Proğramę Serbestiye
Qeso Vıręn
Welatę ma Kırmanc-Zazau bınę bandıra Tırku dero. Zon u kultur u kamiya xo vindbiyaene derę. Ma taę Kırmanc-Zazay amęyme tęlewe, wazenime ke vıreniya nęy bıcęrime. Na sevet ra ma Komę Serbestiya Ma Dımıli-Kırmanc-Zazay na ro.
Name komę mao kılm Serbestiyea.
***
Komę Serbestiya Ma Dımıli-Kırmanc-Zazay seveta serbestiya mıletę ma u bınę bandıra şarę teveri ra raxeleşiyena welatę ma gurino, sistemo de demokratik u zafzęderın wazeno.
Serbestiye komę de demoqrat u welathaskerdoğa. Komę ma lezo ke hometa ma seveta serbestiye u demoqrasi do, cırę wayır vecino. Ma gurenaisę xode xorę ademimerkeziyetęni qılauz cenime.
Mordem ebe wastena xo beno azaę komi, ebe wastena xo komi ra bırino ra.
Made mordem qeraro ke rast vineno teyna ęy ano huręndi. Ma fıkr u vijdan de serbestęni teminatę kari vinenime. Guman kenime ke, mordem bęzor u bęemır, ebe zereweşiye dayna zęde gurino.
Made fıkır de ilam ke jüyęni çina. Herkes fıkrę xode serbesto. Weşiya cemati de raştiye jü u tek niya, nębena.
Ma bandıra dewleta Tırki `be bandıranę newu nęwazenime; ma wazenime ke cematę ke ciranę maę, ine de tękaleke de ebe zerreweşiye, tędust de ebe haştiye, wertę demoqrasi de weşiya xo bıramime. Ramıtena na weşiye ya ebe otonomi, ya federasyon, ya ki ebe konfederasyon bena. Hama ciranę ma ´ke nae nęwazenę, ma ki xorę idarę de xoser nanime ro.
Serbestiye komę ke leję serbestiya qomę xo kenę, tędustiya qomu, demoqrasi u dostęni wazenę, heq u kamiya ma naskenę, inu de pia gurina. Kurdistan u Tırkiya de iyę ke serbestiye u demokrasi wazenę, inu xorę dost vinena.
Serę hardę Anadoliye, Mezopotamya u Iran de qomę ma qomunę khanu ra jüyo. Mıletę ma zaf terteley, zorbazęni diya, amo qırkerdene, hama oncia ki ebe 5 milyon ra zęde nufısę xo payrao. Pi u khalıku, ma u dekunę ma, zon, zagon u kamiya ma sevekna, hata roza ewroęne arda.
Seserra 16ine de Dewleta Osmani ağa u begę Khurru gureti hetę xo, inu ra pia dormę welatę ma çarna, mıletę ma pęyder pęy guret bınę bandıra xo. Hama hometa ma tım verba zulmę ni zalımu amę u hata 1938 serbestiya Dęrsımi seveknę.
Dewleta Osmani ke herbo umimiyo vıręn kerd vindi, hometę ke bınę bandıra de bi, sare dard we u serbestiya xo waste. Ninu ra Kırmanc-Zazau, Hermeniu, Rum u Khurru serva heqa xuya miliye da pęro.
Vırende Hermeni qır kerdi, iyę ke mendi ę ki welat ra kerdi tever.
Tertelę Hermeniu de ağa u begę Khurru bi hacetę destę Tırku, pia Hermeni qır kerdi; hama şarę ma, çıxa ke dest ra amo honde, Hermeni qori kerdę.
Tırku Rumu ra ki taę qır kerdi, iyę ke mendi, ę ki welat ra kerdi tever.
Mıletę ma 1918-21 de Koçgiri de seveta serbestiya xo sare dard we, verva Kemalistu ame u xoserbiyena Kırmanciye waste. Koçgiri no pęrodais kerd vindi, dewleta Tırki hometa ma wertę gon u gonaşeri de verdę, Alişer u olvazunę xo, xo pęyser ont Dęrsım.
1925 de ki rayberiya Şęx Saidi de Zazau sare dard we u heqa xo waste. Dewleta Tırki uza ki mıletę ma qır kerd. Hęni, Piran, Palu, Çewlıg u Xarpęt kerd xan u xırabe, dewi vęsnay, mılet surgın kerd. Şęx Said u embazę dęy Diyarbekir de eşti dare.
Nae ra tepiya ręyna dore amę Dęrsım. Eskerę Tırki 1926 de eşt şiwarę Dęrsımi ser, 1930 de ki ame Pılemuriye ser. Şarę ma eskerę Tırki pęyser pıskna. Eskerę Tırki na dolıme ki bese nękerd qomę ma bıcęro bınę bandıra xo. Nae ser dewleta Tırki ebe fęnd u dubara xo kerd hazır, 1935 de "Qanunę Tunceli" vet, namę Mamekiye vurna kerd "Tunceli". 1937 de ordi çar het ra ame Dęrsımi ser, pil u qız kam ke kewt ver qır kerdi. Dewę ma, bırr u gemę ma vęsnay. Seyid Rıza u ağlerę Dęrsımi Xarpęt de darde kerdi, devadevę 70 hazar mordem ame qırkerdene. Tertelę Kırmanciye ki 1938 de qedęna. Qomę ma her hetę Tırkiya ser surgın kerd. Hama taę sefkanę Kırmanciye hata 1945 kou de mendi.
