Historia e Bruneit Neper Shekuj

a)      Brunei para Islamit dhe me Islamin

b)      Ndikmi i Islamit ne gjuhen dhe traditat e Bruneit

c)      Brunei nen kthetrat e pushtuesve dhe roli i mbreterise bruneiase gjate kohes se pushtuesve

d)      Pavarsia e Bruneit,dhe

e)      Brunei aktualisht

 BRUNEI PARA DHE ME ISLAMIN

Brunei para ardhjes se Islamit nuk ishte edhe aq i njohur, por zbulimi i Arkipelagut Melaj kontribuoi ne te dhenat historike,se Brunei kishte mardhenie me vendet fqinje ne kontinentin e Azise ne v 518 g^([1]).

Kjo per shkak se historia e saj e shkruar daton qysh prej Sultanit te pare musliman ne shek 15 g., ose thënë me mire me depertimin e shkrimit arab filloi edhe te regjistrohet historia,edhe pse Brunei kishte luajtur nje rol te rendesishem ne rajon ^([2]) Ne atë kohe historianet kineze,Brunein e quanin: Puni ose Poli,me te cilet njihej Brunei ne te kaluaren^([3]).Brunie ishte quajtur edhe Poni^([4])     

Nje gje te tille e pohojne edhe studiuesit lokale. P.sh,Adnan Basari dhe Muhamad Jamil Al Sufri, thone se Brunei dhe shtetet tjera,jane njohur ne ujdhesat apo ishujt melaj qysh nga shekulli i 6 sipas krishtit.Ai perveq emrave te lartcekur pohon se Brunei njihej edhe me emra tjere,si: Polo,Wenlai,Bunlai^([5]) Madje vet ishulli, ne te cilin shtrihet aktualisht Brunei,i njohur si Borneo,rrjedh prej emrit Brunei, perveqse europianet e kane cekur si Borneo,sipas dialektit te tyre gjuhesor^([6]).

Ndersa ne shkrimet arabe, Brunei njihej si "Zabaj" ose "Randj",madje arabet disa pjese te detit te Kines afer Bruneit i quanin Deti i Bruneit^([7])

Shkaku se perse nderronin emrat e Bruneit, ishte se ata nderronin sipas dinastise e cila vinte ne pushtet ne Kine,te cilet i emertonin vendet ne shenimet e tyre.Psh gjate Dinastise Liang (502-566), Brunei njihej si Poli,gjate Dinastise Tang( 618-909) njihej si Po-Li dhe Po-Lo, ndersa gjate Dinastise Sung( 960-1279) dhe Dinastise Ming(1368-1643), Brunei njihej si Pu-ni ( Puni)^([8]).

Fatkeqesisht, meqe shenime lokale nuk ka, atehere detyrohemi t'i pranojme keta emra.

Ndoshta shkaku pse Brunei është permendur ne shenime kineze qendron pikerisht per shkak te lidhjeve tregtare.Udherpershkruesi Italian, Marko Polo,i cili kishte viztuar keto vende ne vitin 1291, thote se Brunei dhe Kina kishin mardhenie te medha tregtare.^([9])

Ne shekullin e 14-te i tere gadishulli i Borneos njihej si Berunai^([10])

Brunei,ne fillim te sundimit te Awang Alak Betatar-it, ishte nje shtet vasal i Imperatorise se Majapahit-it.Kur Impetaroia ne fjale u dobesua,e sidomos pas vdekjes se Hayam Worok-ut( 1350-1389),Betatari e shpalli Brunein si shtet te Pavauru Sovran.Historianet thone se shpallja e pavarsise ishte bere dike ne fillim te shek: te 15-te.Fakti paraprires na ben te kuptojme se Brunei ishte nje Sulltanat Melaj i pavarur dhe sovran,i udhehequr nga nje sundimtar musliman dhe këtë gjate viteve 1363-1402^([11]).

Brunei^([12]) per here te pare është quajtur me këtë emer ne kohen e Sulltanit te dyte,Ahmedit,pasiqe me pare njihej si Barunah.Ndersa ne shek:15,gjate kohes se Sulltanit Sharif Ali,respektivisht sulltanit te trete,Bruneit i ishte shtuar edhe emri Darussalam^([13])

Do theksuar ketu se njerzit para se te vinte Islami ne keto treva ishin budist dhe mexhusi^([14]),te cilet kryesisht jetonin buzelumnejeve, meqe profesinoni i shumices se tyre ishte peshkataria.Prej tyre kishte qe mirreshin edhe me tregti.Shkembenin mallera me tregtare te huaj si Indiane( hinduse),Kineze dhe Arabe.Krahas budisteve kishte edhe hindus^([15]).

Brunei sic cekem me pare kur pame emrat e tij te cilet gjenden ne shenimet kineze,kishte lidhje me Kinen dhe Indine.Keto lidhje vertetohen nepermjet shkresave, te cilat edhe sot e kesaj dite ruhen ne muzete kineze.

Ndersa sa iu perket mardhenieve me Indine ato ia kishin paraprire Kines per shekuj me radhe.Sipas Muhammed Jamil Al Supri,historian lokal,lidhjet ne mes Bruneit dhe Kines kane filluar qysh ne shek: e pare Gregorian.Ndoshta keto dhe shkaqe te tjera kane ndikuar qe ne mesin e popullsise te perhapen budizmi dhe hinduizmi,njera me shume e tjetra me pak^([16])

Per te mos e zgjatur shume, per hollesi kthehu tek Islami ne Malejzi,aty do te gjesh dic me shume per traditat melaje paraislame.

PERHAPJA E ISLAMIT

Ceshtja e ardhjes se Islamit ne Brunei eshte njera prej subjekteve me te medha te mbetura per diskutim mes shkollareve-dijetareve.Ky subject-teme diskutimi ndryshon per me shume se 200 vite, varesisht nga transmetimet e ndryshme te bazuara ne shkresat e pakta ende te mbetura dhe te dhenat gojore (shkrime te Bruneit antik shkruar ne levore te holla drunjesh e qe nuk ka mund t'u mbijetojne shekujve)^([17]).

Shkak per perhapjen e celulave te para te islamit ne Brunei ishte pikerisht pozita e tij gjeografike,e cila ishte rruge tregtare e arabeve muslimane,te cilet benin tregti me Gadishullin Melaj,Indonezine dhe Kinen dhe tere këtë nepermjet rruges detare.

Gryka e lumit Abei ne provincen e Sabas( e cila atebote ishte pjese e Bruneit) ishte port detar tregtar i njohur qysh prej shek 7 gregorian^([18]).

Nuk ka dyshim se tregtaret arabe muslimane,te cilet arriten ne Arkipelagun Melaj,ne shek:7 gregorian,ishin ndalur edhe ne portin–limanin e Bruneit, e sidmos kur kalonin neper ngushticen Svenda ne mes jugut te Sumatres dhe veriut te Jawa-s,per te vizituar ishujt Filipinas dhe Kantonin e Kines.

