Ekonomia e Bruneit është e karakterizuar me tregti te lire,tarifa te uleta dhe taksa te pakta^([1]) Sikur fillimin e nje epoke te mbare ne vend e shenoi zbulimi i petrolit,i cili ndikoi si asgje tjeter ne perparimin e shtetit.E verteta është se edhepse vaji ishte zbuluar ne 1929,Brunei,si pasoje e luftes se dyte boterore,nuk kishte patur rastin te perparonte shume,pervec pas viteve te 60-ta,ose thënë me mire,me fillimin e vitit 1964^([2]) .

Fatbardhesisht,ekonomia e Bruneit sot është e zhvilluar dhe vie nga burime te larmishme,duke filluar nga burimet shteterore,te cilat, shkurtimisht,do t'i cekim ne vijim e deri tek tregtia e lire ne tregje e gjetiu.Tregtaret,me perjashtim te gjerave te ndaluara, si:alkooli, droga...jane te lire ne tregtine e tyre^([3]) E ardhura vjetore per cdo banor konsiderohet 15.390 dollare amerikan^([4]) ose rreth 25.000 dollare lokale^([5])

Te shohim dic kalimthi per burimet e ekonomise se vendit!

PETROLI DHE GAZI NATYRAL: Nuk ka dyshim se sekreti i perparimit te Bruneit qendron pikerisht ne petrol,zbulimi i te cilit ne vitin 1929^([6]) e ndryshoi njehere e pergjithmone historine e Bruneit,madje Brunei nga disa vende njihet edhe me nje sinonim "Vendi i pasur me vaj" si rezultat i petrofit te tij te shumte.^([7])

Brunei Darussalam është prodhuesi i trete me i madh i vajit ne Azine Juglindore dhe cdo dite prodhon 163,000 barrela.Ne te vertet kjo shifer ishte marre ne vitin 1985,meqe me pare brenda dites nxirreshin diku rreth nje qerek milioni por qeveria per ta ruajtur burimin e naftes dhe per te terhequr kompanite tjera per te ardhur dhe per te zbuluar rezerva te reja te

naftes kishte pakesuar këtë shifer ne shifren e lartecekur^([8]).Poashtu është prodhuesi i katerte me i madh ne bote i gazit natyral lengor.Brenda shtetit ka pese bunare te nxjerrjes se naftit dhe dy ne bregdet.Parashihet se prodhimi naftit,per cdo vit,është 7.000.000 ton ndersa derivatet e naftes prodhohen afer 718.000 ton.Per gazin natyral është thënë se prodhimi vjetor arrin 8654 m^{2 ([9])} Shpenzimet lokale te naftit jane 10.000 bermila.^([10])

Ekonomia e Bruneit,ne pergjithesi,mbeshtetet ne këtë burim^([11]) dhe njeherit vaji i paperpunuar dhe gazi natyral i lengezuar janë eksportet kryesore te Bruneit Daruselam. Japonia importon 99% te Gasit te Bruneit dhe poashtu importon nje sasi te madhe te Gasit te paperpunuar duke perfshire Azin e larget me 35.42%, Japonin me 31.57%, Ameriken me 0.7%, Koren me 2.18%, Taivanin me 4.72%, Australin me 3.94% dhe Kinen me 0.8%.

Siç është cekur me heret, Brunei eksporton 99% te Gasit ne Japoni dhe 80% e nevojave te shtetit mbulohen nga perfitimet e ketyre eksportimeve.^([12]) Ka mendime se keto përfitime perbejne 92% e te ardhurave te shtetit^([13]).

Ne zonen e Serise ekziston nje laborator i madh i gazit lengor,e cili per nga madhesia hyn ne rangjet e me te medhenjeve te llojit te vet ne bote.Ky laborator shfrytezon gazin natyror,te cilin e nxjerr prej fushave detare^([14]).

ORIZI:

Orizi është prej mbjelljeve me te njohura te vendit^([1]) por megjithate ende shteti vazhdoje te importoje shume orizin sepse shpenzimi vjetor i orizit është afer 25.000 ton^([2])

Rreth 20-25% e nevojave lokale te orizit mbulohen nga prodhimet lokale.Aktualisht 1.215 hektare jane te kultivuar me oriz^([3]).

Si hap te pare,per t'i mbuluar nevojat e orizit nga prodhimet lokale,qeveria me 1978 kishte filluar kultivimin e rreth 400 hektareve ne fshatin Wasan (Kampong Wasan).

Kjo ishte bere per dy arsye:

1-     per ta realizuar strategjine shteterore per te mjaftuar me prodhime lokale,dhe

2-     per t'ua dhene rastin melasve per pune,ku nje pjese e tyre kane deshire te madhe te mirren me bujqesi^([4]).

Projekti mbi prodhimin e orizit lokal, është i parapare te realizohet dy here brenda viti,dhe atë ne mes prill-shtator dhe tetor-mars^([5]).

