HİPOFİZ

Eğitim Ana Sayfası

Temel anatomi:

Hipofiz beyin tabanında yerleşik olup 3. ventriküle komşu küçük bir organdır.

A:Hipofiz mantara benzer şekile sahiptir.Yaklaşık 1.5 cm genişlikte ve yaklaşık 1 gm az daha ağır bir ağırlıktadır.Çok doğum yapan kadınlarda daha geniş bir yapıya sahiptir.

B:Hipofiz sfenoid kemiğin boşluğunun dip kısımlarında sella tursica adı verilen küçük bir çöküntü içinde yeralan ve beyinin 3. ventrikülü tabanına komşu bir organdır.

C:Duramater içermez.Bununla birlikte hipofiz sapı duramater içerir ve sellayı membranöz bir örtü olan diaphragma sella ile çevreden ayırır.

Bölümleri:

Makroskobik olarak hipofiz pembemsi renkli (damarlı) bir ön lob ve beyazımsı görünümlü arka lobdan (sinir fibrilleri içerir.)ibarettir.Mikroskobik olaraksa hipofizde belirgin bölgesel farklılıklar mevcuttur.Buna göre adenohipofiz ve (ön lob) ve nörohipofiz (arka lob) olarak ikiye ayrılır.

Fonksiyonları:

A:Küçük yapısına rağmen hipofiz endokrin sistemin esas kontrol edildiği noktadır.Bazal metabolizmayı diğer endokrin organları (Ör/adrenal bez),üreme sistemini,meme bezlerini ve vücudun tümünün gelişimini düzenler.

B:Birçok durumda ,hedef organlar hipofize alternatif olarak hormon üretimi yaparlar.Geri besleme mekanizması hipofiz hormonlarının yapımını düzenler.

ADENOHİPOFİZ:

Hormonlar:

Adenohipofiz şu hormonları salgılar.

1.Prolactin

2.Follikül stimulan hormon (FSH)

3.Lüteinizan hormon (LH)

4.Tirotropin (Tiroid stimulan hormon;TSH)

5.Growth hormon (GH)

6.Adrenocorticotropin (adrenocorticotropic hormon;ACTH)

7.Lipotropinler (Lipotropik hormonlar;LPH)

8.Melanosit stimulan hormon (MSH)

9.Endorfinler

Adenohipofizyal hücre tipleri:

Adenohipofiz 3 ayrı tipte hormon salgılayan hücreye sahiptir. Bunlar: asidofiller,bazofiller ve kromofoblardır.Her hücre tipi fonksyonuna bağlı olarak tek tipte boyanır.Bu,hücrenin tipinin belirlenmesinde iyi bir yardımcı faktördür.Hücrenin boyanma özelliği hücrenin salgıladığı hormonun kimyasal yapısına göre değişmektedir(Resim:20-1 ve 20-2).

A:Asidofiller:iki sınıfa ayrılır.Laktotroplar(mammotrop) ve somatotroplar.Laktotroplar prolactin, somatotroplar GH üretir.

B:Basofiller:üç sınıfa ayrılır.Kortikotroplar,tirotroplar ve gonadotroplar.Kortikotroplar,ACTH ve LPH üretirken;tirotroplar TSH ve gonadotroplar FSH ve LH üretir.

C:Kromofoblar:Muhtemelen hormon içeren granüllerini salgıladıktan sonra özel boyanma özelliklerini kaybeden asidofil veya bazofil hücrelerdir.

·      Adenohipofizyal hücre histofizyolojisi:Adenohipofizyal salgı hücreleri yoğun anastomozlu kapiller ağ ile çevrili şerit  veya follikül şekilinde düzenlenmiş epitelyal hücrelerdir. Bu kapillerler  hormonların dolaşıma geçmesini ve oradan da testis ve overler gibi hedef organlara ulaşmasını sağlar.

