Pozita Gjeografike e Bruneit

   a)    Siperfqaja e Bruneit

b)    Perberja e Bruneit nga dy pjese

c)     Nr: i popullsise,nataliteti dhe mortaliteti

d)    Pyjet e Bruneit

e)     Toka pjellore apo bujqesia ne Brunei

 Pozita gjeografike e Bruneit

Brunei shtrihet ne Azine Juglindore,gjegjësisht ne pjesen veriore te Gadishullit Borneo.

Kufizohet me Malejzine,Indonezine,Tajlanden dhe Singaporin.Nga ana jugore perkufizohet me Malejzine (381 km vije kufitare^([1])) ndersa nga tri anet tjera perkfizohet me Detin e Kines^([2]).

Harta e Bruneit

Siperfaqja e Bruneit është perfafersisht sa dy here e Luksemburgut,sa gjysma e Libanit apo ngjashem me ishullin Rode ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes.

Sulltanati i Bruneit   shtrihet 443 km ne veri te ekuatorit^([3]) dhe perfshin nje zone prej 5769 km^2([4]),me nje gjatesi bregdetare prej 161 km^([5]).                   

Tri pjese te vendit mbulohen nga male dhe zona pyjore (te pashkelura)^([6]).Pra prej kesaj siperfaqeje,500 km ² jane uje ndersa afer 5270 km²  jane toke^([7]).

Përbërja e Bruneit nga dy pjesë

Brunie ndahet ne kater zona kryesore,te cilat jane zona administrative.Ato jane:Brunie-Muara,Tutongu,Belaiti dhe Temburongu^([8]).

Kater zonat kryesore te Bruneit

Keto kater zona perbejne dy pjese kyreore te Bruneit,te cilat jane:

1-     Pjesa perendimore,e cila perben kryesisht  zona te ulta,ne te cilat ka kodra,duke arritur disa prej tyre lartesine deri ne 300 m.Kjo pjese perbehet nga keto zona: Brunei Muara,Tutong,Kuala Belait^([9]).

2-     Pjesa Lindore,e cila bie pas rrafshires bregdetare,e cila eshte pjese malore,lartesia me e madhe e se ciles arrin ne 1841 m mbi nivelin bregdetar^([10]).Ndersa kjo pjese perbehet vetem prej Temburongut^([11])

Do theksuar ketu se keto pjese te Bruneit ne mes tyre kane Sarawakun,i cili konsideroeht si teritor i Malejzise^([12]),andaj per te kaluar prej nje pjese ne pjesen tjeter duhet patur pasaporte.

Administrimi i ketyre zonave behet nepermjet zyrtarit te cdo zone,i cili ka nje grup lideresh te Mukimeve.Mukim është nocion qe shpreh nje nenndarje te Zones,Distriktit.Cdo Mukim është in dare ne ca fshatra,te cilat udhehiqen nga Ketua Kampongs( Kryefshatar)^([13]).

Ndarjet gjeografike te Bruneit :

1-    Kryeqyteti.Kryeqyteti i Bruneit është Bandar Seri Begawan, siperfaqja e te cilit është perafersisht 16 km²  . Kryeqyteti shtrihet ne zonen Brunei Muara.Sipas statistikave te vitit 1991,banoret e kryeqytetit jane afer 46 .000^([14]).Kjo nese kryeqyteti llogaritet vetëm,sepse perndryshe,nese ia bashkojme edhe Kampong Ayer (Fshatin Mbi Uje),i cili është pjese e kryeqytetit,popullsia arrin ne 56.300^([15]).Kryeqyteti luan rolin e nje qendreje qeveritare,ne te cilin gjenden ministrite,sikurse qe luan rolin e nje qendreje tregtare.Me pare kryeqyteti njihej si Bandar Brunei, por ne vitin 1970 ishte ndryshuar ne Bandar Seri Begawan ^([16]).                                                                                                             

2-     Qytetet.Sa iu perket qyteteve tjera ato jane: Muara,e cila është larg kryeqytetit 46 km.Kete qytet e karakterizon Porti Detar kryesor.Pastaj vie qytetei i Seria-se,i cili është i njohur me nxjerrjen e naftit dhe prodhimin e gazit naytral.Seria dikur ishte qyteti me me se shumti banore^([17]).Qytete tjera jane Kuala Belaiti,Tutongu,Pekan Bangari,etj.^([18])

Harte e qyteteve te Bruneit

Nuk mund te kalojme tutje pa theksuar se shumica e popullise jetojne ne fshatra.Nder fshatrat me te njohor është Kampong Ayer (Fshati mbi uje),te cilin e cekem pak me pare.Kampong Ayer ne realitet është nje grup fshatrash te vogla,te cilat perqendrohen mbi Brunei River-Lumin e Bruneit.Ky fshat daton qysh nga koherat e lashta.Udhepershkruesi Italian Antonio Pigafetta dhe Ferdinand Magellan,te cilet arriten ne rajon me 1521,e pershkruajne atë si nje qytet me 25.00 famlje.Sot ky fshat është shtepi e më shume se 30.000 personave.Qeveria ka ndihmuar ne zhvillimin e ketij fshati keshtuqe sot ka xhamia,shkolla,klinika^([19]).