Shenim: Ndoshta është mire te cekim ketu se 90% e fuqise puntore është e kyçur ne punen prodhuese ndersa vetem 10% jane te orientuar ne bujqesi ^([6])

FRUTAT: Frutat zhvillohen ne nje mase te vogel.Edhe zhvillimi i frutave,sikurse ai i orizit,kishte qene objektive e qeverise ne projektin e hartuar me 1978^([7]) ,sic cekem pak me larte.Pemet me te njohura qe zhvillohen ne kete vend jane:bananet^([8]),rambutani,duriani ,ananasi ^([9]) dhe portokalli.Vlen te ceket se shteti mjafton me prodhimet vendore^([10])

PERIMET DHE ZARZAVATET: Prodhimet vendore te perimeve mbulojne rreth 65% te nevojave te shtetit.Perqindja ka filluar te shtohet sidomos kur kemi parasysh faktin se popullsia ka filluar te merret me mbjelljen dhe zhvillimin e perimeve.

Edhe gruri zhvillohet por me pak ne krahasim me gjerat e cekura.

BLEGTORIA:

Vendi prodhon rreth 1,000 koke te lopeve dhe buallicave per treg cdo vit ,te cilat arrijne diku 6 % te harxhimeve te veta mishtore. Qeveria ndihmon farmeret lokal me viqa, maqineri, ushqim bagetish, fara (mbjellje), plehera dhe kujdes veterinar. Vendi ka nevoje per 3,000 deri 5,000 tone mish per cdo vit, me harxhim mes 9 dhe 17 kg per fryme. Per plotesim te nevojave, duhet importuar nje sasi prej 4,000 dhe 7,000 koke te gjedheve te gjalla prej fermes se vet (shtetit te Bruneit) Wileroo Ranch in Australine Veriore.Vlen te ceket se siperfaqja,ne te cilen shtrihet ferma e Bruneit ne Australi eshte me e madhe sesa vet siperfaqja e Bruneit^([11]) .

PYJETARIA: Edhe me pare kemi cekur se rreth 3/4 e siperfaqes se Bruneit jane te mbuluara nga pyje te dendura.Me gjithe kete sasi te madhe te drureve ,megjithata kontributi i tyre ne ekonomi është minimal.

Per te mos thënë qind per qind,shumica e tyre  shfrytezohen per nevoja locale dhe jo per nevoja tjera.

PESHKATARIA: Duke startuar nga viti 1983, peshkataria ne Brunei vazhdon zhvillimin e saj te metejme duke arritur nje vlere me shume se 200 milion dollarë te Bruneit^([12]).

Kjo arritje e madhe ne fushen e peshkataris eshte rezultat i metodave te avancuara te peshkimit si dhe hapjen e vendpeshkimeve te reja ne vendin Muara dhe Kuala Belait dhe gjithashtu zgjerimin e ketyre zovane peshkuese deri ne 322km.

Qe nga viti 1992, nga nje numer i madh peshkataresh, numri i produkteve detare arrin deri ne 4.539 ton. Peshkataria lokale përmbush 65% te nevojave lokale^([13]) .Sipas strategjise te vene nga shteti dhe nga ndihma e tij e pakursyer per kete sektor,teper te rendesishem per ekonomine e Bruneit,parashihet qe ne nje te ardhme te afert, Brunei perveq qe do te mjaftoje teresisht me prodhdimet lokale do te jete ne gjendje edhe te pergatise peshq per eksport^([14]) 

BANKAT: Brunei sherbehet mire nga disa banka te ndryshme komerciale,me nendege ne tere rajonin e Bruneit.Banka e pare ishte hapur moti,qysh ne vitin 1935 kur qeveria kishte ndertuar Zyren Postale per Kursime Bankare.

Ne Brunei funksionon sistemi bankar mirepo nuk ka ndonje qender tipike Bankare.Qeveria e sherbimeve bankare dhe sherbimet e kompanive financiare rregullojnë apo e udheheqin industrin bankare.

Dollari i Bruneit eshte i njejt me atë te Singaporit dhe qe te dyja vendet e kane te lejuar perdorimin reciprok te monedhes.

Brunei poashtu posedon qendra te vogla per nderrimin e monedhave.

Bankat vendase vazhdojnë te perkrahin biznismenet e tyre gje e cila shpie dhe ndihmon ne zhvillimin me te shpejt te Bruneit.Brunei ka 9 banka,por  si banka më me ndikim ne vend jane Banka Islame,per te cilen do te bejme fjale pak me poshte,dhe Banka e Hong Kongut^([15]).

MONEDHA: Monedha e Bruneit është Dollari i Bruneit^([16]).Per here te pare monedhen e vet Brunei e kishte nxjerrur me 1967.Me 23 shkurt 1989,Qeveria kishte nxjerrur  ne qarkullim seri te reja te monedhes dhe ate ne 8 kategori^([17]): 1dollar, 5dollar, 10dollar, 50dollar, 100dollar, 500dollar, 1.000dollar dhe 10.000 dollar dhe monedhat e hekurta nga : 1cent, 5cent, 20cent dhe 50cent.Nje dollar vlen 100cent.