A-Bazofiller:

1.Kortikotrop hücreler:

Hormon içeriklerine bağlı olarak immunohistokimyasal metodlarla boyanan belirgin granüllere sahip geniş oval şekilli hücrelerdir.Sitoplazmasında 6-8 nm uzunluğunda filamentler vardır.Bazofil tip hücrelerin en yaygın tipidir ve pars distalisin ön orta parçasında oldukça bol miktarda bulunur

a)Pars distalisdeki kortikotroplar adrenal korteksten glukokortikoid salgılanmasını uyaran polipeptid yapılı ACTH’nın yapımından sorumludur.

b)ACTH üretilen bu bazofil hücrelerinde aynı zamanda MSH prekursor’u olan LPH ‘da üretilir.

c)LPH ve ACTH çok sayıda benzer amino asid içerirler ve bu amino asidlerin dizilimi ileri derecede benzerlik gösterir.

2.Gonadotrop hücreler:

LH ve FSH salgılarlar.Somatotrop hücrelerin granüllerine göre ufak,tirotrop hücrelerin granüllerine göre büyük yani ikisinin arasında bir salgı granül büyüklüğüne sahiptir.Gonadotrop hücreler gonadal fonksiyonların çok az olduğu çocukluk döneminde küçük ve seyrek olarak tespit edilirler.

a)Fsh ve lh gonadları uyaran glikoprotein hormonlardır.FSH kadında folliküler büyümeyi erkekte ise spermatojenik epiteli uyarır.LH kadında ovulasyon için gerekliyken erkekte testiküler Leydig hücrelerinden androjen salgılanmasını uyarır.LH bu fonksiyonları nenediyle interstitial cell stimulating hormon adınıda alır.

b)Gonadal steroid seviyesi gonadotrop hücreler üzerinde negatif geri beslemeye yolaçar.Bu nedenle,gebelik süresince plasental steroid seviyesi yüksek seyrederse FSH ve LH seviyesi düşer ve gonadotrop hücreler fonksiyonel gerileme gösterir.

3.Tirotrop hücreler:

Glikoprotein tabiatta TSH hormonu salgılar. Tirotrop hücrelerin granülleri somatotrop hücrelerin geniş granüllerinden ve gonadotrop hücrelerin orta büyüklükteki granüllerinden daha ufaktır.

a)Normal fonksiyonu:Tiroid bezinde üretilen tiroksin ,hipotalamusta üretilen tiroksin releasing hormon (TRH) ve TSH arasında basit bir negatif geri besleme döngüsü vardır.Yüksek tiroksin düzeyi hipotalamusta TRH yapımını baskılar.TRH azalması TSH yapımının azalmasına neden olur.Düşük seviyedeki TRH yapımı ise TSH salgısını arttırır.Artmış TSH salgısı tiroidi uyararak dolaşıma tiroksin verilmesine neden olur.

b)Primer tiroid yetmezliği:Bu hastalarda tirotrop hücreler genelde genişlemiş ve kolloid damlaları ile dolmuş haldedir. Tirotrop hücrelerin TRH tarafından kronik uyarımı normal bir durum olmayıp,tiroksin tarafından negatif geri beslemenin kaybolduğu dönemlerde gözlenir.Bundan dolayı salgılanan hormonların yapımı sürekli olarak devam eder ve tirotrop hücreler kronik uyarıma bağlı olarak granüllerini dolduramazlar.

c)Hipertiroidi:Tiroid fonksiyonları kronik olarak arttığında yüksek tiroksin seviyesi salgılatıcı faktörlerin yapımını azaltır.Bu tirotrop hücrelerin azalmış uyarımı ile sonuçlanır. Tirotrop hücreler hipertiroidi süresince gerileme gösterir.Ancak bu, artmış tirotropin salgısı ile ilişkili değildir.

B:Asidofiller:

1.Laktotrop hücreler:

Mammotrop hücrelerde denir.Prolaktin üretirler.Prolaktin düşük moleküler ağırlıklı polipeptid bir hormon olup bez gelişimini uyarır ve meme bezlerinde süt yapımını sağlar.

a)Hamile ve emziren kadınlarda laktotrop hücreler saçılmış şekilde 40-60 nm büyüklüktr granüller ve bol pürtüklü endoplazmik retikulum içerirler.

b)Prolaktinomalı hastalarda ise korkunç derecede artmış prolaktin düzeyi ve adenohipofizde sayısız asidofil laktotrop hücreler tespit edilir.