Keta tregtare qe vinin, shumica e kishin pranuar Islamin ne Amul Vufudi^([19]) ,te cilet kishin ardhur per tregti dhe perhapje te Islamit qysh ne shek:1 sipas hixhrit^([20]).

Mendimet rreth ardhjes se Islamit ne Brunei jane te ndryshme.

-         Disa thone se Islami ka ardhe ne Brunei nga Kina apo nga India

-         Disa thone se Islami ka ardhe nga vet tregtaret arabe,dhe

-         Disa te tjere mendojne se Islami ka ardhe ne kohen kur Islamin e pranoi Sultan Muhammed Shah  ^([21])

Mendimi i pare nuk është i vertete sikurse qe edhe mendimi  i trete nuk është i vertete sepse per ardhjen e Islamit ne keto dy mendime,supozohet shek 13 dhe 14 gregorian ndersa kjo nuk është e vertete^([22]).

Mendimi me i vertete është Islami ka ardhe ne shekullin e shtate Gregorian (1 hixhrijj) por është zhvilluar ngadale^([23])

Ndoshta shkaku i kesaj kthehet se limani i Bruneit,ishte liman apo port detar transit i tregtareve prej Arkipelagut per ne Kine^([24]).

Ndersa Islami me hapa te shpejte filloi te zhvillohej ne Brunei ne shek 14 gregorian, kur sundimtari i pare Awang Alak Betatar pranoi Islamin, nderroi emrin ne Sultan Muhammed Shah,dhe u martua me princeshen e Johore-s( Singapores se vjeter)^([25]).

Ndoshta perhapjen masive te Islamit e ndihmuan edhe migrimi i disa familjeve muslimane sumatrase ne Brunei dhe ne kontakt e siper me vendasit kishin ndikuar qe t'a pranonin Islamin^([26])

Ndihme tjeter per perhapjen e Islamit ne kohen e pare padyshim se ishte edhe martesa e misionareve arabe muslimane me vajzat e familjes mbreterore^([27])

Shembullin me te mire per këtë e ke Sulltanin e trete,Sherif Aliun, i cili ishte arab dhe ishte martuar me vajzen e Sulltanit te dyte,Ahmedit,sic cekem me larte.

Thuhet se per t'a perhapur besimin e paster islam kishte ardhur nga Hadremevti i Jemenit predikuesi (hoxha) i madh,Sejjid El Alevi^([28]).

Le te shohim se si e pranoi Islamin Sulltani Muhammed.

Ne fund te shek 14 gregorian, Sultani i Malakkas i ftonte Sulltanet e ishujve te afert dhe te larget qe t'a perhap ne mesin e tyre fene e paster dhe te bashkepunoje me ta ne fushen tregatere.Ne mesin e te ftuarve ishte edhe udheheqesi i atebotshem i Bruneit,Awang Alak Betatar.Kur pa mikpritjen e mire dhe sjelljet e mira te Sultanit kuptoi se feja e te cilen ftonte padyshim se ishte e mire keshtuqe e pranoi Islamin^([29]).

Gjate shekujve 15-16 g.,e ne vecanti gjate periudhes se Sultanit te peste,Sultanit Hasan,Brunie ishte force dominante ne rajon duke patur nen udheheqje  tere ishujt e Borneos dhe ato veriore te Filipineve te njohura si Ishujt Solo^([30]).

Me vdekjen  e Sulltanit Muhamed,fronin mbreteror do t'a trashegoje Ahmedi,me vajzen e te cilit,Ratna Kesuma-n,do te martohet njeri nga zoterinjte e Taifit,emir i te cilit ishte Sherif Ali,i cili do t'a trashegoje Ahmedin ne fron si dhe do te quhet"Sultan Berekat".

Ai e trashegoi Ahmedin sepse Ahmedi nuk kishte pasardhes.

Ne kohen e tij Islami zbatohej ne praktike ndersa ne shek:15g. ndertoi xhamine e Bruneit^([31]).

Fatkeqesisht shume njerez mendojne se Islami decidivisht nuk është perhapur ne Brunei vetem se ne shekullin e 15-te^([32]).

Ludovico Varthema thote se ai e ka vizituar Brunein me 1505 dhe se kinse e ka gjetur si vend joislam.Kjo nuk është e vertet.Ndoshta ai ka hasur ne disa persona,te cilet nuk kane qene muslimane dhe ne baze te kesaj e ka thënë mendimin e tij^([33]).Ka mendime se ka ardhur ne shek:14-te^([34]) kur edhe sultani Muhammed pat pranuar Islamin.Disa historiane lokale,pohojne se Islami ne keto vise ishte i njohur disa shekuj para shek 16 g.Keta pohojne se Islami per here te pare kontaktoi me Brunei ne shek 10 m.Mendimin e tyre e mbeshtesin ne lidhjet e Bruneit me Kinen,te cilat ishin lidhje te forta.Ne shenimet historike potencohet se mbreti kinez ne shek 10 g. kishte derguar nje delegacion ne Brunei,te cilin e udhehiqte Puli Chi,i cili ishte musliman.Si pergjegje mbreti i Bruneit kishte derguar nje delegacion te kryesuar  nga Ebu Ali,i cili poashtu ishte musliman.E tera kjo ndodhi gjate vitit 977 g.

Kryesimi i delagcionit nga muslimani eshte fakt se ka patur muslimane.Pra nuk gabojme nese themi se shkendijate e para te Islamit depertuan ne Brunei  e shek 10^([35]).

Ketu nuk di se nese studiuesi ka qene ne dijeni,se a behet fjale per Ebu Aliun si njeri zyrtar i Bruneit,kushdo qofte, apo behet fjale per vet Sultanin e Bruniet.Ne librin Muslimu Malejzia, citohen te dhena historike nga burime kineze se Sulltani Ebu Alijj kishte vizituar Kinen ne v 367 h. dhe me vete kishte edhe  dy ministra,te cillet ishin arabe.Sultani Ebu Ali kishte vdekur atje dhe ishte vorrosur ne Kine.Ky tregim ndodhi ne shek 4 te hixhretit qe dtth se Islami ishte formuar shume kohe para vizites se Sultanit Kinën^([36]).

Këtë argument sikur e perkrah edhe Muhamed Ived El Hizajime, i cili thote se Islami ne Brunei erdhi ne 4 shekujt e pare te hixhretit^([37]).

Nje studiuese lokale,Siti Zaliha Bint Haxh Ebu Salim,thote se nuk ka dyshim  se Brunei e njifte Islamin ne shek 10 por si fe nuk eshte perqafuar tek shoqeria masive.Ndoshta ate e kane pranuar ndonje grup tregtaresh apo persona individualisht ndersa ,udheheqesit e larte te ndikuar nga Budizmi dhe Hinduizmi ,nuk e kane pranuar Islamin ne kete kohe^([38]).

