwierdzono, że  u  około  połowy dorosłych mężczyzn i kobiet palec drugi jest przykurczony, oraz że w podobnym odsetku powstają odciski na grzbietowej stronie stawu międzypaliczkowego [19]. Często drugi palec traci kontakt z podłożem  i  występuje  jako  tzw. palec młotkowaty  lub szponiasty. U prawie połowy kobiet i jednej trzeciej mężczyzn pod drugą i trzecią głową kości śródstopia występowały modzele. Jest to konsekwencja przeciążeń wynikających z faktu zmniejszenia płaszczyzny podparcia i w fazie odbicia, wynikająca z przykurczenia palców.  Zjawisko to obserwowali również inni autorzy [5,7,8,27–29] i wielu innych.

Zakup nieprawidłowego pod względem wymiaru obuwia wynika częściowo z faktu, że stopy znacznego odsetka populacji są asymetryczne. Z badań przeprowadzonych przez autora jeszcze w latach siedemdziesiątych wynika, że prawie połowa dorosłych kobiet i mężczyzn ma różnice w wymiarach stóp większe niż 5 mm, co wskazuje, że powinny kupować dwa różne buty na dwie różne pod względem wymiaru stopy [13,14,22]. Jest to oczywiście niemożliwe, a zatem albo obuwie na jedną ze stóp jest za duże a na drugą prawidłowe, a raczej, znając tendencję do zakupu „pasownego obuwia”, na jedną jest za krótkie, natomiast na drugą jeszcze krótsze.

Badania tego zagadnienia u dzieci dowiodły, że od 30 do ok. 60% ma stopy asymetryczne i powinno się dla nich kupować dwa różne rozmiary obuwia [15,23,24]. Z badań ankietowych  wynika, że  świadomość  tego zjawiska jest znikoma. Tylko około 6% dzieci i 14% osób dorosłych stwierdziło, że mają stopy asymetryczne [24]. Innym aspektem jest powszechne przekonanie, że obuwie w trakcie użytkowania „dopasuje się do stopy” [23].

Przeprowadzona analiza wykazała, że w okresie ostatnich trzydziestu dwu lat, tj. od roku 1968 do 2000 nastąpiła wyraźna poprawa zarówno w przypadku kąta koślawości palucha, jak i szpotawości palca małego u dzieci w wieku przedszkolnym jak oraz młodzieży szkolnej. Poprawa ta prawdopodobnie wynika z lepszego, bardziej anatomicznego kształtu  obuwia  produkowanego  przez  przemysł, zwłaszcza obuwia sportowego, chętnie i powszechnie noszonego przez młodzież. Niepokojące jest jednak zjawisko noszenia za krótkiego obuwia przez dzieci i młodzież szkolną.

Oceniając dane zawarte w normach, dotyczące wartości minimalnych kątów nachylenia palucha i palca małego stwierdza się, że dane zawarte w normie z roku 1973  lepiej chroniły stopy przed deformującym wpływem kształtu przedniej części obuwia niż dane zawarte w normie zatwierdzonej w roku 2000. Wartości kątów (α i β) zawarte w normie z roku 2000 są niższe niż te z 1973, co jest zastanawiające, zważywszy, że nastąpiła poprawa w tym zakresie na przestrzeni ostatnich 32 lat. Wartości podane w normie powinny chronić przed deformacją stopy dzieci. Wartości kątów (α i β) zawarte w normie z 2000 roku są niższe niż wartości średnie tych kątów w zbadanej populacji, co oznacza, że nie chronią one nawet 50% dzieci w tym wieku. O ile w przypadku osób dorosłych można dopuścić, że wartości minimalne nie zabezpieczają połowy populacji, gdyż każdy jest odpowiedzialny za swoje „zdrowie” i może na własną odpowiedzialność nosić nieprawidłowe obuwie, o tyle w przypadku dzieci należy stworzyć warunki do ochrony stóp przed deformacją, bez względu na niską zresztą – jak udowodniono – świadomość wśród dzieci i młodzieży.

Wnioski

1.          Kąty „wewnętrzne” są lepszą miarą koślawości palucha i szpotawości palca małego, gdyż  nie  zależą  od  proporcji  szerokościowych  stóp, a równocześnie są przydatne w praktyce ergonomicznej dla potrzeb przemysłu obuwniczego.

2.          U dzieci w wieku szkolnym występuje wyraźna tendencja do pogłębiania się koślawości palucha i szpotawości palca małego.

3.          Charakterystyczne jest, że mały palec ulega znacznie większej deformacji niż paluch, a zniekształcenie to rozpoczyna się w młodszym wieku.