2.Somatotrop hücreler:

Pars distalisten polipeptid karakterde GH’un salgılanmasını sağlar.35 nm büyüklükte granüllere sahip hücrelerde iyi gelişmiş pürtüklü endoplazmik retikulum vardır.

a)GH vücudun büyümesini sağlar.GH eksik olan hastalar kısa boylu olup bu durum hipofizer dwarfizm adını alır.

b)Çocukluk döneminde anormal derecede GH salgısı ise ileri derecede irileşme ile sonuçlanır.Erişkinlerde somatotrop hücrelerin aşırı aktivitesi acromegaly’e yol açar.Bu hastalıkta yüz ve ekstremite kemikleri ileri derecede  genişler.

Adenohipofizyal alt bölümler:

Adenohipofiz pars distalis,pars intermedia ve pars tuberalis olmak üzere 3 alt bölüme ayrılır.

A:Pars distalis:

1.En geniş adenohipofiz bölümüdür.Yapısında gerek anastomozlu şeritler,gerek küçük topluluklar ve gerekse foliküller şeklinde düzenlenmiş asidofil,bazofil ve kromofob hücreler bulunur.

2.Hormon salgılayan topluluklar kollajen ve retiküler fibrillere ait narin bir ağ tarafından desteklenen pencereli kapillerlere sahiptir.

3.Bağ dokusu yoktur veya yok denecek kadar azdır.

B.Pars tuberalis ve Pars intermedia:

1.Pars tuberalis infindibular sap çevresinde yer alan halka şeklinde bir dokudur.İnfindibular kök nörohipofizi beyinin diğer bölümlerine bağlar.

2.Pars intermedia pars distalis ve pars nervosa arasında yer alır(Bkz III A).

3.Pars tuberalis ve pars intermedia insanda iyi gelişmemiştir.Her iki bölümde öncelikle bol miktarda basofilik hücrelerden ve bunların arsına karışmış halde bulunan az miktarda kromofob hücrelerden meydana gelir.Pars tuberalistekilerin büyük çoğunluğu gonadotrop hücrelerdir.

Adenohipofizyal fonksiyonun düzenlenmesi:

A:Salgılatıcı hormonlar ve hipotalamohipofizer portal sistem:

Nörohipofizden salınan salgılatıcı hormonlar adenohipofizin salgı fonksiyonunu kontrol eder.

1.Salgılatıcı hormonlar ,hücre gövdeleri beyinin supraoptik ve paraventriküler çekirdeklerinde bulunan nöronlardan salgılanır.

2.Bu nöronların axonları çekirdeklerden çıkar ve nörohipofizin median eminence bölümündeki kapillerlerde sonlanır.Salgılatıcı hormonlar kapillerlerin yanındaki aksonal sonlanmadan kapiller içine salgılanır.

3.Hipotalamohipofizyal portal sistem bu aksonal sonlanmanın yanındaki kapillerlerden salınan salgılatıcı hormonları, pars distalis’in epitelyal hücrelerinin şerit veya follikül şekilindeki topluluklarını çevreleyen kapillerlere taşır.

B:Hormon-hedef hücre etkileşimi:

Birçok hedef hücre adenohipofizyal hormonlar tarafından uyarıldıklarında hormon salgılarlar.Hedef hücrelerden gelen hormonlar  adenohipofizyal fonksiyonları düzenlemeye yardımcı olan geri besleme mekanizmalarını oluştururlar.

1.Ör/kadınlarda pars distalisteki bazofil hücrelerden  salınan FSH ve LH,overleri uyararak gelişen folliküllerden ve theca interna hücrelerinden steroid yapılmasını sağlar.

2.Ovarian steroidler,hipotalamus ile gonadotropin releasing hormon  seviyesini dengede tutan geri besleme mekanizmasının oluşmasını sağlarlar.Böylece pars distalis tarafından önemli miktarda LH ve FSH salgısı sağlanmış olur.

NÖROHİPOFİZ:

Alt bölümleri:

Pars nervosa (İnfindibular çıkıntı) ,infindibular kök ve median eminence olmak üzere 3 bölümü vardır.Median eminence tuber cinereum’un parçasıdır.Tuber cinereum beyinin 3. ventrikülünün parçasını oluşturur ve insanda az gelişmiştir.

Hormonlar:

ADH,oksitosin ve salgılatıcı hormonlar salgılarlar.