Nuk i mohojme keto fakte por themi se kjo nuk definon prerazi ardhjen e Islamit, por behet fjale vetem per zhvillim masiv brenda shoqerise bruneiase.Madje Van Husejni e argumeton këtë edhe me nje fakt tjeter.Le t'ia japim fjalen per te pare sesi qendron puna. Thote,Allahu e ruajt," Ne shek 7 g. vetem hyjne shkendijat e para te Islamit ndersa ne shek 9 g. puna qendron ndryshe, sepse tani tregtaret arabe kishin mbizotruar mbi tregtine detare te Kines.Ne këtë kohe filluan edhe lidhjet tregatre te arabeve me vendasit keshtuqe si rezultat,ne shek: 10 g. shef se shume njerez e kishin perqafuar Islamin.

Kontaktet e para te Islamit me Brunein nuk dtth se edhe shoqeria masive kishte pranuar islamin.Kjo per shkak se udheheqesia e larte e shteit ishin jomuslimane.Me vone kur islamin e pranoi qeveria  e pranoi ate edhe shumica e popullit. Qysh prej kohes kur Sulltani Muhammed Shah pranoi islamin e sot e kesaj dite shoqeria bruneiase vazdhon te marre fryme lirshem ne atmosferen islame.Pranimi i Islamit nga ana e tij konsiderohet te jete shkak kryesor per perhapjen e Islamit masivisht ne Brunei^([39])

Ne shekullin e dhjete(10) sipas hixhretit,sulltanati i Bruneit kishte arritur kulminacionin,meqe perfshinte pjeset me te medha te Borneoa,Saba-n dhe Sarawakun, sikurse qe perfshinte edhe ishujt Solo apo jugun e Filipineve te sotme, si dhe nje pjese te ishujve te tjere^([40])

Ndoshta sekreti i ketij suksesi është pikerisht rënia e shtetit te Malakkas ne duart e portugezeve te krishtere,më 24 gusht 1511.Pas renies ne duar te tyre,shume tregtare dhe hoxhollare iken prej Malakkes per ne Brunei.Kjo ndikoi edhe ne zhvillimin e madh te Bruneit si ekonomikisht poashtu edhe si qender e predikimit te fese se Allahut,Subhanehu ve teala^([41])

Ekzistojne edhe mite sa i perket ardhjes se Islamit ne Brunei.Miti fillon me tregimin se si nje ve e madhe kishte zbritur nga qielli dhe kishte rene ne Lumin Limbang te siperm (pjese e Bruneit deri ne shek. e kaluar).Pas nje kohe te gjate, veja ishte ndare ne kater pjese dhe nga ajo doli nje (njeri) i ri- Sultani Ahmad Dewa Emas Kayangan, i cili ishte babai i origjines mbreterore qe udheheqe Brunein deri ne ditet e sotme^([42]).

Prej Sulltaneve me te njohur ne perhapjen e Islamit dhe zbatimin e tij konsiderohen Sulltan Bolkiah (i pesti me radhe),Sulltan Hassan dhe babai i sulltanit aktual,Sulltan Omar Ali Sejfuddin (i 28 me radhe).As Sulltani i fundit nuk qendron larg tyre ne kete aspekt^([43]).

Por Brunei kohen e vet te arte e kishte gjate sundimit te Sultanit Abdul Kahar.Ai perveq territoreve te trasheguara nga babai, Sultani Bolkiah,kishte vene ne sundimin e tij edhe  Palawanin, Sulu-n, Balayan-in, Mindoro-n, Bonbon-in, Balabak-un, Balambangan-in, Bangi-n, Mantania-n dhe Saludang-un^([44])

Ne kohen e sulltanit te nente,Sultan Muhammad Hassan (1582-1598), ligji islam perparoi sepse ne fuqi hyri ligji " Ahkam Kanun Brunaj", i cili permbante 47 nene.Ne te flitet edhe per praktikimin e ligjit islam e sidomos ne kodin penal.Cdo nen ka karakter islam,edhe pse traditat dhe zakonet kane lene nje ndikim bukur te madh ne to^([45])

Pas vdekjes se ketij sultani,Brunei do ta humbe fuqine e tij si shtet predikues i Islamit,e sidmos pas neneshkrimit te marrveshjes ne mes Bruneit dhe Britanise ne v:1905-1906.^([46])

Nuk mund te kalojme tutje pa cekur se sundimtaret bruneias ipnin mundin maksimal per ta perhapur fjalen e Allahut,Subhanehu ve teala ,duke mos ia vene veshin kercenimeve te pabesimtareve.Antonio De Morga , i cili jetoi ne Filipine ne mes viteve 1595-1603,thote: Tregtaret e Borneos vazhimisht e vizitonin Manilen ( kryeqytetin e Filipineve) ku ndodhnin edhe martesa mes tyre.Tregtaret sillnin me vete njerez fetar,te cilet ua mesonin filipinasve kushtet e fese^([47])

NDIKIMI I ISLAMIT NE GJUHEN DHE TRADITAT E BRUNIET

Ligji Islam per here te pare eshte shkruar ne shek 16,ne periudhen e sundimit te Sulltan Muhammed Hassan edhe pse me pare zbatohej por kumtohej vetem verbalisht.Me ardhjen e Islamit anulohen ligjet e bazuara ne adete (te cilat ishin ne kundershtim me Islamin ndersa ato qe nuk ishin mbeten ne fuqi sic do te shohim me vone).Ceshtjet juridike e private do te rregullohen sipas parimeve islame.^([48])

Sa i perket ndikimit ne gjuhe:

-Shkronjat e alfabetit melaj deri ne periudhen e fundit,gjegjesisht ne shek 19 ishin arabe^([49]).Edhe sot e kesaj dite perdoren shume sidomos ne ligjeratat shkruara dhe librat fetare.Madje edhe ne disa shkolla fetare popullore perdoren me te madhe, ku edhe mesimi zhvilohet me keto shkronja edhe pse kolonizatoret ne te kaluaren mundoheshin me force ndersa tani me politike te flliqte, t'i nderrojne keto shkronja me shkronja latine.

Alfabeti,te cilin e perdornin melajet ishte po ai alfabet,te cilin e perdornin arabet,me 28 shkronja,perveqse melajet i kishin shtuar edhe 5 shkronja duke ua shtuar disa pika,ne menyre qe te pershtaten me te folurit e tyre melaj.Keto shkronja ishin^{: ([50])}

Keshtu shkronjat ne gjuhen melaje arrijne ne 33 duke llogariutur Elifin dhe Hemzen si nje shkronje te vetme.Ja shkronjat latinije per secilen prej tyre.