4.          Nie stwierdza się wyraźnych różnic pomiędzy wynikami u dziewcząt i chłopców, jakkolwiek istnieje pewna tendencja, że dziewczęta mają nieco mniejsze wartości kątów nachylenia palucha i palca małego, a więc mają bardziej zdeformowane palce niż chłopcy, co wskazuje na ich delikatniejszą budowę.

5.          Z faktu, że zasadnicza deformacja palców ma miejsce w wieku szkolnym wynika wyraźnie, że jest spowodowana w znacznym stopniu noszeniem obuwia zbyt krótkiego lub o zbyt wąskich czubkach, a nie – jak powszechnie się uważa – o zbyt wysokich obcasach.

6.          W okresie ostatnich trzydziestu dwu lat nastąpiła wyraźna poprawa zarówno w przypadku kąta koślawości palucha jak i szpotawości palca małego u dzieci w wieku przedszkolnym oraz młodzieży szkolnej. Poprawa ta wynika zapewne z lepszego, bardziej anatomicznego kształtu obuwia produkowanego przez przemysł, zwłaszcza obuwia sportowego chętnie i powszechnie noszonego przez młodzież.

7.          Niepokojące  jest, że  wartości  minimalne  kątów nachylenia palucha i palca małego w  nowej  normie  z  2000 roku   są  zaniżone w stosunku do wartości stwierdzonych w badaniach dzieci i młodzieży w tym okresie.

8.          Jak wykazała analiza, badania stóp dzieci i młodzieży powinny być prowadzone częściej, a normy weryfikowane na podstawie uzyskanych wyników.

PIŚMIENNICTWO

[1] Bickel H., Maier E.: Die Entstehung des Hallux im Kindersalter, Schuhtechnik + ABC, 3, 1985, 3, 153–154. – [2] BN-73/7781-04 „Kopyta do obuwia powszechnego użytku. Wskaźniki konstrukcji 2/3 długości kopyta”. – [3] Borkowski Z., Ożga A., Normant E.: Operacyjne leczenie młodzieńczych paluchów koślawych, Chirurgia Narządu Ruchu i Ortopedia Polska, 1976, 41, 3, 307–314. – [4] Ciechomski K., Kozłowski R., Łuba R.: Projekt ujednolicenia badania stóp [W:] Biomechanika i Profilaktyka Statycznych Zniekształceń Stóp, PZWL, Warszawa 1980, 109–112. – [5] Dimter A., Radło W., Nowak K. i wsp.: Epidemiologia zniekształceń stóp u kobiet pracujących na stojąco. [W:] Biomechanika i Profilaktyka Statycznych Zniekształceń Stóp, PZWL, Warszawa 1980, 65–70. – [6] Dziak A: Chcę mieć zdrowe nogi, PZWL, Warszawa 1987, wyd. VII. – [7] Karski T.: Odrębność budowy i czynności stóp wrażliwych, Przegląd Skórzany, 1975, 6, 189–192. – [8] Karski T.: Wyniki badania stóp kobiecych. Materiały z Sympozjum „Zdrowotność Obuwia”, Kraków 1969. – [9] Karski T., Warda E.: Typowe zniekształcenia statyczne stóp kobiet noszących niefizjologiczne obuwie, Polski Tygodnik Lekarski, 1970, 25, 17, 607–610. – [10] Karski T., Warda E.: Wyniki badania ortopedycznego 1200 stóp kobiecych i ustalenie wymagań dla produkcji właściwego obuwia, Przegląd Skórzany, 1968, 207–211. –  