Banoret e fshatit kryesisht mirren me peshkatari,qepje dore dhe punime tjera te dores⁽[20]⁾.

Brunei ngjason me Singaporin ne shume aspekte,si: Nxehtesia,lageshtia e ajrit,madhesia e vendit…Termetet,ererat dhe vershimet jane shume te rralla ne Brunei^([21]).

Brunei ka nje klime tropikale,me nje temperature konstante,me lageshti te larte dhe reshje te medha shiu^([22]).

Temperaturat e bruniet zakonisht sillen prej 23- 35 grade celcius.Shirat e medha kryesisht jane  ne mes muajve tetor-mars .Moti ne pergjithesi as nuk është shume i nxehte e as shume i ftohte^([23]).

Popullsia,natalitet dhe mortaliteti

Gjate kohes sa isha duke shfletuar per këtë pike,hasa ne nje fenomen shume me rendesi.Fjala eshte pikerisht per shtimin e madh te banoreve musliman te ketij vendi.Ndoshta forca e besimit se Rizku-furnizimi i cdokujt eshte ne doren e Allahut dhe se femiu eshte dhurata me e madhe me te cilen shperblehet njeriu prej Krijuesit te vet,ishte sekreti qe nuk i frikesoi aspak keta njerez modest te sjellin ne jete qindra mijera foshnje brenda pak viteve,derisa ne vendet fqinje nje gje e tille perveq qe llogaritet se kinse na qenka si shkak i mosplanifikimt te familjes,konsiderohet edhe si e ndaluar.rast konkret pewr kete ke Kinen fqinje. Sido qe te jete,Brunei brenda pak dekadave shtohet shumefish.

Ne menyre qe t'a kuptojme me mire çeshtjen po sjellim nje skeme,ne te cilen ne forme tabelare,do te paraqesim shifrat gjate periudhave te ndryshme te shekullit te kaluar dhe te ketij aktual.

Kjo ishte sa i perket popullsise ne pergjithesi,qofshin ata muslimane apo jo.Ndersa tani do te shohim perqindjen e popullsise ne baze racore,pas pavarsise.

Para se te fillojme me kete pike,me duhet te them se perqindjet fatkeqesisht nuk jane te njejta ,madje ndonjehere as nga burime zyrtare vendore e te mos flasim me per burime tjera jozyrtare.Sido qe te jete ne do te mundohemi te jemi real ne pershkrimin e datave apo perqindjeve perkatese.

Ndersa sa i perket perqindjes se popllsise ne baze te ketij parimi para pavaresise,është siç vijon:

Ndersa pas ketij viti e deri afert pavaresise perqindja ishte keshut: Melajet perbejne 71%,kinezet 19%,grupet tjera si evropianet, tajlandezet, indonezianet,japanet,filipinezet 10%,pra keshtu Brunei perben popullsine prej,sic vijon ne skemen tabelare⁽[40]⁾

Keto statsitika nga Mahmud Shakiri natyrisht se jane te vjetra,meqe edhe vet libri eshte i shkruar para se Brunei t'a fitoje pavaresine.Dtth gjasat jane qe statistikat te jene marre aty rreth viteve 1980-1983 meqe edhe libri i tij eshte botuar ne kete kohe.

Perqindja e popullsise gjate viti 1999 sipas zonave:

Mosha mesatare e popullsise

Ndoshta kur jemi tek kjo pike është me vend t'a cekim se per dallim nga vendet tjera ku numri i mashkujve është gjithmone me i pakte sesa i femrave,ne Brunei është e kunderta;numri i mashkujve është më i madh ndersa i femrave eshte me i pakte.Ne vijim do t'a vertetojme këtë !

Para se te shohim te dhenat e fundit ne lidhje me keto statistika t'a bejme nje shëti te shkurter dhe te shohim se si ishin statistikat ne te kaluaren.

Sipas statstikave te vitit 1971,dendesia e popullsise ishte 60 banore ne nje mile².Brunei rreth viteve 1984-1989 kishte 227.000 banore.60 % e popullsise e perbejne grupet nen moshen 20 vjecare.

Perqindja e mashkujve ishte 53.41 % ndersa ajo e femrave eshte 46.59 %

Qytetaret nen moshen 15 vjecare jane 43.3 %

Ja skema tabelare e perqindjes se moshave^([42])

Ne gjysmen e vitit 1993,Brunei kishte nje popullsi afer 276.300.Prej tyre 145.800 mashkuj ndersa 130.500 femra. Afer gjysma e popullsise jane te moshes mes 20-54 vjec.Shtimi mestar i popullsise cdo vit është është ne mes 5000 dhe 5700 ose 2.4% dhe 2.6%.