Fatkeqesisht keto shkronja tani me nuk shqiptohen ashtu sic percakton gjuha arabe, por i shqiptojne ndryshe,psh:

Ndersa sa iu perket fjaleve ne fjalorin fetar dhe atë te perditshem^([51]) vecojme:

-         Ne Ceshtje Te Besimit:

-          

-         Ne Ceshtje Te Jurisprudences Islame:

       Ne Sferen E Moralit :

-         Ne Sferen Kohore :

Kesaj do t'ia kisha shtuar edhe ne pjese te pervojes sime tri vjecare ne Brunei.Eshte fjala per ditet e javes dhe data.Ditet e javes te gjitha kane emrat arabe.Te shohim ne vijim skemen:

Kjo sa i perket diteve ndersa muajt edhe ata jane te ngjashem me ata arabe por krahas dates sipas vitit Gregorian shenojne edhe daten sipas Hixhretit.

Ditet e pushimit gjate javes jane dita e premte dhe dita e diele.

Ndersa sa iu perket traditave,nese Islami ka nderruar besimin e tyre padyshim se ka nderruar edhe traditat e tyre,sidomos kur kemi faktin se traditat e tyre paraislame ishin budiste dhe hinduse.

Islami idete apo thënë me mire mitet hinduse dhe budiste i shenderroi ne gërmadha,qe me nuk mundi te merre kembet asnjehere ne jete.

Prej ndryshimeve qe beri Islami ishte edhe nderrimi i emrave,te cilet u ben plotesisht arabo-islam.Psh: Cdohere perdoret fjala "Bin"-"Bint"( i biri/  e bija) ne mes emrave te tyre e shume e shume gjera te tjera.

Ndoshta pak me shume do te ndalemi sa i perket kesaj ceshtjeje tek biseda per festat fetare dhe kombetare te Bbruneit si dhe disa forma apo menyra te gabuara te besimit.

BRUNEI NEN KOLONIZATORET DHE ROLI I SAJ GJATE PUSHTUESVE ANGLEZE 

Shekulli i 15 ishte shekulli i ndryshimeve ne Evrope. Ishte shekulli i lindjes se Renesanses. Me 1452 turqit otomane pushtojne Konstantinopojen. Ata keshtu shkeputen mardheniet tregtare te Evropes me Azine.Kjo i shtyri evropianet qe te gjejne rruge tjera per te ardhur ne Azi^([52]).

Me pare cekem se Brunei kishte marre vrullin e madh ne zhvillim,qofte territorial apo edhe atë fetar.Kjo sikur i mundoi pabesimtaret,te cilet te shtyre nga lakmia per pasuri^([53]),iu versulen ketyre vendeve pameshirshem duke u munduar t'a shkaterronin cdo gje qe ishte islame dhe ne vend te saj te vendosnin krishterizem te thate,i cili vetvetiu do t'i detyroj ithtaret e tij t'a pranojne Islamin,sic cekem tek Islami ne Indonezi.

Ne shek: 10 h, kolonizatoret te krishtere kishin ardhur ne rajon dhe kishin filluar te nderhynin ne ceshtjet e brendshme te shtetit si dhe t'ia pushtonin disa vende^([54]). Spanjollet ishin te paret qe arriten ne Brunei me 927 h.Spanjollet pushtuan ishujt verior,te cilet sot njihen si Filipine,pra shtet ne vete,si dhe depertuan ne Manila,kryqytetin aktual te Filipineve^([55]).

Keshtu filluan grindjet ne mes muslimaneve te ishujve jugor dhe krishterve okupues te ishujve verior.

Sultani i Brunei vazhdimisht i perkrahte muslimanet,saqe kjo perkrahje e shtyri udheheqesin spanjoll t'i shkruaj leter qe te ndalet nga kjo perkrahje dhe te mos dergoje predikues ne ishujt jugor…

Sultani refuzoi ashper këtë kerkese dhe si kunderpergjegje,rezidencen e tij e barti ne ishujt Solo,qe te jete me afer spnjolleve per t'iu kundervene.Spanjollet nuk munden te bejne dic sepse atebote ishin te dobet.Spanjollet kishin sulmuar Brunein me ç'rast kishin diegur nje xhami,por pas nje sulmi vetmbrojtes te muslimaneve ishin zmbrapsur^([56]). Beteja ishte e nohur si "Beteja e Castillit".Kete beteje e udhehiqte Pemigran Bendahara Sakam,i cili pas plot 72 ditesh i kishte larguar spanjollet prej vendit^([57]).

Me 1526 brunei kishte nenshkruar nje marrveshje komerciale me portugezet.Sipas kesaj marrveshje Brunei mund te eksportonte piper,miell palme (sago) dhe ari, ndersa ne te kthyer mundte te importoje arme dhe rroba^([58]).

Ne vitin 1661 ne Brunei kishte lufte civile.Djali i Sulltanit Muhammed Ali kishte mbytur djalin e Pengiran Bendahara-s.Ne shenje hakmarrjeje Bendahara kishte mbytur Sulltanin dhe e kishte shpallur veten sultan.Veten e mbiquajti Sultan Abdul Mubin.Lufta perfundoi atehere kur shteti Sulu nderhyri ne mes tyre.Edhe Sulu sikurse Brunie ishte sulmuar nga Spanjollet me 1578. Pasiqe Brunei humbi ndikimin ne rajon, shteti Sulu-s ndihmonte muslimanet^([59]).

Edhe pse Brunei ishte nen pushtuesit pabesimtare,prapeseprape ndjenjat per t'i mbrotjur muslimanet prej krishterizmit ishin te forta,e sidmos ne ditet e Sultanit Sejfu-rr-Rrixhal (1533-1581) dhe Sultanit Hassan (1582-1589)^([60])

Meqe spanjollet dhe portugezet u treguan te dobet per te vene nje udhehqje te forte,erdhen shtete tjera te krishtera nga Evropa per t'a mbyllur këtë zbrazesi dhe per t'i perkahur te krishteret,apo thënë me mire per shkak te lakmise se tyre per te mbizotruar mbi te ardhurat e shteteve dhe per t'a perfunduar luften,te cilen e kishin ndezur ne evrope^([61]).

Ne këtë loje hyne edhe Holanda,Franca dhe Anglia.

Keto shtete me qellim qe te mbizotronin mbi ekonomine e rajonit,kishin formuar kompani te medha tregtare.Anglia,e cila kishte ne duar kompanine e madhe tregtare te Indise,kishte nevoje per nje vend,qe te vendoste kompanine,ne menyre qe te tregtonte sa me lehte me Kinen.

Perpjekja e pare per t'a vene kompanine ishte ne veri te gadishullit Borneo,e cila ishte pjese e Sulltanatit te Bruneit.Meqe angezet e kishin zene rob sulltanin gjate pushtimit te Maniles,shfrytezuan rastin dhe e liruan duke marre si shpagim lejen per t'u vendosur ne veri te gadishullit Borneo ku edhe vendosen kompanine  e tyre. Kompania ne fjale ishte mbyllur pas tri vjeteve^([62]).

Edhe holandezet poashtu kishin nje qender tregtare ne Sulltanatin e Bruneit qysh prej fillimit te shek 11h.