Vlera e nje dollari amerikan është e barabarte me dy dollar te Bruneit ( 1US$ = 1.8B$) ndersa ne euro, nje euro është e barabarte me dy dollarë e pesmbedhjete cent.(1€ = 2.15 B$)^([18])

BANKA ISLAME NE BRUNEI: Ne vitin 1990 u formua TAIB^([19]) ,e cila si qender edhepse kishte te themi kushtimisht te gjitha sherbimet bankare prapeseprape nuk ishte banke.Pas saj u aprovua ligji per banken islame ne Brunei,i cili u aprovua diku kah fundi i vitit 1992,gjegjesisht me 2/12/1992.

Qellimi i kesaj banke është: Pastrimi i sherbimeve nga njollat e kamates apo cdo gjeje tjeter,e cila bie ndesh me parimet islame.

Te gjitha banka ne Brunei jane nen mbikcyrje te Ministrise se Financave^([20])

Fatkeqesisht duhet ta cekim faktin se prej gjithsej 50 bankave sa kishte Lindja e Mesme,duke perfshire ketu edhe Pakistanin,vetem dy banka ishin islame,njera ne Malejzi e tjetra ne Indonezi.^([21])

Banka e pare islame ne Brunei u formua me 13-1-1993 dhe quhet Islamic Bank Of Brunei.Baze e kesaj banke ne te kaluaren

ishte International Bank Of Brunei ( Banka Nderkombetare e Bruneit).

Me 1-7-2002 u themelua banka e dyte islame ne brunei e cila quhet Berhad Islamic Development Bank Of Brunei.Baze e kesaj banke net e kaluaren ishte Development Bank Of Brunei Berhad.Bankat veprojne sipas ligjit islam te Bruneit per banka.

Natyrisht se ne fillim te hapjes se bankave islame kishte probleme per shkak se qellimi i bankes ishte pastrimi i sherbimeve bankare nga kamata,keshtuqe per te mos rene ne graca apo kurtha kamate,kishin derguar nje delegacion tre antaresh ne malejzi,qe te njihen prej se afermi me sherbimet bankare ose thënë me drejt per te perfituar prej pervojes se tyre^([1]).

Kushtet per veprimin e bankave

1-     Te veprojne konform parimeve islame duke mos konsumuar kamaten.

2-     Banken islame nuk mund ta themeloje askush pa lejen paraprake te Sulltanit.Per ta fituar lejen ka edhe disa kushte: Largimi nga kamatabanka duhet te këtë personel keshillues ne aspektin sheriatik,te cilin e perfaqesojne 3 bruneias,te cilet e njohin punen e bankave islame,pronari duhet te jete musliman,cdo dredhi apo mashtrim si denim paraprak ka 30.000-50.000 B$ ose 3 vjet burg, ose te dyjat se bashku.^([2])

KRAHASIM MES BANKAVE ISLAME DHE JOISLAME NE LIGJIN E BRUNEIT: Cdo banke joislame ne Brunei duhet te veproje sipas ligjit te Bruneit per banka dhe kompani.Bankat islame veprojne sipas ligjit per banka islame dhe ligjin e kompanive bruneiase.

Disa dallime ne mes bankave islame dhe joislame

1-     Banka islame patjeter duhet te kene pronarin musliman me nenshtetesi te Bruneit dhe duhet ta kene personelin keshillues,te perbere prej 3 natareve,te cilet jane eksperte ne këtë lemi.Ndersa tek bankat joislame kjo nuk kushtezohet.Ajo qe kushtezohet është se pronari duhet te jete qytetar i bruneit,musliman qe apo jo.

2-     Ne bankat islame kamata nuk vie ne shprehje derisa ne banka joislame kjo është prezente.

3-     Ndeshkimi me i vogel per banken joislame,ne rast te shkeljes se ligjeve eshte 80.000 B$ ndersa per atë islame është 50.000B$

4-     Ne sherbiemet bankare islame dhe joislame huamarresi dallon.Ne banken islame,nese huamarresi nuk mund ta kthej borxhin me kohe,gjyqi e urdheron ta paguaj vetem shumen qe i ka mbetur ndersa tek bankat joislame,huamarresi pervec borxhit,ne rast vonese,detyrohet te paguaja edhe fajden(shtesen)^([3])

Sherbimet qe i kryen Banka Islame e Bruneit:

^1-       Shkembim parash

^2-       Bej'ul Murabeha^([4])

3-     Shitje me rate ose këste

4-     Qira,

5-     Qira pastaj shitje.Ky është rregul i ri,i cili pas perfundimit te kontrates,qiramarresit ia ofron 2 zgjidhje: ripertrirjen e kontrates ose blerjen e shtepise ,apo ckado tjeter qofte sendi i huazuar.

6-     Depozitim ^([5])

7-     Bashkëpunim ne mes njerëzve per biznes ose dic tjeter,

8-     Garancioni

9-     Pengmarrja^([6]) ,dhe

10-            Autorizimi^([7])