Jeta mesatare e popullsise është 70.1 vjec per mashkuj ndersa 72.7 per femra.Mortaliteti është 11 ne 1000 foshnje ndersa shkalla e vdekjes se grave shtatezene eshte 0.0 ne 1000^([43])

Sipas statitikave te vitit 1999 brunei kishte 320.700 banore.Prej tyre 175.200 mashkuj ndersa 155.500 femra.⁽[44]⁾

Ndersa ne shenimet e fundit,te regjistruara ne vitin 2004,statistikat jane siç vijon:

Mosha mesatare është:

Perqindja e vdekshmerise-mortalitetit te te miturve:

Problemet e brendshme jane te vogla,sepse melajet perbejne shumicen apsolute,pastaj grupet tjera perveq qe jane pak ne perqindje,jane edhe nga raca te ndryshme.

Problemet e brendshme jane te vogla,sepse melajet perbejne shumicen apsolute,pastaj grupet tjera perveq qe jane pak ne perqindje,jane edhe nga raca te ndryshme.

Kinezet paraqesin nje problem por jo te madh.Ata deshironin te merrnin pjese ne pushtet.Fal ndihmes se Allahut ata jane shume te dobet,edhe pse jane te lidhur ndermjet vete.

Meqe Brunei ishte nen protektoratin apo thene me mire nen thundrat e anglezeve te krishtere,rreziku per mbizotrimin e kinezeve i kanosej cdohere. Shkaku i ketij rreziku qendronte pikerisht ne faktin se angezet i nxitnin grupet joislame e ne vecanti te krishteret ndaj muslimaneve.Si rezultat,kinezet kishin dhe fatkeqesisht edhe sot udheheqin tregtin e e bruneit⁽[48]⁾

Perqindja fetare:

Muslimanet fale ndihmes se Allahut,Subhanehu ve teala,perbejne pjesen me te madhe te popullsise.Kinezet as vet nuk dine se cfare feje kane,budizmin apo konfucizmin,meqe ne shumicen e rasteve i bejne "koktej" te dy ideologjite,pastaj pasojne te krishteret dhe adhuruesit e shpirterave.

Per t'a kuptuar me mire perqindjen fetare te popullsise, shif skemen tabelare ne vijim:

Kjo sa i perket te kaluares,ndersa pas pavarsise e sidomos ne vitet e fundit,perqindja e muslimaneve,sipas burimeve islame është rritur ndersa sipas burimeve joislame është zvogeluar.

Gjate vitit 1996,perqindja e muslimaneve ishte 80 % ^([50]),ndersa sipas burimeve tjera joislame, perqindja fetare ishte keshtu: Muslimanë (si fe zyrtare) 67%, budistë 13%, te krishtere 10%, indigjene dhe te tjere 10%^([51])

Pyjet e Bruneit

Edhe me pare thame se pjesen me te madhe te siperfaqes se Bruneit e mbulojne mallet dhe pyjet,prej tyre ende te pashkelura.Malet mbulojne 4.352 km² ose 75 % te teritorit te Bruneit^([52]).

Keto pyje pervqe qe jane te mbushura perplot me gjarperinje te llojeve e madhesive te ndryshme,ato kane edhe kafshe e shpeze tjera te shumta.Psh: ka arinje,drere,majmune dhe nje numer te pafundte te zvarranikeve dhe zogjeve^([53])

Toka pjellore

Brunei ka nje siperfaqe prej 5 kmiljon hektaresh ku vetem 6 % e saj është toke punuese^([54]).Me pare Brunei importonte 70% te nevojave te saja ndersa me kalimin e kohes,qeveria kishte dhene kontributin maksimal per t'a zhvilluar bujqesine,jo vetem me qellim te mjaftimit me prodhimet locale por edhe me qellim te punesimit te bijve te saj,disa prej te cileve nuk kane tjeter passion perveq punesimit ne fusha te tilla^([55]).

E verteta është se qeveria per t'i realizuar keto qellime është dashur te sjelle fuqi puntore nga jashte,apo thënë me mire 42.000 puntore te huaj^([56]).

Brunei kultivon disa llojera pemesh e perimesh.

Orizi eshte nder me te rendesishmet,meqe edhe ashtu është ushqimi kryesor per bruneiasit^([57])dhe per tere aziasit.

Qeveria ka konstatuar se cdo vit Brunei shpenzon 25.000 ton oriz^([58]).Rreth 20-25% te nevojave shteterore per orizin,permbushen nga kultivimet lokale.Ne vitet 1993-1995,rreth 1.215 hektare ishin te destinuar vetem per kultivimin e orizit^([59]).

Brunei perveq kesaj kutlion edhe disa peme si banana. Ndersa sa i perket mishrave e ne vecanti mishit te lopes,Brunei kete kerkese e permbush nga ferma e saj,e cila gjendet ne Australi^([60]).

Perfundoi kapitulli i trete me ndihmen dhe begatite e Allahut,Subhanehu ve teala