Vlen te ceket se britanezet edhe pse me pare ishin ne Azi nuk iu kishte lene pershtypje dic e madhe,perveq atehere kur u zbulua Singapori^([63])

James Brooke(Xhejms Bruk) erdhi ne Kuching ne vitin 1839 g.Ne v. 1259 sipas hixhretit, Xhejmsi kishte nderhyre ne mes nje percarjeje, e cila ishte shkaktuar ne mes zevendesit te sulltanit dhe udheheqesve te principatave.Pasiqe Xhejmsi tregoi sukses,Sulltani me 1269 h,e emeroi udheheqes te Sarawakut^([64]).

Me vone Bruku do te ve nen sundimin e Anglise edhe Labuanin.Deri ne vitin 1887,anglezet arriten qe tere Borneon jugor te vene nen pushtimin e tyre^([65]).

Pastaj ne vitin 1890 moren me force vendin Limbang dhe ndane Brunein ne dy pjese.

-Tregimi mbi marjen me force te Limbang eshte dokumentuar me nje leter shkruar nga Sultan Hashim Jalilul Alam Aqamuddin (1885-1906 G.) derguar Sultan Abdul Hamid ibnu Sultan Abdul Majid Khan-it, sundimtarit te Turkise, duke i kerkuar ndihme.

Nje pjese e letres eshte si vijon:

"...qe ndoshta ndihmon ne arritjen e deshires sime dhe gjithe mulimaneve ne vendin tim, i cili eshte Brunei dhe gjithe teritoreve qe une sundoj-udheheqe. Kam kenaqesine, deshiren dhe sinqeritetin te dorezohem bazuar ne Islam, te Maulana Sultan Al-Mu'azzam ngaqe une pranoj se vendi dhe feja Islame eshte shkaterruar nga pabesimtare (kafira), dhe nje nga territoret e mia i quajtur Limbang veqse eshte pushtuar paligjshem nga te pafete (kafirat), i cili eshte Charles Brooke."

-Letra e derguar nga Sultan Hashim Jalilul Alam Aqamaddin nuk ka arritur tek Sultan Abdul Hamid per shkak se ajo (letra) ishte konfiskuar…

Rritja e presionit ne veri-lindje te Bruneit do te shpie deri te dhenja e disa pjeseve te medha te tokes Shoqerise Britaneze te Borneot Verior. Ky teritor (rajon) me vone njihet si Shteti i Sabah-se^([66]).

Ne v 1263 h, Brunei lidhi kontrate me Angline per rezistence ndaj pirateve dhe zhvillimin e mardhenieve tregtare.Si rezultat i kesaj, britanezet kishin caktuar nje konsullate tek Sultani i Bruneit.

Ndersa ne v 1306 h (1888 g), Brunei hyri nen Protektoratin Anglez, e sebashku me te edhe Saba dhe Sarawaku^([67])

Ne vitin 1906 ( 1324 h),anglezet lidhen nje marrveshje me Brunein,si rezultat i se ciles ishte vendosja e nje keshilltari te larte britanez tek Sultani^([68])

Meqe Brunei iu perballoi disi "ujqve te uritur",te cilet e sulmuan se pari te shohin dic konkrete per mardheniet e saja vetem me Britanine meqe ajo ishte fuqia,qe me se shumti e mbajti Brunein nen pushtim,madje prej saj edhe e fitoi Brunei pavarsine.

Fillimi i anglezeve filloi ne v 1847m. Qysh prej asaj kohe filluan lidhjet zyrtare ne mes qeverise se Bruniet dhe asaj angleze.Pastaj anglezet filluan te vijne ne Brunie ose per tregti ose per turizem.Ne v 1856 anglezet filluan te nderhyjne ne ligjet e Bruneit.Madje ne këtë vit u nenshkrua edhe nje marrveshje e cila citonte se anglezet kane te drejte te nderhyjne ne ceshtjet gjyqesore ne Brunei,te cilat ndodhin mes anglezeve dhe te huajve te tjere ne Brunei.

Ne marrveshjen e dyte, anglezet fituan te drejten per te gjykuar te gjithe anglezet pa nderhyre fare qeveria e Bruneit.Kjo marrveshje e dyte është e njohur me emrin marrveshja e 1888"-it. Ky Traktat u nenshkrua me 11 Muhamrrem 1306 hixhri (17 shtator 1888) nga Sultan Hashim Jalilul Alam Aqamaddin dhe Sir Hugh Low ^([69]).

Kjo marrveshje permbante shtate pika,ne mesin e te cilave figuronte edhe kjo:"Pushtetei lokal duhet t'a ekzekutoj ligjin,i cili vie prej gjykates angleze.Gjykatesi anglez gjykon per anglezet,te huajt ( shtetet e te cileve jane nen sundimin anglez) dhe per vendasit ,nese per nje gje te tille pajton shteti i tyre^([70]). Sipas trakttait vihet ne pah se sulltani kishte kerkuar te hyje nen protektoratin anglez.Ne traktat thuhet"" Ndersa, Sultan Hashim Jalilul Alam Aqamuddin, Sultan dhe Sundimtar Ligji i Shtetit Brunei, ne Ujedhesen e Borneo-s, ka shprehur tek Madheria e Qeverise Britaneze deshiren e shtetit qe te hyj nen mbrojtjen e Madherise se saj ,Mbretereshes..."^([71])

Anglezet nuk mjaftuan vetem me kaq por nxituan qe tere udheheqjen t'a marrin ne duart e tyre ;politike,ligjvenese,ekonomike,vetem e vetem per t'i ngopur ambiciet e tyre te egra.

-Traktati i vitit 1888 pasohet me dy traktate-mareveshje tjera, nenshkruar perkatesisht me 3 Dhjetor 1905 dhe 2 Janar 1906.

U caktua, ne mes tjerash, se:

" Lartesia e Tij do pranoj nje Zyrtar Britanez qe te jete si Perfaqesues me seli dhe do t'ia siguroj nje vendbanim te pershtatshem per te.Perfaqesuesi do te jete Agjent dhe Perfaqesues i Madherise se Qeverise Britaneze nen (mbikqyerjen e) Komisionin (Perfaqesine) e Larte per Protektoratin Britanez ne Borneo, dhe keshillat e tij DUHET marrur e vepruar ne cdo kerkese-problem ne Brunei, ndryshe nga ato te Muhammedanizmit dhe fese..."^([72]).

Pas marrveshjes se 1905-1906, filuan te nderhyjne edhe ne ceshtje politike dhe ligjvenese.Ne këtë kohe Sultani ra dakord me anglezet qe rezidenca angleze,te marre pozite te larte,e cila do t'a luaje rolin e keshilluesit te Sulltanit ne ceshtjet politike dhe rregullimin admistrativ te shtetit.

Sultani u obligua qe te veproje konform sygjerimeve dhe keshillave angleze.Perfaqesuesi anglez prezentonte ne parlament,kishte te drejten e ndryshimit te ligjit,nderhynte ne konsulitmet e paralamentit si dhe ipte keshilla.