Dewlete her het ra rovılesnaena hometa ma ser guriye. Bęvengiyę de xoriye biye pęda. 1960i ra tepiya hometa ma reyna gıra gıra amę ra xo, wertę çepunę Tırk u Khurru de ca guret. Hama çepę Tırk u hareketunę Khurru ki waşt ke, ma wertę xode rovılesnę, vind kerę.
1980 ra tepiya roştberę ma gınay pıro, zon u kulturę xo ser guriyay, kamiya xo arde re zon. Komę Serbestiya Ma Dımıli-Kırmanc-Zazay ki ita ra veciya.
Welatę Kırmanc-Zazay hetę kamiye ra rengın u belekıno. Hometa made taę xora vanę Kırmanc, taę Zaza, taę Dımıli, taę ki xora vanę "Ma"; ni tęde namę maę. Ma ni namu tędine rę wair vecinime.
Hometa made Dęrsım u dormę xo xora vano Kırmanc, zonę xora vano Kırmancki, hardę xora vano Kırmanciye, itiqatę xora ki vano "Itiqatę Kırmanciye". Taę ki xo "Elawi" namekenę, zonę xora vanę "Zonę Ma", welatę xora ki vanę "Welatę Ma".
Hometa mara heto Musılman de taę xora vanę Dımıli, tae ki vanę Zaza, zonę xora vanę Dımılki ya ki Zazaki, welatę xora ki vanę "Welatę Ma". Iyę ke xora vanę Dımıli, inura zędęri Zaza u Zazaki ki xorę namę kamiye u zoni qebul kenę.
Mıletę ma pęro pia welatę mara vano, "Welatę Kırmanc- Zazay".
Hetę namekerdena kamiye ra hometa ma xo çıtur ke name kena, Serbestiye ae qebul kena. Nęwazena ke na ręngen u belekęni werte ra wedariyo.
Welatę made zonę mara qęyr Kırdaski u Tırki ki qesey beno; waxtę de Hermenki ki amęne qeseykerdene. Welatę ma iyę ke tede manenę u weşiya xo oca ramenę welatę ine tędino. Hama ma, cao ke nıfısę ma kerdo tever, huręnda nęy de nıfıso biağki ardo kerdo cı, qebul nękenime.
Welatę mara taę serva gurey şi dugelunę teveri, taę ebe zor surgın bi, taine ki rüwalę herbi ra welat ca verda. Ewro xęlę mıletę ma şiwarę Tırkiya dero. Ma, koti beno bıbo, hometa xorę wair vecinime.
Ma wazenime ke qese u qerar `be xo idarekerdene destę qomę made bo. Mukaveleę ke şarę teveri namę mıletę mara bęma gırędę, bęhukmę, inu qebul nękenime.
Welatę made kamci sınıf u qelfe ra beno bıbo, kam ke verva bandıra şarę teveri vındeno, ma inu de pia gurinime.
Ma zor u zorbaziye qebul nękenime. Ma kar u gurę xo bęzor, ebe haştiye kenime. Hama nefs u mudafa ra ki nęremenime.
Ma ´be hometa xora pia gurinime, inu ra cia u dızdiya nęgurinime.
Ma mesteę xo ewro ra vırazenime, çiyo ke rıjiyo u rıjino hurinda ęyde ewro ra dezgę xo sanenime pę.
Ma sistemo de parlamentero demokratik u zafzęderın wazenime. Bıngę sistemę maę siyasi gereke huquq bo. Ma itiqat de jübiyaene, ideoloji de jübiyaene, partiye de jübiyaene nęwazenime, xora çiyo niyanęn ki nębeno, çino ki; namę kami ra beno bıbo her tore diktatoręni red kenime. Welatę made idare ebe reę mıleti ęno, ebe reę mıleti sono.
Ma idarę welati de ademimerkeziyetęni wazenime. Xusisiyetę zon u kulturi ra gore her ca de gereke idarę de otonom bıbo.
Ma cemato de laisist wazenime; itiqat karę vijdanę mordemiyo.
Ma militarizmi red kenime. Hama gereke seveta qorikerdena mılet u welatę xo ki jü raa da rınde bivinime.
Ma tędustiya tęde zonu wazenime, pęro zoni serbest bę. Gunę seveta ravęrberdena zon u edebiyatę xo bıgurime.
Ma cemato de sosyal wazenime. No cemat gereke wenden u musnaene, canweşiye u kar u dabara her kesi bıcęro bınę teminati.
Ma tędustęnia cüanık u cüamerdi, heqa domonu wazenime; heqa mordemi rę wair vecinime.
Qorikerdena taviyati u heywanu gereke bıcęriyo bınę teminati.
Ma wazenime ke, cemat xo 'be xo węyi kęro, heto bin ra ki wairę nefsę xo bo; no marę beso. Sınai u teknolojiyo ke taviyati keno xırave u werte ra dano we, ę nęwazenime.
Dewu seveknenime, qori kenime; suku gırskerdene nęwazenime.
Qeso Pęęn
Qesę ke cor amę ra zon, wastenę maę. Tęde pil u qızę Kırmanc-Zazau kenime xeberdar. Weşiya xo çıtur ke wazenę bıramę - nae rę helbet ę ebe xo qerar danę.