1.Salgılatıcı hormonlar:

A:Özel adenohipofizyal hücrelerden hormonların salgısını kontrol ederler.(Ör/TRH TSH salgılanmasını ön hipofiz bazofil hücrelerini etkileyerek sağlar.

B:Bu hormonlar pars distalisin kontrolünde (TRH,GnRH(LH releasing hormon veya LHRH’de denir)ve CRH gibi hormonların)çok önemlidir.

a)TRH  izole edilip sentezlenebilinmiştir.Pyroglutaminyl-histidinprolin-amide içerir.

b)GnRH /LHRH dekapeptiddir.CRH 41 aminoasid içerir.

2.ADH ve Oxytocin:

A:Vasopressinde denilen ADH böbrekde distal tübülleri ve toplayıcı kanalları etkileyerek suya geçirgenliklerini arttırır.Bu sayede idrar miktarı azalır ve idrar yoğunluğu artar.

B:Oksitosin laktasyondaki meme bezlerinden sütün salgılanmasına neden olur.Aynı zamanda uterus düz kaslarının doğum sonrasında kasılmasını ve dolayısıyla toplanmasını sağlar.

Nörohipofizin hakim olduğu özellikleri:

1.Hipotalamohipofizyal yol:

Pars nervosanın üst merkezi bölgesi hipotalamohipofizyal yol adı verilen myelinsiz sinir fibrilleri bandları içerir.Bu sinir fibrilleri hipotalamus’un supraoptik çekirdeğinde,paraventriküler çekirdekte ve tuber cinereum’da yer alan nöronların aksonlarıdır.

A:Bu aksonların bazıları infindibular kökde yer alan kapiller ağlarda sonlanır.Diğer sinir fibrilleri infindibular kökü pas geçerek pars nervosada sonlanır.Bu bölge bu fibrillerin ayırt edilemeyen lobüllerinin merkezini oluşturmak üzere dallanır.Bu lobüller incebağ doku septaları ve birçok kapiller ile çevrili haldedir.

B:Sinir uçları lobüllerin periferinin yakınında kapillerlere doğru sonlanır.

2.Nörosekretuar nöronlar:

A:Pars nervosa içindeki akson sonlanmaları, 100-300 nm çapta zarla sarılı granül toplulukları içeren bol miktardaki nörosekretuar madde ile şişmiş halde görülür.

a)Bu granüller oksitosin,ADH ve bunlarla ilgili taşıyıcı protein olan nörofizin içerir(Resim:20-3).

b)Oksitosin ve ADH dağınık granüller içinde depolanır.

B:Nörosekretuar madde supraoptik ve paraventriküler çekirdeklerde hücre gövdelerinde üretilir.ADH ve oksitosin sentezleyen hücreler bu çekirdeklerin değişik bölgelerinde yayılmış halde bulunur.

C:ADH ve Oksitosin büyük makromoleküller şeklinde sentezlenir.Bu makromoleküller hormon ve buna bağlı olarak ayrı bir şekilde bulunan nörofizin içerirler.

a)Makromoleküller sinir sonlanmalarına taşınırken hormon ve nörofizine bağlı kovalent bağlar açılır. Bununla birlikte iki yapı arasındaki sıkı irtibat devam eder.

b)Hormon ve taşıyıcısı nörofizin sinir sonlanmasından kan akımına boşaltılır.

3.Herring cisimleri:

Pars nervosa aynı zamanda Herring cisimleri adı verilen ve ileri derecede şişkin görünümde olan akson sonlanmaları içerir.

4.Pitusitler:

Pars nervosada predominant olan intrensek hücre tipidir.Sinir sonlanmaları arasında saçılmış halde bulunan nöroglial hücrelerdir.

Pineal bez:

·Temel anatomi:

Pineal bez (Epiphysis cerebri) beyinin 3. ventrikülünün tepesinde yerleşik küçük bir organdır.Erişkinde hipofiden daha küçüktür.

·Fonksiyonları: Parankiminde yer alan ve Pinealosit adı verilen ana hücrelerinin salgı aktivitelerini düzenleyen hem hormonal hemde nöronal uyaranları algılar.Fonksiyonları tam anlaşılamamakla birlikte salgısal aktivitesinin bazı biyolojik ritimlerin düzenlenmesinde önemli olduğu bilinmektedir.