Fatkeqesisht qeveria britanike nuk harroi Islamin,te cilin thënë me qarte e kishin ne sy qysh prej fillimit.Islami ne këtë periudhe filloi te rrezikohej prej tyre si jo kur "ujku qimen e nderron ndersa zakonin nuk e harron",thote populli.

Kjo njeherit e shtyu Sulltanin qe me 3 korrik 1906,t'i shkruante  mbretereshes angleze dhe te kerkonte prej saj:

-         Çdo gje qe ka te beje me fene Islame te jete nen mbikcyrjen e gjykatesve lokale,dhe

-         Traditat lokale dhe ligjet te mos nderrohen.

Anglezet u pajuan per piken e pare dhe rane dakord per ndertimin e nje gjykate sheriatike…Anglezet sikur u penduan per piken e pare ndersa te dyten as qe e perfillen.Gjykata kryente vetem sherbime te thjeshta fetare: martesa,shkurorezime dhe ceshtjet e ibadeteve.Per shembull,Ligji Qeveritar i Bruneit parashihte se denimi per mosherriturin e martuar, ne rast prostituticioni, është gurezimi deri ne vdekje, dhe per te pamartuarin denimi eshte te rrahurit me kamxhik, kurse ne Miratimin e Ligjeve Muhammedane 1912, burri qe ben akte te tilla mekatare vetem do burgosej per nje vit dhe kerkohej prej tij gjob e $250, perderisa gruaja burgosej per gjashte muaj. Kjo qe njera prej tragjedive qe futi muslimanet nen ndikim laik(sekular) dhe nen shtypjen-presionin e te huajve jomusliman(Britanezve)^([73]).

Funksioni i kesaj gjykate nuk ka ndryshuar deri me 1951^([74]).

Prej vitit 1906 kur Brunei kishte hyre definitivisht nen Angline e deri me 1959,kur u formua kushtetuta e Bruneit,kishte kater ligje administrative islame.Ja ne vijim renditja e tyre historike:

1-     Muhammadan Law ( Ligji Muhammedan),1912

2-     Muhammadan Marriage And Divoce( Martesa Dhe Divorci Sipas Ligjit Muhamedan) ,1913

3-     Courts Enactment( Dekretet Gjyqesore), 1951

4-     The Religious Council And Qadi Courts Law,1955( Keshilli Fetar Dhe Ligji Mbi Gjykimet E Kadiut)^([75])

Ne kohen kur hilafeti u anulua,Brunei ishte nen protektoratin britanez.Sulltani ekzistonte vetem formalisht ndersa udheqesine e kryesonin anglezet,te cilet ne emer te mbrojtjes shfrytezonin te mirat e vendit dhe perhapnin krishterimin.Ne kohen kur Lufta e Dyte Boterore filloi ne vitin 1941, Japonia okupoi vendet e Azise Juglindore duke perfshire edhe Brunein. Me pushtimin Japonez, Brunei u vendos nen ligjin e Armates Japoneze. Sido qe te jete, Armata Japoneze okupoi Brunein vetem per tri vite e gjysme. Armata Aleate mposhti Armaten Japoneze ne Qershor te vitit 1945. Pas kesaj, Brunei u vendos nen Administraten Ushtarake Britaneze. Kur gjendja u normalizua, Armata Aleate ua kthej udheheqjen e Bruneit Administrates Civile me 6 Korrik 1943 dhe u riemrua Rezidenca Britaneze.

Ne vitin 1948,anglezet kishin caktuar mekembesin e Sarawakut si perfaqesues te larte te britanezeve ne Brunei.Ky post vazhdoi deri atehere kur u formua ligji bruneias ne v 1959.

Ne kohen kur Madheria e Tij Sultan Haji Omar 'Ali Saifuddien Sa'adul Khairi Waddien(1950-1967) u emerua dhe u shpall si Sulltan me 6 Qershor 1950 per te zevendesuar vellaun e tij, Sultan Ahmad Tajuddin Akhazul Khairi Waddin, i cili vdiq me 4 Qershor 1950, Madheria e Tij filloi nje ere-epoke te re ne zhvillimin e Bruneit.Gjate mbreterise se Madherise se Tij, Brunei u zhvillua me nje ritem aq te shpejt saqe atij (Sultanit) iu eshte dhene titulli 'Arkitekti i Bruneit Modern"^([76]).

 Ne fillim te vitit 1953 shpalli deshiren e tij t'a ligjesoj nje Kushtetute te Shkruar per Brunein. Nje Bord Keshillatresh per Kushtetuten e Vendit u formua me qellim te kujdesjes per reagimet dhe analizat-anketat çfare populli do te donin ne kushtetuten e re. Nderkohe, Komisioni i Larte Britanez per Brunein, dhane nje sygjerim per formimin e nje qeverisje lokale per Brunein. Por, per shkak se ky sygjerim ishte jopraktik, nuk u pranua nga Madheria e Tij dhe populli i Bruneit^([77]).

Sulltani e kishte shpallur këtë ligj 29 shtator 1959 dhe kishte thënë se do te caktoj keshill te vecante per sulltanin,keshill ekzekutiv,keshill ligjvenes , duke anuluar keshtu postin e perfaqesuesit te larte anglez.

KUSHTETUTA E SHKRUAR

Pasuar nga takime dhe diskutime te shumta me perfaqesues te Madherise se Saj,Mbretereshes Elizabet II, lidhur me te ardhmen e Bruneit, nje delegacion per 'Kushtetuten e Bruneit' udhehequr nga vet Madheria e Tij Paduka Seri Baginda Sultani arriti ne Londer me 14 Mars 1959 per bisedime me Mr. Alan Lennox Boyd, minster i Vendeve dhe Kolonive Britaneze. Rezultate te ketij diskutimi ishin Kushtetuta e Shkruar per Vendin e Bruneit dhe Traktati i Bruneit 1959, i cili u nenshkrua me 29 Shtator 1959 nga Madheria e Tij Paduka Seri Baginda Sultan Haji Omar 'Ali Saifuddien Sa'adul Khairi Waddien dhe Sir Robert Scott, Gjeneral i Komisionit Britanez per Azine Jug-Lindore, ne interes te Britanise. Ky traktat i ri nenshkruar ne Lapau, ne Brunei Town perteriu ate te meparshmin, nenshkruar me 31 Dhjetor 1905 dhe 2 Qershor 1906, duke zhvleftesuar e anuluar ate.Ky Traktat pati rendesi te madhe, per arsye se posa u vulos, Brunei mori pushtetin e administrimit te mbrendshem te vendit.Kjo beri nje kthese-ndryshim te madhe ne Brunei ngase administrimi i mbrendshem i vendit do udheheqej nga njerezit e vet.