[11] Knapik H.: Asymetria wymiarów stóp i jej konsekwencje w badaniach ergonomicz-nych dla przemysłu obuwniczego, Przegląd Skórzany, 1986, 3, 59–61. – [12] Knapik H.: Asymmetry of the basic feet dimensions of Poles and the problem of fitting shoes within a metrical size system, Antropologia Contemporanea. Vol. 9. No. 3, 1986, 223–232. – [13] Knapik H.: Kąty koślawości palucha  i  szpotawości  palca  małego  u  dzieci w wieku szkolnym w aspekcie fizjoterapii, ortopedii i  ergonomii,  Fizjoterapia  Polska 2001,  1, 2, 135–142. – [14] Knapik  H.: Kąty  koślawości  palucha i szpotawości palca małego u ludności polskiej, [W:] Przegląd Techniki Ortopedycznej i Rehabilitacyjnej Warszawa 1983, X, 1, (30), 17–27. – [15] Knapik H.: Problematyka pasowności obuwia używanego i zakupywanego przez dzieci i młodzież w Polsce. [W:] Prace Naukowe; Projektowanie, materiały, technologia skóry, odzieży i obuwia. Materiały Międzynarodowej Konferencji Naukowej, Radom 3–4 października 2000, Nr. 17, 156–165. – [16] Knapik H.: Projekt racjonalizatorski Nr. 21/73 pt.: „Przyrząd  do  rozrysowywania  i  opracowywania plantokonturogramów stóp”, zgłoszony w CLPOb w Krakowie 1973, 17, 12. – [17] Knapik H., Brożek J., Dzik J. i wsp.: Wpływ wymiarów obuwia na zniekształcenia palców u dzieci w wieku szkolnym, Referat prezentowany na II Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Antropologia a medycyna i promocja zdrowia” Łódź, 25–26 września  1997, (w druku). – [18] Knapik  H., Brożek  J., Mazur  J.A. i  wsp.: Asymetria  wymiarów  stóp u dzieci w wieku szkolnym, Referat prezentowany na II Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Antropologia a medycyna i promocja zdrowia” Łódź, 25–26 września 1997, (w druku). – [19] Knapik H., Jamski J.: Ocena  stanu  zdrowotnego  stóp  pracowników  Fabryki  Łożysk Tocznych „ISKRA” w Kielcach, Przegląd Skórzany 1986, 3, 62–63. – [20] Knapik H., Lizis P., Żak M. i wsp.: Zniekształcenia palców u dzieci w wieku szkolnym. Konferencja z Okazji 25-lecia AWF w Katowicach, pt. „Nauki o Kulturze Fizycznej Wobec Wyzwań Współczesnej Cywilizacji”. 16–18 czerwca 1995. Abstrakty, 154. –

[21] Knapik H., Pogan E.: Zniekształcenia przodostopia u dzieci z Nowej Huty na tle materiałów ogólnopolskich. [W:] Rozwój Fizyczny Dziecka w Środowisku Przemysłowym. Zeszyty Naukowe  AWF w Krakowie Nr. 31, 1980, 167–181. – [22] Knapik H., Pogan E., Rusocka M.: Rozmiary i asymetria wymiarów stóp a problem dopasowania obuwia przez użytkownika, Przegląd Skórzany,  1980, 9–10, 265–266. – [23] Knapik H., Stępniewski M., Różycka E. i wsp.:  Długość stóp i rozmiar używanego obuwia a zniekształcenia palców u dzieci w wieku szkolnym. Praca Statutowa Politechniki Radomskiej im. K. Pułaskiego 1998. – [24] Knapik H., Stępniewski M., Różycka E. i wsp.: Próba określenia wpływu obuwia na stan zdrowotny stóp dzieci, Praca Statutowa Politechniki Radomskiej im. K. Pułaskiego 1997. – [25] Łuba R.: Ocena stanu zdrowotności stóp dzieci. Prace Instytutu Przemysłu Skórzanego, Łódź 1978, 22, 147–159. – [26] Piaggot H.: The natural history of hallux valgus in adolescence and early adult life. The Journal of Bone and Joint Surgery. 1960, 42 B, 4, 749–760. – [27] Piątkowski S.: Niefizjologiczne obuwie zniekształca stopy kobiet. Przegląd Skórzany. 1968, 8, 211–214. – [28] Piątkowski S.: Stopy wrażliwe u kobiet. Materiały z Sympozjum „Zdrowotność Obuwia”, Kraków, 26–27. IX. 1972. – [29] Piątkowski S.: Stopy wrażliwe. Wspólne problemy ortopedii i przemysłu obuwniczego. Chirurgia Narządu Ruchu i Ortopedia Polska 1974, 39, 6, 765–789. – [30] PN-87/0-91010 „Obuwie Wielkości”. –

[31] PN-87/0-91055 „Kopyta. Wielkości”. – [32] PN-0-91015 „Obuwie dla dzieci do lat 15. Wymagania  konstrukcyjno-materiałowe”. – [33] Skrzyńska B., Kmiecik-Serafin S.T., Kaźmierczak A. i wsp.: Propozycja projektu normy „Obuwie dla dzieci do lat 15. Wymagania konstrukcyjno-materiałowe” i inne normy określające jakość obuwia dziecięcego. Przegląd Skórzany 1999, 394–399. – [34] Ślężyński J., Dębska H.: Badania plantograficzne czołowych zapaśników świata, Wychowanie Fizyczne i Sport 1977, 1, 75–84. – [35] Wejsflog G.: Charakterystyka liczbowa plantogramu stopy dziecięcej, Chirurgia Narządu Ruchu i Ortopedia Polska 1963, 28, 3, 301–307. – [36] Wejsflog G.: Plantokonturografia, Polski Tygodnik Lekarski 1955, 10, 52, 1670–1677.