Kur Kushtetuta e Shkruar hyri ne fuqi, Keshilli Konfidencial, Keshilli i Ministrave dhe Keshilli Legjislativ u formuan.Postet per Kryetar te Ministrave dhe Sekretar Shteti u formuan. Posti per Rezident Britanez u shfuqizua dhe u zevendesua me Komisioner i Larte Britanez.Gjate Kushtetutes se Shkruar, Brunei mori persiper pergjegjesine per punet(ministrite) e veta.Vetem ministria e mbrojtjes dhe ajo e jashtme mbeten ende nen duart(udheheqesine) e Britanise^([78]).

Ne fillim te vitit 1960 politika e Bruneit mori pervoj dhe nje zhvillium i ri u shkaktua nga propozimi i Honourable (i Nderuari) Tunku Abdul Rahman Putera Al-Haj per formimin e Federates se Malajzise.Kjo federate e re do perfshinte te gjitha vendet ne Federaten e Shteteve Malej, Saba-ne, Sarawakun, Singaporen dhe Brunein.Nje seri negociatash u mblodhen ne Kuala Lampur ku Brunei e Londra moren per te mire propozimin por ne disa faktor te rendesishem, veqanarisht ne ata faktor qe kishin te bejne per te ardhmen e Bruneit, nuk u arrit marveshje. Ne kete pike, Brunei nuk deshi t'iu bashkohet Federates se Malajzise qe u formua ne Shtator 1963.Ne kohen kur diskutimi per formimin e Malejzise ishte ne zhvillim e siper, Brunei formoj historine e vet duke mbajtur zgjedhjet e para te pergjitheshme ne 1962. Fatkeqesisht, lideret e partise fitimtare, Partai Rakyat Brunei (Partia e Popullit), formoi Armaten Kombetare Jugore Kalimantan (TNKU), dhe ben nje kryengritje per permbysjen e qeverise ligjore te Madherise se Tij Sultanit dhe Yang Di-Pertuan-it^([79]).

Shkak i kryengritjes civile ishte edhe dembelia e udheheqesit anglez,i cili me sjelljet e tij jostratege andikoi aq keq tek populli saqe me rastin e ceremonies se dorezimit te detyres,askush nuk e kishte percjellur^([80])

Keto kryengritje te viti 1962 kishin qene ne kontakte edhe me organizata te huaja^([81])

Megjithese kryengritja u frenua suksesshem dhe me vone u shuajt, kushtoi rende me jetera dhe pasuri. Me ndihmen e vendeve miq, paqa-rendi publik i Bruneit dhe mireqenia e perparimi u kthyen^([82]).

Me 1967 ne post te sultanit vie Sultani Hassan El Bolkiah ne vend te babait te tij,i cili sundoi qysh prej v.1950.Sultani Hassan El Bolkiah kur morri postin ishte vetem 21 vjecar dhe morri ofiqin " Muizzud Din Ved Devle,duke ardhur e radhen e sultanit te 29-te te Bruneit.

Pas ardhjes se te birit ne fron,Sulltani Omer Ali Saifuddin,ushtronte detyren e ministrit te mbojtjes^([83])

Pas presionit te Malejzise dhe Indonezise ndaj Britansie per t'a njohur pavarsine e Bruneit si dhe pas vendimit te marre nga kombet e bashkuara me 1975, qe Britania te largohet nga Brunei,arriti te nenshkruhet marrveshja e viti 1979,e cila percaktonte qe brenda 5 vitesh Brunei te pavaresohet dhe keshtu ndodhi,me 1 janar 1984,pasiqe kishin kaluar plot 5 vite te marrveshjes,u shpall pavaresia e Bruneit^([84]).

PAVARESIA E BRUNEIT

Brunei me heret kishte arritur qe te fitoje nga anglezet nje pavaresi por ajo ishte pavaresi lokale.Ministria e jashtme dhe ministria e mbrojtjes ishin ende nen mbikcyrjen e anglezeve^([85]).

Brunei e arriti pavarsine me 1 janar 1984.Meqe ishte shtet i vogel nuk kishte force te madhe t'a mbroje veten nga ambiciet e vendeve fqinje per ta pushtuar atë per hire te pasurise natyrore qe ka.Ne te njejten kohe Brunie kishte nevoje per  gjera te shumta te natyrave te shumta, meqe vete nuk prodhonte asgje,pastaj pavarsia nga Anglia prape e linte te nevojshme per dike, qe se paku do ta mbroje nga ambiciet e egera te vendeve perrreth.Ndoshta nje prej qellimeve te armiqve te Islamit ishte qe keto vende te ndaj ne principata te vogla qe cdo here edhe pas pavaresise te kene nevoje per Ish-Kolonizatoret e tyre.Britania kishte pajtuar qe ta le nje force ne Brunaj,ne xhirollogari te shtetit te Bruneit,per t'i ruajtur fushat e naftit dhe gazit.

Mardheniet e Bruniet me shtetet fqinje u permiresuan dukshem e sidomos me Singaporen. U organizuan vizita mbreterore ne Tajlande dhe Indonezi ne 1984 dhe po ne këtë vit filluan mardheniet diplomatike me Japonine .

Brunei arriti te behet antare e Kombeve te Bashkuara,pastaj antare e tregut te perbashket nderkombetare,pastaj Antare e Organizates se Konferences Islame,Antare e Organizates se vendeve te Azise Juglindore ku ne vitin 1989, u lidh marrveshja ne mes ministrave te jashtem te vendeve te trye ne Brunei,respektivisht ne kryeqytet,Bandar Seri Begawan^([86]).

Mund te themi lirisht se shkak per permiresimin e mardhenieve ne mes Bruneit dhe vendeve tjera ne pergjithesi dhe atyre te Azise Juglindore ne vencanti, ka qene pikerisht ndihma materiale e Bruneit qe iu është  dhene,qofte ne borxhe apo gjera tjera^([87]).

Me rastin e shpalljes se pavaresise, Brunei u shpall shtet Islam,Melaj Monark^([88]),edhe pse Brunei Islamin si fe zytare te shtetit e kishte shpallur qysh ne vitin 1956^([89])

BRUNIE AKTUALISHT

Fale ndihmes se Allahut te Lartemadherishem, Brunei,pas tere atyre trazirave,pushtimeve dhe mundimeve qe i perjetoi neper kthetrat e historise,arriti t'a ruaje ndjenjen fetare islame, madje aq me teper edhe ta kultivoje atë edhe pse pushtuesit nuk e donin nje gje te tille.Tani fatbardesisht shohim se Brunie frymon lirshem ne këtë pjese te kontinetit si shtet islam,shtet,i cili mburret me faktin se është i tille.

Thame edhe me pare se Islami si fe zyrtare e Bruniet ishte shpallur heret qysh ne marrveshjen e vitit 1959^([90]), por kjo nuk e pengoi aspak Sulltanin qe me rastin e shpalljes se pavaresise te deklaroje edhe nje here fuqishem se Brunie është dhe do te mbetet perhere shtet islam.

Ne diten e pavaresise Sulltani kishte thënë"Me lejen dhe bekimin e Allahut,Subhanehu ve teala,Brunei Darussalam do te mbetet perhere shtet melaj,islam dhe monark…Shtet i lire demokratik,qe ceshtjet i udheheq sipas Islamit dhe sipas medhhebit (drejtimit akaidor) te Ehli Sunnetit Dhe Xhematit…^([91])

Islami është nje prej faktoreve,ne te cilet mbeshtetet filozofia e shtetit,e cila është: Melaj,Islam,Monark.

Melaj,sepse populli është melaj.

Islam,sepse feja zyrtare e shtetit është Islami.

Monarki,sepse administrimi është i ketij lloji.Sulltani është udheheqe s i shtetit^([92]).

Sesa praktikohet Islami nga organet shtetrore deklarojne edhe keto pjese te shkeputura te fjalimeve te Sulltanit aktual,Hassan Al Bolkiah,  Muizzuddin Ved Devle" Ne shpresojme se ardhja e vitit te ri hixhrij 1415 do te na sjelle ndryshime te medha pozitive,sidmos ne praktikimin e parimeve islame, qofte ne ibadete apo edhe ne ceshtje shteterore…"

"Ne e dime se nuk ekziston ligj me meritor dhe me i larte sesa Kur'ani,dhe mu per këtë neve duhet ta zbatojme atë sipas mundesise sone.."^([93])

Perforcimin e ligjit islam sikur e ndihmoi edhe formimi i bankave islame ne vitet 1992,93 dhe 95.

Sa i perket administrimit,Brunie kodin penal anglez e zevendesoi me kodin penal islam^([94]) Sulltani sipas kushtetus llogaritet kryetar i fese^([95])

Sulltani sipas kushtetutes te vitit 1959, ka te drejten e pushtetit absolut.Nen udheheqjen e tij funksionojne kater keshilla:

-         Keshilli fetar,

-         Keshilli parlamentar,

-         Kryeministria,dhe

-         Keshilli trashegimor^([96]).

Ne vitin 1985 ishte formuar Partia Popullore Demokratike e Bruneit por nuk kishte qene afatgjate.Ne vitin 1986 u formua partia e re" Partia Popullore E Bashkuar E Bruneit".Ne fillim mardheniet i kishin te mira me Sulltanin por me vone u prishen sepse ata Sulltanin e llogarisnin si kryetar qeverie dhe jo si kryetar shteti.Qeveria kishte diktuar se keta ishin me lidhje me disa organizata te huaja keshtuqe i vuri ne arrest duke arestuar disa krere te partise^([97])

Brunei është shtet i vogel,ekonomia e te cilit mbeshtetet kryesisht ne nafte dhe gaz natyror.Sikur historine e tij njehere e pergjithmone e ndryshoi zbulimi i vajit me 1929 ne zonen e Seria-se^([98])

E ardhura mestare per cdo cdo person llogaritet 25.000 US$^([99])

PERQINDJA FETARE E SHTETIT:

Fatbardhesisht,njeriu nuk mund te jap nje statistike stabile sa i perket perqindjes fetare ne Brunei.Kjo si rezultat i numrit te atyre qe dita dites pranojne Islamin.Psh: Ne statistikat e mehershme mendohej se perqindja e grupeve fetare qendronte keshtu:

Ndersa sipas statistikave te mevoshme thuhet se numri i kesaj perqindje është shtuar vetem tek muslimanet,duke arritur keshtu ne 80%^([101])

Pergjegjesi kryesor per çeshtje fetare është Ministria Per Sherbime Fetare,e cila luan rol te madh ne zyrtarizmin e Islamit si fe shteterore.

Kjo ministri ndahet ne disa departmente.Ne do t'i cekim vetem disa prej tyre:

1- Departmenti per çeshtje sheriatike,i cili perfshin sektore te shumta,si:

- Keshilli fetar islam,i cili i ndihmon sulltanit ne ceshtje fetare

- Keshilli i gjykatesit supreme

- Keshilli i gjykatesve locale

- Keshili per ruajtjen e fese dhe besimit nga devijimet dhe format e kota te besimit,etj.

2- Departmenti per studime islame,i cili është pergjegjes per te gjitha shkollat fetare,arabe..dhe këtë ne te gjitha ciklet e arsimit-shkollimit^([102])  

3- Departmenti i Da'wes;qellimi i te cilit është kuptimi i drejte i fese islame,mbjellja e nje shpirti islam,zgjerimi i njohurive islame tek muslimanet si dhe perhapja e islamit tek jomuslimanet.

Ky department poashtu ka sektore.Prej me te rendesishmeve:

-Sektori per punime dhe hulumtime shkencore.Puna e tij perkufizohet ne hulumtime dhe ounime shkencore me karakter fetare per t'ua prezentuar shoqerise se gjere.

-Sektori per mbikcyrjen e publikimeve dhe panaireve.Ky sektor percjell botimet,librat,revistat,lajmet,videot,filmat,duke penguar cdo gje qe bie ndesh me normat islame,

-Sektori per pranimin e Islamit.Ky sektor si pune te veten ka perhapjen e Islamit tek jomuslimanet duke pergaditur programe te vecanta fetare per ta pastaj ngritja e njohurive tek ata qe kane hyre rishtazi ne Islam si dhe vizitat qe iu behen familjeve joislame per t'i njoftuar me Islamin^([103])

-Sektori per mbikcyrjen e xhamive.Ky sektor mbikcyre xhamite, riparimin,ndertimin dhe zhvillimin e tyre^([104]),ne cafredo aspekti qofte ; qofte ne atë arkitektural apo edhe arsimor.

Ne vitin 1985 është themlaur Univerziteti^([105]) Po këtë vit ishte formuar edhe Qendra Per Predikim Islam, e cila është organizate shteterore.Prej detyrave te saj ishin dhe jane:

1-Thirrja ne mbajtjen per parimeve islame tek muslimanet si dhe thirrja e jomuslimaneve ne Islam.

Sa iu peket muslimaneve predikimi perqendrohet ne keto pika:

- Perforcimi i besimit,sqarimi i ceshtjeve fetare dhe ato te perditshme,sqarimi i badeteve…

Ndersa sa iu perket jomuslimaneve,da'weja ne raport me ta perqendrohet ne keto pika:

- Prezentimi i Islamit se pari dhe nxitja per t'a pranuar atë se dyti.Tere kjo realizohet nepermjet predikuesve te shkathte.

2- Perforcimi i mardhenieve me shtete islame duke shkembyer njohuri ne fushen e da'wes.Kjo realizohet nepermjet takimeve,simpoziumeve dhe seminareve shkencore.

3-Punime te vecanta shkencore,te cilat per tematike kane Islamin,qofshin ato gjera te natyres historike,juridike…^([106])

Data Te Rendesishme Per Brunein^([107]):

Perfundoi me ndihmen e Allahut,Subhanehu ve teala ,kapitulli i dyte!